ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Kauṣītaki 2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kauṣītaki 2.1
प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह कौषीतकिस्तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो मनो दूतं वाक्परिवेष्ट्री चक्षुर्गात्रं श्रोत्रं संश्रावयितृ तस्मै वा एतस्मै प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमानाय बलिं हरन्ति तथो एवास्मै सर्वाणि भूतान्ययाचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तस्योपनिषन्न याचेदिति । तद्यथा ग्रामं भिक्षित्वाऽलब्धोपविशेन्नाहमतो दत्तमश्नीयामिति । य एवैनं पुरस्तात्प्रत्याचक्षीरंस्त एवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इत्येष धर्मो याचतो भवति । अन्यतस्त्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति ॥ २.१ ॥
ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਸ਼ੀਤਕੀ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਣਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਦੂਤ ਮਨ ਹੈ, ਵਾਣੀ ਪਰੋਸਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਨੇਤਰ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ, ਕੰਨ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਣਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ, ਬਿਨਾਂ ਮੰਗੇ ਹੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਬਲੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਨਾ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਬਲੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ: ਮੰਗਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਭਿੱਖਿਆ ਮੰਗ ਕੇ ਕੁਝ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਇਸ ਤੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਖਾਵਾਂਗਾ"; ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਂਹ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, "ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗੇ"; ਇਹ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਪਰ ਹੋਰ ਲੋਕ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, "ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗੇ।"
Kauṣītaki 2.2
प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह पैङ्ग्यस्तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो वाक्परस्ताच्चक्षुरारुन्धे चक्षुः परस्ताच्छ्रोत्रमारुन्धे श्रोत्रं परस्तान्मन आरुन्धे मनः परस्तात्प्राण आरुन्धे तस्मै वा एतस्मै वा प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमानाय बलिं हरन्ति एवास्मै सर्वाणि भूतान्ययचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तस्यॊपनिषन्न याचेदिति तद्यथा ग्रामं भिक्षित्वाऽलब्ध्वोपविशेन्नाहमतो दत्तमश्नीयामिति य एवैनं पुरस्तात्प्रत्याचक्षीरंस्त एवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इत्येष धर्मो याचितो भवत्यन्यतस्त्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति ॥ २.२ ॥
ਪੈਂਙ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਉਸ ਪ੍ਰਾਣ-ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵਾਕ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੱਖ ਉੱਪਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਉੱਪਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਉੱਪਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ, ਜੋ ਮੰਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਪ੍ਰਾਣ-ਬ੍ਰਹਮ ਲਈ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਭੇਟ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਲਈ ਭੇਟ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦ: 'ਮੰਗਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।' ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਭਿੱਖਿਆ ਮੰਗ ਕੇ ਨਾ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਕੋਈ ਬੈਠ ਕੇ ਕਹੇ, 'ਇੱਥੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਖਾਵਾਂਗਾ' — ਤਾਂ ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਨਾਂਹ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਹੀ ਉਸਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ: 'ਅਸੀਂ ਦਿਆਂਗੇ।' ਇਹ ਧਰਮ ਹੈ: ਮੰਗਣ 'ਤੇ ਉਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ: 'ਅਸੀਂ ਦਿਆਂਗੇ।'
Kauṣītaki 2.3
