ઉપનિષદો · Kauṣītaki 2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kauṣītaki 2.1
प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह कौषीतकिस्तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो मनो दूतं वाक्परिवेष्ट्री चक्षुर्गात्रं श्रोत्रं संश्रावयितृ तस्मै वा एतस्मै प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमानाय बलिं हरन्ति तथो एवास्मै सर्वाणि भूतान्ययाचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तस्योपनिषन्न याचेदिति । तद्यथा ग्रामं भिक्षित्वाऽलब्धोपविशेन्नाहमतो दत्तमश्नीयामिति । य एवैनं पुरस्तात्प्रत्याचक्षीरंस्त एवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इत्येष धर्मो याचतो भवति । अन्यतस्त्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति ॥ २.१ ॥
પ્રાણ જ બ્રહ્મ છે, એમ કૌષીતકીએ કહ્યું. આ પ્રાણરૂપ બ્રહ્મનો દૂત મન છે, વાણી પીરસનારી છે, ચક્ષુ રક્ષક છે, શ્રોત્ર જાહેર કરનાર છે. આ પ્રાણરૂપ બ્રહ્મને, માગ્યા વિના જ, આ બધા દેવતાઓ બલિ લાવે છે; એ જ રીતે આમ જાણનાર, નહિ માગનાર માટે બધાં ભૂતો બલિ લાવે છે. તેનું ઉપનિષદ: માગવું નહિ. ગામમાં ભિક્ષા માગીને કશું ન મળતાં બેસી રહે તેમ, "આનાથી અપાયેલું હું નહીં ખાઉં" એમ વિચારીને; જેઓ પહેલાં તેને નકારે છે તેઓ જ પછી તેને આમંત્રે છે, "અમે તને આપીશું"; આ માગનારનો ધર્મ છે. પણ બીજાઓ જ તેને આમંત્રે છે, "અમે તને આપીશું."
Kauṣītaki 2.2
प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह पैङ्ग्यस्तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो वाक्परस्ताच्चक्षुरारुन्धे चक्षुः परस्ताच्छ्रोत्रमारुन्धे श्रोत्रं परस्तान्मन आरुन्धे मनः परस्तात्प्राण आरुन्धे तस्मै वा एतस्मै वा प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमानाय बलिं हरन्ति एवास्मै सर्वाणि भूतान्ययचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तस्यॊपनिषन्न याचेदिति तद्यथा ग्रामं भिक्षित्वाऽलब्ध्वोपविशेन्नाहमतो दत्तमश्नीयामिति य एवैनं पुरस्तात्प्रत्याचक्षीरंस्त एवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इत्येष धर्मो याचितो भवत्यन्यतस्त्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति ॥ २.२ ॥
પૈઙ્ગ્યે કહ્યું: 'પ્રાણ જ બ્રહ્મ છે.' તે પ્રાણ-બ્રહ્મથી ઉપર વાણી છે; તેથી તે આંખને પ્રાપ્ત કરે છે. આંખ ઉપર છે; તેથી તે શ્રોત્રને પ્રાપ્ત કરે છે. શ્રોત્ર ઉપર છે; તેથી તે મનને પ્રાપ્ત કરે છે. મન ઉપર છે; તેથી તે પ્રાણને પ્રાપ્ત કરે છે. આ રીતે જાણનારને, જે યાચના ન કરે, તે પ્રાણ-બ્રહ્મ માટે સર્વ દેવતાઓ બલિ લાવે છે; તેમ જ સર્વ ભૂતો તેને બલિ લાવે છે. તેનું ઉપનિષદ: 'યાચના ન કરવી.' ગામમાં ભિક્ષા માગીને ન મળતાં બેસી રહેનાર કહે, 'અહીંથી આપેલું હું નહીં ખાઉં' — તો જેઓ પહેલાં તેને ના પાડતા હતા, તેઓ જ તેને આગ્રહ કરે છે: 'અમે આપીશું.' આ ધર્મ છે: યાચના કરાય તો તે મળે છે; પણ બીજાઓ પાસેથી પણ તેઓ તેને આગ્રહ કરે છે: 'અમે આપીશું.'