अथात एकधनावरोधनं यदेकधनमभिध्यायात्पौर्णमास्यां वाऽमावास्यायां वा शुद्धपक्षे वा पुण्ये नक्षत्रेऽग्निमुपसमाधाय परिसमुह्य परिस्तीर्य पर्युक्ष्योपूर्वदक्षिणं जान्वाच्य स्रुवेण वा चमसेन वा कंसेन वैता आज्याहुतीर्जुहोति वाङ्नामदेवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । प्राणॊ नाम देवताऽवरॊधिनी सा मेमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । चक्षुर्नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । श्रोत्रं नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । मनो नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाह। प्रज्ञा नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजिघ्रायाज्यलेपेनाङ्गान्यनुविमृज्य वाचंयमोऽभिप्रवृज्यार्थं ब्रवीत दूतं वा प्रहिणुयाल्लभते हैव ॥ २.३ ॥
ਹੁਣ ਇੱਕ ਧਨ ਦੇ ਅਵਰੋਧਨ ਬਾਰੇ: ਜੋ ਇੱਕ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਜਾਂ ਮੱਸਿਆ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁਭ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ, ਅਗਨੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਚੁਫੇਰੇ ਝਾੜ ਕੇ, ਕੁਸ਼ਾ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਛਿੜਕ ਕੇ, ਸੱਜਾ ਗੋਡਾ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਝੁਕ ਕੇ, ਸਰੂਵ ਜਾਂ ਚਮਸ ਜਾਂ ਕੰਸ ਨਾਲ ਇਹ ਘੀ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 'ਵਾਕ ਨਾਮ ਦੀ ਦੇਵੀ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਰੋਕ ਲਵੇ — ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਾਹਾ।' 'ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਮ ਦੀ ਦੇਵੀ...' 'ਚਕ੍ਸ਼ੁ ਨਾਮ ਦੀ ਦੇਵੀ...' 'ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਨਾਮ ਦੀ ਦੇਵੀ...' 'ਮਨ ਨਾਮ ਦੀ ਦੇਵੀ...' 'ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਨਾਮ ਦੀ ਦੇਵੀ...' ਆਖ ਕੇ; ਫਿਰ ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਗੰਧ ਸੁੰਘ ਕੇ, ਘੀ ਦਾ ਲੇਪ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਮਲ ਕੇ, ਮੌਨ ਰਹਿ ਕੇ ਜਾ ਕੇ ਇੱਛਤ ਗੱਲ ਆਖੇ, ਜਾਂ ਦੂਤ ਭੇਜੇ; ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Kauṣītaki 2.4
अथातो दैवस्मरो यस्य प्रियो बुभूषेद्यस्यै वा एषां वै तेषामेवैकस्मिन्पर्वण्यग्निमुपसमाधायैतयैवावृतैता आज्याहुतीर्जुहोति वाचं मयि जुहॊम्यसौ स्वाहा । चक्षुस्ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा । श्रॊत्रं ते मयि जुहॊम्यसौ स्वाहा । मनस्ते मयि जुहॊम्यसौ स्वाहा । प्रज्ञां ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजिघ्रायाज्यलेपेनाङ्गान्यनुविमृज्य वाचंयमोऽभिप्रवृज्य संस्पर्शं जिगमिषेदपि वाताद्वा सम्भाषमाणस्तिष्ठेत्प्रियो हैव भवति स्मरन्ति हैवास्य ॥ २.४ ॥
ਹੁਣ ਦੈਵਸਮਰ (ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ) ਦੀ ਵਿਧੀ: ਜੋ ਪਿਆਰਾ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਲਈ ਇਹ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਬਾਲ ਕੇ, ਇਸ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਘਿਉ ਦੀਆਂ ਆਹੂਤੀਆਂ ਦੇਵੇ: 'ਤੇਰੀ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋਮਦਾ ਹਾਂ, ਅਮੁਕ ਸਵਾਹਾ। ਤੇਰੀ ਅੱਖ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋਮਦਾ ਹਾਂ, ਅਮੁਕ ਸਵਾਹਾ। ਤੇਰੇ ਕੰਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋਮਦਾ ਹਾਂ, ਅਮੁਕ ਸਵਾਹਾ। ਤੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋਮਦਾ ਹਾਂ, ਅਮੁਕ ਸਵਾਹਾ। ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਗਿਆ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋਮਦਾ ਹਾਂ, ਅਮੁਕ ਸਵਾਹਾ।' ਫਿਰ ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਗੰਧ ਲਵੇ, ਘਿਉ ਦੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਅੰਗ ਪੂੰਝੇ, ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਮੁੜੇ, ਅਤੇ ਛੋਹ ਪਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ; ਜਾਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹੇ। ਉਹ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Kauṣītaki 2.5
अथातः सायमन्नं प्रातर्दनमान्तरमग्निहोत्रमिति चाचक्षते यावद्वै पुरुषो भाषते न तावत्प्राणितुं शक्नोति प्राणं तदा वाचि जुहोति । यावद्वै पुरुषः प्राणिति न तावद्भाषितुं शक्नोति वाचं तदा प्राणे जुहोति । एतेऽनन्तेऽमृताहुतिर्जाग्रच्च स्वपंश्च सन्ततमव्यवच्छिन्नं जुहोत्यथ या अन्या आहुतयोऽन्तवत्यस्ताः कर्ममय्यो हि भवन्त्येतद्ध वै पूर्वे विद्वांसोऽग्निहोत्रं न जुहवांचक्रुः ॥ २.५ ॥