Kauṣītaki 2.3
अथात एकधनावरोधनं यदेकधनमभिध्यायात्पौर्णमास्यां वाऽमावास्यायां वा शुद्धपक्षे वा पुण्ये नक्षत्रेऽग्निमुपसमाधाय परिसमुह्य परिस्तीर्य पर्युक्ष्योपूर्वदक्षिणं जान्वाच्य स्रुवेण वा चमसेन वा कंसेन वैता आज्याहुतीर्जुहोति वाङ्नामदेवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । प्राणॊ नाम देवताऽवरॊधिनी सा मेमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । चक्षुर्नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । श्रोत्रं नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । मनो नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाह। प्रज्ञा नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजिघ्रायाज्यलेपेनाङ्गान्यनुविमृज्य वाचंयमोऽभिप्रवृज्यार्थं ब्रवीत दूतं वा प्रहिणुयाल्लभते हैव ॥ २.३ ॥
હવે એક ધન અવરોધનની વાત: જે એક ધનની ઇચ્છા રાખે તે પૂર્ણિમા કે અમાવાસ્યાએ, અથવા શુક્લ પક્ષમાં, અથવા શુભ નક્ષત્રમાં, અગ્નિ સ્થાપીને, ચારે બાજુ વાળીને, દર્ભ પાથરીને, છાંટીને, જમણો ઢીંચણ આગળ રાખી વાંકા વળીને, સ્રુવથી કે ચમસથી કે કંસથી આ ઘીની આહુતિઓ આપે છે. 'વાક્ નામની દેવતા અવરોધિની છે; તે મારા માટે આ વ્યક્તિ પાસેથી આ અવરોધે — તેને સ્વાહા.' 'પ્રાણ નામની દેવતા...' 'ચક્ષુ નામની દેવતા...' 'શ્રોત્ર નામની દેવતા...' 'મન નામની દેવતા...' 'પ્રજ્ઞા નામની દેવતા...' એમ કહીને; પછી ધુમાડાની ગંધ સૂંઘીને, ઘીનો લેપ અંગોને લગાડીને, મૌન રાખીને જઈને ઇચ્છિત વાત કહેવી, અથવા દૂત મોકલવો; તે અવશ્ય મેળવે છે.
Kauṣītaki 2.4
अथातो दैवस्मरो यस्य प्रियो बुभूषेद्यस्यै वा एषां वै तेषामेवैकस्मिन्पर्वण्यग्निमुपसमाधायैतयैवावृतैता आज्याहुतीर्जुहोति वाचं मयि जुहॊम्यसौ स्वाहा । चक्षुस्ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा । श्रॊत्रं ते मयि जुहॊम्यसौ स्वाहा । मनस्ते मयि जुहॊम्यसौ स्वाहा । प्रज्ञां ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजिघ्रायाज्यलेपेनाङ्गान्यनुविमृज्य वाचंयमोऽभिप्रवृज्य संस्पर्शं जिगमिषेदपि वाताद्वा सम्भाषमाणस्तिष्ठेत्प्रियो हैव भवति स्मरन्ति हैवास्य ॥ २.४ ॥
હવે દૈવસ્મર (દેવોનું સ્મરણ) વિધિ: જે પ્રિય થવા ઇચ્છે છે, અથવા જેના માટે આ કરવામાં આવે છે, તેણે એ જ પર્વમાં અગ્નિ પ્રગટાવીને, આ મંત્ર સાથે ઘીની આહુતિઓ આપવી: 'તારી વાણીને હું મારામાં હોમું છું, અમુક સ્વાહા. તારી આંખને હું મારામાં હોમું છું, અમુક સ્વાહા. તારા કાનને હું મારામાં હોમું છું, અમુક સ્વાહા. તારા મનને હું મારામાં હોમું છું, અમુક સ્વાહા. તારી પ્રજ્ઞાને હું મારામાં હોમું છું, અમુક સ્વાહા.' પછી ધુમાડાની સુગંધ લેવી, ઘીના લેપથી અંગો લૂછવાં, મૌન રાખીને પાછા ફરવું, અને સ્પર્શ પામવાની ઇચ્છા રાખવી; અથવા પવન સાથે વાત કરતાં ઊભા રહેવું. તે પ્રિય થાય છે; લોકો તેને સ્મરે છે.