ਹੁਣ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਅੰਨ, ਸਵੇਰ ਦਾ ਦਾਨ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਗਨੀਹੋਤਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ; ਤਦ ਉਹ ਸਾਹ ਨੂੰ ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੋਮਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਤਦ ਉਹ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਹੋਮਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਨੰਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਆਹੂਤੀਆਂ ਹਨ; ਜਾਗਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੌਂਦਿਆਂ ਲਗਾਤਾਰ, ਬਿਨਾਂ ਟੁੱਟੇ ਹੋਮੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਬਾਕੀ ਜੋ ਆਹੂਤੀਆਂ ਸੀਮਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਕਰਮ-ਮਈ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ਅਗਨੀਹੋਤਰ ਜਾਣਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਹਰੀ ਅਗਨੀਹੋਤਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
Kauṣītaki 2.6
उक्थं ब्रह्मेति ह स्माह शुष्कभृङ्गरस्तदृगित्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्यायाभ्यर्च्यन्ते तद्यजुरित्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्याय युज्यन्ते तत्सामेत्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्याय सन्नमन्ते तच्छ्रीरित्युपासीत तद्यश इत्युपासीत तत्तेज इत्युपासीत तद्यथैतच्छास्त्राणां श्रीमत्तमं यशस्वितमं तेजस्वितमं भवति । तथैवैवं विद्वान्सर्वेषां भूतानां श्रीमत्तमो यशस्वितमस्तेजस्वितमो भवति । तमेतमैष्टकं कर्ममयमात्मानमध्वर्युः संस्करोति तस्मिन्यजुर्मयं प्रवयति यजुर्मयम् ऋङ्मयं होता ऋङ्मये साममयमुद्गाता स एष सर्वस्यै त्रयीविद्याया आत्मैष उ एवास्यात्मा एतदात्मा भवति य एवं वेद ॥ २.६ ॥
ਉਕਥ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਸ਼ਕਭ੍ਰਿੰਗਰ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਸਨੂੰ ਰਿਚਾ ਮੰਨ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੂੰ ਯਜੁਸ ਮੰਨ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਲਈ ਜੁੜਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੂੰ ਸਾਮ ਮੰਨ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਲਈ ਝੁਕਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ, ਯਸ਼, ਤੇਜ ਮੰਨ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਯਸ਼ਸਵੀ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਯਸ਼ਸਵੀ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮਮਈ ਉਸ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਵੇਦੀ ਰੂਪੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਧਵਰਯੂ ਸੰਸਕਾਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਯਜੁਰ੍ਮਯ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਤਾ ਰਿਗ੍ਮਯ ਨੂੰ ਰਿਚਾ ਵਿੱਚ, ਉਦਗਾਤਾ ਸਾਮਮਯ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਤ੍ਰਯੀ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਉਸਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Kauṣītaki 2.7
अथातः सर्वजितः कौषीतकेस्त्रीण्युपासनानि भवन्ति यज्ञोपवीतं कृत्वाप आचम्य त्रिरुदपात्रं प्रसिच्योद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठेत वर्गोऽसि पाप्मानं मे वृङ्धीत्येतयैवावृता मध्ये सन्तमुद्वर्गोऽसि पाप्मानं मे वृङ्धीत्येतयैवावृताऽस्तं यन्तं संवर्गोऽसि पाप्मानं मे संवृङ्धीति । यदहोरात्राभ्यां पापं करोति सं तद्वृङ्क्ते ॥ २.७ ॥
ਹੁਣ ਸਰਵਜਿਤ ਕੌਸ਼ੀਤਕਿ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਉਪਾਸਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਯਗਿਆਪਵੀਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਜਲ ਨਾਲ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਲਪਾਤਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਆਦਿੱਤ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ। "ਤੂੰ ਵਰਗ ਹੈਂ, ਮੇਰਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ" ਇਸੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਕੇ, ਮੱਧ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ "ਤੂੰ ਉਦਵਰਗ ਹੈਂ, ਮੇਰਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ"; ਅਤੇ ਅਸਤ ਹੋ ਰਹੇ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ "ਤੂੰ ਸੰਵਰਗ ਹੈਂ, ਮੇਰਾ ਪਾਪ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਕਰ" ਕਹੇ। ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਹ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Kauṣītaki 2.8
अथ मासि मास्यमावास्यायां पश्चाच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैतयैवावृता हरिततृणाभ्यां वाक्प्रत्यस्यति यत्ते सुसीमं हृदयमधि चन्द्रमसि श्रितं तेनामृतत्वस्येशानं माहं पौत्रमघं रुदमिति न हास्मात्पूर्वाः प्रजाः प्रयन्तीति नु जातपुत्रस्याथाजातपुत्रस्याप्यायस्व समेतु ते सन्ते पयांसि समुयन्तु वाजा यमादित्या अंशुमाप्याययन्तीत्येतास्तिस्र ऋचो जपित्वा मास्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिराप्याययिष्ठा यॊऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिराप्यायस्वेति दैवीमावृतमावर्त आदित्यस्यावृतमन्वावर्तयति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते ॥ २.८ ॥
ਹੁਣ ਹਰ ਮਹੀਨੇ, ਮੱਸਿਆ ਦੇ ਦਿਨ, ਪਿੱਛੋਂ ਦਿੱਸਦੇ ਚੰਦਰਮਾ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ। ਇਸੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਕੇ, ਹਰੇ ਘਾਹ ਨਾਲ ਵਾਕ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜਦਾ ਹੈ: "ਤੇਰਾ ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਸੀਮਾ ਵਾਲਾ ਹਿਰਦਾ ਚੰਦਰਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਬਣਾਂ, ਮੇਰਾ ਪੋਤਾ, ਪਾਪ ਤੇ ਰੋਣਾ ਮੈਂ ਨਾ ਵੇਖਾਂ।" "ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਜਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ" ਐਸਾ ਕਹਿ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਲਈ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਲਈ ਵੀ, "ਤੂੰ ਪੁਸ਼ਟ ਹੋ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਰਸ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਬਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਜਿਸ ਅੰਸ਼ ਨੂੰ ਆਦਿੱਤ ਪੁਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ" — ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਰਿਚਾਵਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ, "ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਪਰਜਾ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਪੁਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋ; ਜੋ ਸਾਡਾ ਦਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਦਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ, ਪਰਜਾ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਟ ਕਰ" — ਦੈਵੀ ਆਵਰਤਨ ਨਾਲ ਆਦਿੱਤ ਦਾ ਆਵਰਤਨ ਫਿਰ ਘੁਮਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਘੁਮਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Kauṣītaki 2.9
अथ पौर्णमास्यां पुरस्ताच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैतयैवावृता सोमो राजासि विचकक्षणः पञ्चमुखोऽसि प्रजापतिर्ब्राह्मणस्त एकं मुखं तेन मुखेन राज्ञोऽत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु राजा त एकं मुखं तेन मुखेन विशोत्सि तेनैव मुखेन मामन्नादं कुरु श्येनस्त एकं मुखं तेन मुखेन पक्षिणोऽत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु अग्निष्ट एकं मुखं तेन मुखेनेमं लोकमत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु त्वयि पञ्चमं मुखं तेन मुखेन सर्वाणि भूतान्यत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु मास्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिरवक्षेष्ठा योऽस्माद्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिरवक्षीयस्वेति दैवीमावृतमावर्त आदित्यस्यावृतमन्वावर्तन्त इति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते ॥ २.९ ॥
ਫਿਰ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਸਦੇ ਚੰਦਰਮਾ ਕੋਲ ਇਹ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਜਾਣਾ: "ਹੇ ਸੋਮ, ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਹੈਂ, ਸਰਬਦਰਸ਼ੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਪੰਜ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈਂ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾ, ਤੇਰਾ ਇੱਕ ਮੂੰਹ ਹੈ; ਉਸ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈਂ; ਉਸੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਅੰਨਾਦ ਬਣਾ। ਰਾਜਾ, ਤੇਰਾ ਇੱਕ ਮੂੰਹ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈਂ; ਉਸੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਅੰਨਾਦ ਬਣਾ। ਸ਼੍ਯੇਨ, ਤੇਰਾ ਇੱਕ ਮੂੰਹ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈਂ; ਉਸੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਅੰਨਾਦ ਬਣਾ। ਅਗਨੀ, ਤੇਰਾ ਇੱਕ ਮੂੰਹ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਇਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈਂ; ਉਸੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਅੰਨਾਦ ਬਣਾ। ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਾਂ ਮੂੰਹ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈਂ; ਉਸੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਅੰਨਾਦ ਬਣਾ। ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਪ੍ਰਜਾ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾਵੀਂ ਨਾ। ਜੋ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਵੈਰ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਪ੍ਰਜਾ, ਪਸ਼ੂ ਘਟ ਜਾਣ।" ਫਿਰ ਦੈਵੀ ਆਵ੍ਰਿਤੀ ਕਰਨੀ; ਸੂਰਜ ਦੀ ਆਵ੍ਰਿਤੀ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਮੁੜਦੇ ਹਨ ਐਸਾ ਕਹਿ ਕੇ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਵੱਲ ਮੁੜਨਾ।
Kauṣītaki 2.10
अथ संवेशञ्जायायै हृदयमभिमृशेद्यत्ते सुसीमे हृदये हितमन्तः प्रजापतौ मन्येऽहं मां तद्विद्वांसं तेन माहं पौत्रमघं रुदमिति न हास्मत्पूर्वाः प्रजाः प्रैतीति ॥ २.१० ॥
ਫਿਰ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਲੇਟਦਿਆਂ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਛੂਹਣਾ, ਇਹ ਆਖਦਿਆਂ: "ਤੇਰੇ ਸੁੰਦਰ ਹੱਦਾਂ ਵਾਲੇ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਪੋਤੇ ਬਾਰੇ ਰੋਵਾਂ ਨਾ।" ਐਸਾ ਆਖਣ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
Kauṣītaki 2.11
अथ प्रोष्यान्पुत्रस्य मूर्धानमभिमृशेत् । अङ्गादङ्गात्सम्भवसि हृदयादधिजायसे । आत्मा त्वं पुत्र माविथ स जीव शरदः शतमसाविति नामास्य गृह्णाति । अश्मा भव परशुर्भव हिरण्यमस्तृतं भव । तेजो वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतमसाविति नामास्य गृह्णाति। येन प्रजापतिः प्रजाः पर्यगृह्णादरिष्ट्यै तेन त्वा परिगृह्णाम्यसाविति नामास्य गृह्णात्यथास्य दक्षिणे कर्णे जपत्यस्मै प्रयन्धि मघवन्नृजीषिन्नितीन्द्र श्रेष्ठानि द्रविणानि धेहीति सव्ये मा च्छित्था मा व्यथिष्ठाः शतं शरद आयुषो जीव पुत्र । ते नाम्ना मूर्धानमभिजिघ्राम्यसाविति त्रिर्मूर्धानमवजिघ्रेद्गवां त्वा हिङ्कारेणाभिहिङ्करोमीति त्रिर्मूर्धानमभिहिङ्कुर्यात् ॥ २.११ ॥
ਫਿਰ ਸਫ਼ਰ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸਿਰ ਛੂਹਣਾ। "ਤੂੰ ਹਰ ਅੰਗ ਤੋਂ ਜਨਮਦਾ ਹੈਂ; ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈਂ, ਪੁੱਤਰਾ, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਸੌ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤਾਂ ਜੀ, ਇਹ।" ਐਸਾ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਣਾ। "ਪੱਥਰ ਹੋ, ਕੁਹਾੜੀ ਹੋ, ਅਟੁੱਟ ਸੋਨਾ ਹੋ। ਤੂੰ ਤੇਜ ਹੈਂ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਸੌ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤਾਂ ਜੀ, ਇਹ।" ਐਸਾ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਣਾ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਅਨਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਘੇਰਿਆ, ਉਸੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ, ਐਸਾ ਨਾਮ ਲੈਣਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਜਪਣਾ: "ਹੇ ਮਘਵਨ, ਰਿਜੀਸ਼ਿਨ ਇੰਦਰ, ਇਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਨ ਦੇ।" ਖੱਬੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ: "ਕੱਟਿਆ ਨਾ ਜਾ, ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ, ਸੌ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਨਾਲ ਜੀ, ਪੁੱਤਰਾ।" ਫਿਰ ਨਾਮ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਸੁੰਘਣਾ, "ਇਹ" ਆਖ ਕੇ। ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਿਰ ਸੁੰਘਣਾ। "ਗਾਵਾਂ ਦੀ ਹੂੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੂੰਕਾਰਦਾ ਹਾਂ।" ਐਸਾ ਕਹਿ ਕੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੂੰਕਾਰ ਕਰਨਾ।
Kauṣītaki 2.12
अथातो दैवः परिमर एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यदग्निर्ज्वलत्यथैतन्म्रियते यन्न ज्वलति तस्यादित्यमेव तेजो गच्छति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यथादित्यो दृश्यतेऽथैतन्म्रियते यन्न दृश्यते तस्य चन्द्रमसमेव तेजो गचछति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्चन्द्रमा दृश्यते । अथैतन्म्रियते यन्न दृश्यते तस्य विद्युतमेव तेजो गच्छति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यद्विद्युद्विद्योततेऽथैतन्म्रियते यन्न विद्योतते तस्य वायुमेव तेजो गच्छति वायुं प्राणः । ता वा एताः सर्वा देवता वायुमेव प्रविश्य वायौ मृता न मृच्छन्ते तस्मादेव उ पुनरुदीरत इत्यधिदैवतमथाध्यात्मम् ॥ २.१२ ॥