Kauṣītaki 2.5
अथातः सायमन्नं प्रातर्दनमान्तरमग्निहोत्रमिति चाचक्षते यावद्वै पुरुषो भाषते न तावत्प्राणितुं शक्नोति प्राणं तदा वाचि जुहोति । यावद्वै पुरुषः प्राणिति न तावद्भाषितुं शक्नोति वाचं तदा प्राणे जुहोति । एतेऽनन्तेऽमृताहुतिर्जाग्रच्च स्वपंश्च सन्ततमव्यवच्छिन्नं जुहोत्यथ या अन्या आहुतयोऽन्तवत्यस्ताः कर्ममय्यो हि भवन्त्येतद्ध वै पूर्वे विद्वांसोऽग्निहोत्रं न जुहवांचक्रुः ॥ २.५ ॥
હવે સાંજનું અન્ન, સવારનું દાન, આંતરિક અગ્નિહોત્ર એમ કહેવાય છે. માણસ બોલે છે ત્યાં સુધી તે પ્રાણ લઈ શકતો નથી; ત્યારે તે પ્રાણને વાણીમાં હોમે છે. માણસ પ્રાણ લે છે ત્યાં સુધી તે બોલી શકતો નથી; ત્યારે તે વાણીને પ્રાણમાં હોમે છે. આ બંને અનંત અમૃત-આહુતિઓ છે; જાગતાં અને સૂતાં સતત, અવિચ્છિન્નપણે હોમાય છે. પરંતુ બીજી જે આહુતિઓ સાંત છે તે કર્મમય છે. પૂર્વના વિદ્વાનોએ આને જ અગ્નિહોત્ર જાણ્યું, અને તેમણે બાહ્ય અગ્નિહોત્ર કર્યું નહીં.
Kauṣītaki 2.6
उक्थं ब्रह्मेति ह स्माह शुष्कभृङ्गरस्तदृगित्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्यायाभ्यर्च्यन्ते तद्यजुरित्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्याय युज्यन्ते तत्सामेत्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्याय सन्नमन्ते तच्छ्रीरित्युपासीत तद्यश इत्युपासीत तत्तेज इत्युपासीत तद्यथैतच्छास्त्राणां श्रीमत्तमं यशस्वितमं तेजस्वितमं भवति । तथैवैवं विद्वान्सर्वेषां भूतानां श्रीमत्तमो यशस्वितमस्तेजस्वितमो भवति । तमेतमैष्टकं कर्ममयमात्मानमध्वर्युः संस्करोति तस्मिन्यजुर्मयं प्रवयति यजुर्मयम् ऋङ्मयं होता ऋङ्मये साममयमुद्गाता स एष सर्वस्यै त्रयीविद्याया आत्मैष उ एवास्यात्मा एतदात्मा भवति य एवं वेद ॥ २.६ ॥
ઉક્થ જ બ્રહ્મ છે, એમ શુષ્કભૃંગરે કહ્યું. તેને ઋક્ માનીને ઉપાસના કરવી; તેથી સર્વ ભૂતો શ્રેષ્ઠતા માટે આદરાય છે. તેને યજુસ્ માનીને ઉપાસના કરવી; તેથી સર્વ ભૂતો શ્રેષ્ઠતા માટે જોડાય છે. તેને સામ માનીને ઉપાસના કરવી; તેથી સર્વ ભૂતો શ્રેષ્ઠતા માટે નમે છે. તેને શ્રી, યશ, તેજ માનીને ઉપાસના કરવી. શાસ્ત્રોમાં આ જેમ અત્યંત શ્રીમાન, યશસ્વી અને તેજસ્વી હોય છે, તેમ આ રીતે જાણનાર વિદ્વાન સર્વ ભૂતોમાં અત્યંત શ્રીમાન, યશસ્વી અને તેજસ્વી થાય છે. કર્મમય તે ઈંટની વેદીરૂપ આત્માને અધ્વર્યુ સંસ્કારે છે; તેમાં યજુર્મયને સ્થાપે છે. હોતા ઋઙ્મયને ઋચામાં, ઉદ્ગાતા સામમયને સ્થાપે છે. આ ત્રયીવિદ્યા સર્વનો આત્મા છે; આ જ તેનો આત્મા છે. આ રીતે જાણનારને આ જ આત્મા થાય છે.