ਹੁਣ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ। ਜਦੋਂ ਅਗਨੀ ਬਲਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਬਲਦੀ, ਤਦ ਇਹ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਤੇਜ ਆਦਿਤਯ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਆਦਿਤਯ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਤਦ ਇਹ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਤੇਜ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਤਦ ਇਹ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਤੇਜ ਬਿਜਲੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ, ਤਦ ਇਹ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਤੇਜ ਵਾਯੂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਰਦੇ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਫਿਰ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਦੈਵਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਧਿਆਤਮ।
Kauṣītaki 2.13
एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यद्वाचा वदत्यथैतन्म्रियते यन्न वदति तस्य चक्षुरेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्चक्षुषा पश्यत्यथैतन्म्रियते यन्न पश्यति तस्य श्रोत्रमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्छ्रोत्रेण शृणोत्यथैतन्म्रियते यन्न शृणोति तस्य मन एव तेजो गच्छति प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यन्मनसा ध्यायत्यथैतन्म्रियते यन्न ध्यायति तस्य प्राणमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राणस्तावा एताः सर्वा देवताः प्राणमेव प्रविश्य प्राणे मृता न मृच्छन्ते तस्मा देव उ पुनरुदीरते तद्यदिह वा एवं विद्वांस उभौ पर्वतावभिप्रवर्तेयातां तुस्तूर्षमाणो दक्षिणश्चोत्तरश्च न हैवैनं स्तृण्वीयाताम् । अथ य एनं द्विषन्ति यांश्च स्वयं द्वेष्टि त एनं सर्वे परिम्रियन्ते ॥ २.१३ ॥
ਬੋਲ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਤੇਜ ਅੱਖ ਵੱਲ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਤੇਜ ਕੰਨ ਵੱਲ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੰਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਤੇਜ ਮਨ ਵੱਲ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਤੇਜ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਰਦੇ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਫਿਰ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੋ ਪਰਬਤਾਂ ਨੂੰ ਮੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਤਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਖੁਦ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Kauṣītaki 2.14
अथातो निःश्रेयसादानं सर्वा ह वै देवता अहं श्रेयसे विवदमानाः । अस्माच्छरीरादुच्चक्रमुस्तद्दारुभूतं शिष्येथैतद्वाक्प्रविवेश तद्वाचा वदच्छिष्य एव । अथैतच्चक्षुः प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छिष्य एवाथैनच्छ्रोत्रं प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छ्रोत्रेण शृण्वच्छिष्य एवाथैनन्मनः प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छ्रोत्रेण शृण्वन्मनसा ध्यायच्छिष्य एवाथैतत्प्राणः प्रविवेश तत्तत एव समुत्तस्थौ ते देवाः प्राणे निःश्रेयसं विचिन्त्य प्राणमेव प्रज्ञात्मानमभिसम्भूय सहैतैः सर्वैरस्माल्लोकादुच्चक्रमुः । ते वायु-प्रतिष्ठाकाशात्मानः स्वर्ययुस्तथॊ एवैवं विद्वान्सर्वेषां भूतानां प्राणमेव प्रज्ञात्मानमभिसम्भूय सहैतैः सर्वैरस्माच्छरीरादुत्क्रामति स वायुप्रतिष्ठाकाशात्मा न स्वरेति तद्भवति यत्रैतद्देवास्तत्प्राप्य तदमृतो भवतियदमृता देवाः ॥ २.१४ ॥