Kauṣītaki 2.7
अथातः सर्वजितः कौषीतकेस्त्रीण्युपासनानि भवन्ति यज्ञोपवीतं कृत्वाप आचम्य त्रिरुदपात्रं प्रसिच्योद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठेत वर्गोऽसि पाप्मानं मे वृङ्धीत्येतयैवावृता मध्ये सन्तमुद्वर्गोऽसि पाप्मानं मे वृङ्धीत्येतयैवावृताऽस्तं यन्तं संवर्गोऽसि पाप्मानं मे संवृङ्धीति । यदहोरात्राभ्यां पापं करोति सं तद्वृङ्क्ते ॥ २.७ ॥
હવે સર્વજિત્ કૌષીતકીના ત્રણ ઉપાસન છે. યજ્ઞોપવીત ધારણ કરીને, જળથી આચમન કરીને, ત્રણ વાર જળપાત્રમાંથી પાણી છાંટીને, ઊગતા આદિત્ય પાસે ઊભા રહેવું. "તું વર્ગ છે, મારું પાપ દૂર કર" એમ આ જ મંત્રથી, પાછા ફરીને, મધ્ય આકાશમાં રહેલાને "તું ઉદ્વર્ગ છે, મારું પાપ દૂર કર"; અને અસ્ત થતાને "તું સંવર્ગ છે, મારું પાપ સંપૂર્ણ દૂર કર" એમ કહેવું. દિવસ અને રાતમાં જે પાપ થાય, તેમાંથી તે મુક્ત થાય છે.
Kauṣītaki 2.8
अथ मासि मास्यमावास्यायां पश्चाच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैतयैवावृता हरिततृणाभ्यां वाक्प्रत्यस्यति यत्ते सुसीमं हृदयमधि चन्द्रमसि श्रितं तेनामृतत्वस्येशानं माहं पौत्रमघं रुदमिति न हास्मात्पूर्वाः प्रजाः प्रयन्तीति नु जातपुत्रस्याथाजातपुत्रस्याप्यायस्व समेतु ते सन्ते पयांसि समुयन्तु वाजा यमादित्या अंशुमाप्याययन्तीत्येतास्तिस्र ऋचो जपित्वा मास्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिराप्याययिष्ठा यॊऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिराप्यायस्वेति दैवीमावृतमावर्त आदित्यस्यावृतमन्वावर्तयति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते ॥ २.८ ॥
હવે દરેક માસે, અમાવાસ્યાના દિવસે, પાછળથી દેખાતા ચંદ્રની પાસે ઊભા રહેવું. આ જ મંત્રથી, ફરીને, લીલા ઘાસથી વાણીને પાછી મોકલે છે: "તારું સુંદર સીમાવાળું હૃદય ચંદ્રમાં સ્થિત છે; તેનાથી હું અમરત્વનો ઈશ બનું, મારા પૌત્રને, પાપને, રુદનને હું ન જોઉં." "પૂર્વના પ્રજાજનો જતા નથી" એમ કહીને, પુત્ર જન્મેલાને અને પુત્ર ન જન્મેલાને પણ, "તું પુષ્ટ થા, તારામાં રસો ભેગા થાઓ, આદિત્યો જે અંશને પોષે છે તેમાં બળો ભેગા થાઓ" એ ત્રણ ઋચાઓનો જપ કરીને, "અમારા પ્રાણ, પ્રજા, પશુઓથી તું પુષ્ટ ન થા; જે અમને દ્વેષ કરે છે અને જેને અમે દ્વેષ કરીએ છીએ તેને પ્રાણ, પ્રજા, પશુઓથી પુષ્ટ કર" — દૈવી આવર્તનથી આદિત્યનું આવર્તન ફરીથી કરે છે અને જમણો હાથ ફેરવે છે.
Kauṣītaki 2.9
अथ पौर्णमास्यां पुरस्ताच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैतयैवावृता सोमो राजासि विचकक्षणः पञ्चमुखोऽसि प्रजापतिर्ब्राह्मणस्त एकं मुखं तेन मुखेन राज्ञोऽत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु राजा त एकं मुखं तेन मुखेन विशोत्सि तेनैव मुखेन मामन्नादं कुरु श्येनस्त एकं मुखं तेन मुखेन पक्षिणोऽत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु अग्निष्ट एकं मुखं तेन मुखेनेमं लोकमत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु त्वयि पञ्चमं मुखं तेन मुखेन सर्वाणि भूतान्यत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु मास्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिरवक्षेष्ठा योऽस्माद्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिरवक्षीयस्वेति दैवीमावृतमावर्त आदित्यस्यावृतमन्वावर्तन्त इति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते ॥ २.९ ॥
પછી પૂર્ણિમાના દિવસે સામે દેખાતા ચંદ્ર પાસે આ મંત્ર બોલતાં જવું: "હે સોમ, તું રાજા છે, સર્વદર્શી છે. તું પંચમુખ પ્રજાપતિ છે. બ્રાહ્મણ, તારું એક મુખ છે; તે મુખથી રાજાને ખાય છે; તે જ મુખથી મને અન્નાદ બનાવ. રાજા, તારું એક મુખ છે; તે મુખથી પ્રજાને ખાય છે; તે જ મુખથી મને અન્નાદ બનાવ. શ્યેન, તારું એક મુખ છે; તે મુખથી પક્ષીઓને ખાય છે; તે જ મુખથી મને અન્નાદ બનાવ. અગ્નિ, તારું એક મુખ છે; તે મુખથી આ લોકને ખાય છે; તે જ મુખથી મને અન્નાદ બનાવ. તારામાં પાંચમું મુખ છે; તે મુખથી સર્વ ભૂતોને ખાય છે; તે જ મુખથી મને અન્નાદ બનાવ. અમારા પ્રાણ, પ્રજા, પશુઓને ક્ષીણ ન કર. જે અમને દ્વેષ કરે છે અને જેને અમે દ્વેષ કરીએ છીએ, તેના પ્રાણ, પ્રજા, પશુ ક્ષીણ થાઓ." પછી દૈવી આવૃત્તિ કરવી; સૂર્યની આવૃત્તિ પછી તેઓ પાછા ફરે છે એમ કહીને જમણી ભુજા તરફ વળવું.
Kauṣītaki 2.10
अथ संवेशञ्जायायै हृदयमभिमृशेद्यत्ते सुसीमे हृदये हितमन्तः प्रजापतौ मन्येऽहं मां तद्विद्वांसं तेन माहं पौत्रमघं रुदमिति न हास्मत्पूर्वाः प्रजाः प्रैतीति ॥ २.१० ॥
પછી પત્ની સાથે સૂતી વખતે તેના હૃદયને સ્પર્શ કરવો, આમ કહેતાં: "તારા સુંદર સીમાવાળા હૃદયની અંદર પ્રજાપતિમાં જે સ્થિત છે, હું માનું છું કે તે મને જાણે છે. તેના દ્વારા હું પૌત્રના દુઃખમાં ન રડું." આમ કહેવાથી અમારા પૂર્વજોની પ્રજા અમારાથી દૂર જતી નથી.
Kauṣītaki 2.11
अथ प्रोष्यान्पुत्रस्य मूर्धानमभिमृशेत् । अङ्गादङ्गात्सम्भवसि हृदयादधिजायसे । आत्मा त्वं पुत्र माविथ स जीव शरदः शतमसाविति नामास्य गृह्णाति । अश्मा भव परशुर्भव हिरण्यमस्तृतं भव । तेजो वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतमसाविति नामास्य गृह्णाति। येन प्रजापतिः प्रजाः पर्यगृह्णादरिष्ट्यै तेन त्वा परिगृह्णाम्यसाविति नामास्य गृह्णात्यथास्य दक्षिणे कर्णे जपत्यस्मै प्रयन्धि मघवन्नृजीषिन्नितीन्द्र श्रेष्ठानि द्रविणानि धेहीति सव्ये मा च्छित्था मा व्यथिष्ठाः शतं शरद आयुषो जीव पुत्र । ते नाम्ना मूर्धानमभिजिघ्राम्यसाविति त्रिर्मूर्धानमवजिघ्रेद्गवां त्वा हिङ्कारेणाभिहिङ्करोमीति त्रिर्मूर्धानमभिहिङ्कुर्यात् ॥ २.११ ॥
પછી પ્રવાસથી પાછા ફરીને પુત્રનું મસ્તક સ્પર્શવું. "તું દરેક અંગમાંથી જન્મે છે; હૃદયમાંથી જન્મ લે છે. તું જ આત્મા છે, પુત્ર, મારું રક્ષણ કર. સો શરદ ઋતુ જીવ, આ." એમ કહીને તેનું નામ લેવું. "પથ્થર થા, કુહાડી થા, અખંડ સોનું થા. તું તેજ છે, પુત્રના નામવાળો છે. સો શરદ ઋતુ જીવ, આ." એમ કહીને તેનું નામ લેવું. પ્રજાપતિએ જેનાથી પ્રજાને અનિષ્ટથી ઘેરી, તેનાથી હું તને ઘેરું છું, આ, એમ નામ લેવું. પછી તેના જમણા કાનમાં જપવું: "હે મઘવન્, ઋજીષિન્ ઇન્દ્ર, એને શ્રેષ્ઠ ધન આપ." ડાબા કાનમાં: "કપાઈ ન જા, પીડાઈ ન જા, સો શરદ આયુષ્ય સાથે જીવ, પુત્ર." પછી નામ સાથે તેનું મસ્તક સૂંઘવું, "આ" એમ કહીને. ત્રણ વાર મસ્તક સૂંઘવું. "ગાયોના હુંકારથી હું તને હુંકારું છું." એમ કહીને ત્રણ વાર મસ્તક પર હુંકાર કરવો.
Kauṣītaki 2.12
अथातो दैवः परिमर एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यदग्निर्ज्वलत्यथैतन्म्रियते यन्न ज्वलति तस्यादित्यमेव तेजो गच्छति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यथादित्यो दृश्यतेऽथैतन्म्रियते यन्न दृश्यते तस्य चन्द्रमसमेव तेजो गचछति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्चन्द्रमा दृश्यते । अथैतन्म्रियते यन्न दृश्यते तस्य विद्युतमेव तेजो गच्छति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यद्विद्युद्विद्योततेऽथैतन्म्रियते यन्न विद्योतते तस्य वायुमेव तेजो गच्छति वायुं प्राणः । ता वा एताः सर्वा देवता वायुमेव प्रविश्य वायौ मृता न मृच्छन्ते तस्मादेव उ पुनरुदीरत इत्यधिदैवतमथाध्यात्मम् ॥ २.१२ ॥
હવે દેવતાઓ વિશે. અગ્નિ બળે ત્યારે આ બ્રહ્મ પ્રકાશે છે; તે ન બળે ત્યારે તે મરી જાય છે, તેનું તેજ આદિત્યમાં જાય છે. વાયુ એ પ્રાણ છે; આદિત્ય દેખાય ત્યારે આ બ્રહ્મ પ્રકાશે છે; તે ન દેખાય ત્યારે તે મરી જાય છે, તેનું તેજ ચંદ્રમાં જાય છે. ચંદ્ર દેખાય ત્યારે આ બ્રહ્મ પ્રકાશે છે; તે ન દેખાય ત્યારે તે મરી જાય છે, તેનું તેજ વીજળીમાં જાય છે. વીજળી ચમકે ત્યારે આ બ્રહ્મ પ્રકાશે છે; તે ન ચમકે ત્યારે તે મરી જાય છે, તેનું તેજ વાયુમાં જાય છે. આ બધા દેવતાઓ વાયુમાં પ્રવેશીને વાયુમાં જ મરે છે, પણ તેઓ ખરેખર મરતા નથી; તેથી તેઓ ફરી ઊઠે છે. આ અધિદૈવત. હવે અધ્યાત્મ.
Kauṣītaki 2.13
एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यद्वाचा वदत्यथैतन्म्रियते यन्न वदति तस्य चक्षुरेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्चक्षुषा पश्यत्यथैतन्म्रियते यन्न पश्यति तस्य श्रोत्रमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्छ्रोत्रेण शृणोत्यथैतन्म्रियते यन्न शृणोति तस्य मन एव तेजो गच्छति प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यन्मनसा ध्यायत्यथैतन्म्रियते यन्न ध्यायति तस्य प्राणमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राणस्तावा एताः सर्वा देवताः प्राणमेव प्रविश्य प्राणे मृता न मृच्छन्ते तस्मा देव उ पुनरुदीरते तद्यदिह वा एवं विद्वांस उभौ पर्वतावभिप्रवर्तेयातां तुस्तूर्षमाणो दक्षिणश्चोत्तरश्च न हैवैनं स्तृण्वीयाताम् । अथ य एनं द्विषन्ति यांश्च स्वयं द्वेष्टि त एनं सर्वे परिम्रियन्ते ॥ २.१३ ॥
વાણીથી બોલે ત્યારે આ બ્રહ્મ પ્રકાશે છે; ન બોલે ત્યારે તે મરી જાય છે, તેનું તેજ આંખમાં, પછી પ્રાણમાં જાય છે. પ્રાણ જ બ્રહ્મ છે. આંખથી જુએ ત્યારે આ બ્રહ્મ પ્રકાશે છે; ન જુએ ત્યારે તે મરી જાય છે, તેનું તેજ કાનમાં, પછી પ્રાણમાં જાય છે. કાનથી સાંભળે ત્યારે આ બ્રહ્મ પ્રકાશે છે; ન સાંભળે ત્યારે તે મરી જાય છે, તેનું તેજ મનમાં, પછી પ્રાણમાં જાય છે. મનથી ધ્યાન કરે ત્યારે આ બ્રહ્મ પ્રકાશે છે; ધ્યાન ન કરે ત્યારે તે મરી જાય છે, તેનું તેજ પ્રાણમાં જાય છે. આ બધા દેવતાઓ પ્રાણમાં પ્રવેશીને પ્રાણમાં જ મરે છે, પણ તેઓ ખરેખર મરતા નથી; તેથી તેઓ ફરી ઊઠે છે. અહીં આ રીતે જાણનારા બે પર્વતોને ફેરવવાનો પ્રયત્ન કરે તો પણ કોઈ તેમને મારી શકતું નથી. જેઓ તેમને દ્વેષ કરે છે અને જેમને તે પોતે દ્વેષ કરે છે, તે સૌ તેની આસપાસ મરી જાય છે.
Kauṣītaki 2.14
अथातो निःश्रेयसादानं सर्वा ह वै देवता अहं श्रेयसे विवदमानाः । अस्माच्छरीरादुच्चक्रमुस्तद्दारुभूतं शिष्येथैतद्वाक्प्रविवेश तद्वाचा वदच्छिष्य एव । अथैतच्चक्षुः प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छिष्य एवाथैनच्छ्रोत्रं प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छ्रोत्रेण शृण्वच्छिष्य एवाथैनन्मनः प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छ्रोत्रेण शृण्वन्मनसा ध्यायच्छिष्य एवाथैतत्प्राणः प्रविवेश तत्तत एव समुत्तस्थौ ते देवाः प्राणे निःश्रेयसं विचिन्त्य प्राणमेव प्रज्ञात्मानमभिसम्भूय सहैतैः सर्वैरस्माल्लोकादुच्चक्रमुः । ते वायु-प्रतिष्ठाकाशात्मानः स्वर्ययुस्तथॊ एवैवं विद्वान्सर्वेषां भूतानां प्राणमेव प्रज्ञात्मानमभिसम्भूय सहैतैः सर्वैरस्माच्छरीरादुत्क्रामति स वायुप्रतिष्ठाकाशात्मा न स्वरेति तद्भवति यत्रैतद्देवास्तत्प्राप्य तदमृतो भवतियदमृता देवाः ॥ २.१४ ॥
હવે શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ ગ્રહણ કરવાનો વિચાર. બધા દેવો 'હું શ્રેષ્ઠ છું' એમ વિવાદ કરતાં આ શરીરમાંથી ઉપર ગયા. તે લાકડાના ટુકડા જેવા નિશ્ચેષ્ટ રહ્યા. ત્યારે વાણી પ્રવેશી; તે બોલતી છતાં શિષ્ય જ રહી. પછી આંખ પ્રવેશી; તે જોતી છતાં શિષ્ય જ રહી. પછી કાન પ્રવેશ્યો; તે સાંભળતો છતાં શિષ્ય જ રહ્યો. પછી મન પ્રવેશ્યું; તે ધ્યાન કરતું છતાં શિષ્ય જ રહ્યું. પછી પ્રાણ પ્રવેશ્યો; તરત જ તે ઊભું થયું. દેવોએ પ્રાણમાં જ શ્રેયસ્ વિચારીને, પ્રજ્ઞા-આત્મા એવા પ્રાણ સાથે એકરૂપ થઈ, આ બધા સાથે આ લોકમાંથી ઉપર ગયા. તેઓ વાયુમાં સ્થિત, આકાશને આત્મા માનનારા, સ્વર્ગે ગયા. એ જ રીતે જે આ જાણે છે તે સર્વ પ્રાણીઓના પ્રાણને પ્રજ્ઞા-આત્મા માનીને, આ બધા સાથે આ શરીરમાંથી ઉપર જાય છે. તે વાયુમાં સ્થિત, આકાશ-આત્મા થાય છે; 'સ્વઃ' (સ્વર્ગ) થતો નથી. જ્યાં આ દેવો છે ત્યાં પહોંચીને તે અમૃત થાય છે, કારણ કે દેવો અમૃત છે.
Kauṣītaki 2.15
अथातः पितापुत्रीयं सम्प्रदानमिति चाचक्षते । पिता पुत्रं प्रेष्यन्नाह्वयति नवैस्तृणैरगारं संस्तीर्याग्निमुपसमाधायोदकुम्भं सपात्रमुपनिधायाहतेन वाससा सम्प्रच्छन्नः स्वयं श्येत एत्य पुत्र उपरिषटादभिनिपद्यते, इन्द्रियैरस्येन्द्रियाणि संस्पृश्यापि वास्याभिमुखत एवासीताथास्मै संप्रयच्छति वाचं मे त्वयि दधानीति पिता वाचं ते मयि दध इति पुत्रः प्राणं मे त्वयि दधानीति पिता प्राणं ते मयि दध इति पुत्रः । चक्षुर्मे त्वयि दधानीति पिता चक्षुस्ते मयि दध इति पुत्रः । श्रोत्रं मे त्वयि दधानीति पिता श्रोत्रं ते मयि दध इति पुत्रः । मनो मे त्वयि दधानीति पिता मनस्ते मयि दध इति पुत्रः । अन्नरसान्मे त्वयि दधानीति पितान्नरसांस्ते मयि दध इति पुत्रः । कर्माणि मे त्वयि दधानीति पिता कर्माणि ते मयि दध इति पुत्रः । सुखदुःखे मे त्वयि दधानीति पिता सुखदुःखे ते मयि दध इति पुत्रः । आनन्दं रतिं प्रजातिं मे त्वयि दधानीति पिता आनन्दं रतिं प्रजातिं ते मयि दध इति पुत्रः । इत्या मे त्वयि दधानीति पिता इत्या ते मयि दध इति पुत्रः । धियो विज्ञातव्यं कामान्मे त्वयि दधानीति पिता धियो विज्ञातव्यं कामांस्ते मयि दध इति पुत्रः । अथ दक्षिणावुत्प्राङुपनिष्क्रामति तं पितानुमन्त्रयते यशो ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यं कीर्तिस्त्वा जुषतामित्यथेतरः सव्यमंसमन्ववेक्षते पाणिनान्तर्धाय वसनान्तेन वा प्रच्छाद्य स्वर्गांल्लोकान्कामानवाप्नुहीति स यद्यगदः स्यात्पुत्रस्यैश्वर्ये पिता वसेत्परि वा व्रजेद्यद्यु वै प्रेयाद्यदेवैनं समापयति तथा समापयितव्यो भवति तथा समापयितव्यो भवति ॥ २.१५ ॥
હવે પિતા-પુત્રીય સંપ્રદાન નામની વિધિ કહેવામાં આવે છે. પિતા પુત્રને મોકલવા ઇચ્છતાં તેને બોલાવે છે. નવા ઘાસથી ઘર પાથરીને, અગ્નિ પ્રગટાવીને, જળકુંભ અને પાત્ર મૂકીને, અણફાટેલા વસ્ત્રથી સંપૂર્ણ ઢંકાઈને તે પોતે સૂએ છે. પુત્ર આવીને ઉપર સૂએ છે અને પોતાની ઇન્દ્રિયોથી તેની ઇન્દ્રિયોને સ્પર્શે છે, અથવા તેની સામે બેસે છે. ત્યારે પિતા સોંપતાં કહે છે: 'મારી વાણીને હું તારામાં સ્થાપું છું.' પુત્ર કહે છે: 'તારી વાણીને હું મારામાં સ્થાપું છું.' એ જ રીતે પ્રાણ, ચક્ષુ, શ્રોત્ર, મન, અન્નરસ, કર્મો, સુખદુઃખ, આનંદ, રતિ, સંતતિ, ગતિ અને બુદ્ધિથી જાણવા યોગ્ય કામનાઓમાં પણ એ જ ક્રમ. પછી પિતા જમણી તરફ વળીને પૂર્વ તરફ નીકળે છે અને તેને આશીર્વાદ આપે છે: 'યશ, બ્રહ્મવર્ચસ, અન્ન અને કીર્તિ તને પ્રસન્ન કરો.' બીજો ડાબા ખભા તરફ જુએ છે, હાથથી ઢાંકીને અથવા વસ્ત્રના છેડાથી આચ્છાદિત કરીને કહે છે: 'સ્વર્ગલોકોની કામનાઓ તું પ્રાપ્ત કર.' પિતા નિર્બળ હોય તો પુત્રના ઐશ્વર્યમાં રહી શકે અથવા તેની આસપાસ ફરી શકે; તે મૃત્યુ પામે તો જે રીતે તેનું કાર્ય પૂર્ણ કરવું જોઈએ તે રીતે પૂર્ણ કરવું.