ਹੁਣ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਲਿਆਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ 'ਮੈਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਾਂ' ਇਸ ਬਾਰੇ ਝਗੜਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਗਏ। ਉਹ ਲੱਕੜ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਚੇਸ਼ਟ ਰਹਿ ਗਏ। ਤਦ ਵਾਣੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ; ਉਹ ਬੋਲਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਸ਼ਿਸ਼ ਹੀ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਅੱਖ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਵੇਖਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਸ਼ਿਸ਼ ਹੀ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਕੰਨ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਸੁਣਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸ਼ਿਸ਼ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਮਨ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਧਿਆਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸ਼ਿਸ਼ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ; ਤੁਰੰਤ ਉਹ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਪ੍ਰਗਿਆ-ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪਾ ਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਗਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਿਆ-ਆਤਮਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਆਕਾਸ਼-ਆਤਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; 'ਸ੍ਵਃ' (ਸਵਰਗ) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਦੇਵਤੇ ਹਨ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਅਮ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਹਨ।
Kauṣītaki 2.15
अथातः पितापुत्रीयं सम्प्रदानमिति चाचक्षते । पिता पुत्रं प्रेष्यन्नाह्वयति नवैस्तृणैरगारं संस्तीर्याग्निमुपसमाधायोदकुम्भं सपात्रमुपनिधायाहतेन वाससा सम्प्रच्छन्नः स्वयं श्येत एत्य पुत्र उपरिषटादभिनिपद्यते, इन्द्रियैरस्येन्द्रियाणि संस्पृश्यापि वास्याभिमुखत एवासीताथास्मै संप्रयच्छति वाचं मे त्वयि दधानीति पिता वाचं ते मयि दध इति पुत्रः प्राणं मे त्वयि दधानीति पिता प्राणं ते मयि दध इति पुत्रः । चक्षुर्मे त्वयि दधानीति पिता चक्षुस्ते मयि दध इति पुत्रः । श्रोत्रं मे त्वयि दधानीति पिता श्रोत्रं ते मयि दध इति पुत्रः । मनो मे त्वयि दधानीति पिता मनस्ते मयि दध इति पुत्रः । अन्नरसान्मे त्वयि दधानीति पितान्नरसांस्ते मयि दध इति पुत्रः । कर्माणि मे त्वयि दधानीति पिता कर्माणि ते मयि दध इति पुत्रः । सुखदुःखे मे त्वयि दधानीति पिता सुखदुःखे ते मयि दध इति पुत्रः । आनन्दं रतिं प्रजातिं मे त्वयि दधानीति पिता आनन्दं रतिं प्रजातिं ते मयि दध इति पुत्रः । इत्या मे त्वयि दधानीति पिता इत्या ते मयि दध इति पुत्रः । धियो विज्ञातव्यं कामान्मे त्वयि दधानीति पिता धियो विज्ञातव्यं कामांस्ते मयि दध इति पुत्रः । अथ दक्षिणावुत्प्राङुपनिष्क्रामति तं पितानुमन्त्रयते यशो ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यं कीर्तिस्त्वा जुषतामित्यथेतरः सव्यमंसमन्ववेक्षते पाणिनान्तर्धाय वसनान्तेन वा प्रच्छाद्य स्वर्गांल्लोकान्कामानवाप्नुहीति स यद्यगदः स्यात्पुत्रस्यैश्वर्ये पिता वसेत्परि वा व्रजेद्यद्यु वै प्रेयाद्यदेवैनं समापयति तथा समापयितव्यो भवति तथा समापयितव्यो भवति ॥ २.१५ ॥
ਹੁਣ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰੀਯ ਸੰਪ੍ਰਦਾਨ ਨਾਮਕ ਰੀਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਭੇਜਣ ਲੱਗਿਆਂ ਉਸਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਘਾਹ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਅੱਗ ਬਾਲ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ ਅਤੇ ਭਾਂਡਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਬੇਫਟੇ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਕ ਕੇ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਲੇਟਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਆ ਕੇ ਉੱਪਰ ਲੇਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਛੂੰਹਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਪਿਤਾ ਸੌਂਪਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: 'ਮੇਰੀ ਵਾਣੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।' ਪੁੱਤਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: 'ਤੇਰੀ ਵਾਣੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।' ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣ, ਨੇਤਰ, ਸ਼ਰਵਣ, ਮਨ, ਅੰਨਰਸ, ਕਰਮ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਅਨੰਦ, ਰਤੀ, ਸੰਤਾਨ, ਗਤੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਕ੍ਰਮ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਮੁੜ ਕੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: 'ਯਸ਼, ਬ੍ਰਹਮਵਰਚਸ, ਅੰਨ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ।' ਦੂਜਾ ਖੱਬੇ ਮੋਢੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਹੱਥ ਨਾਲ ਲੁਕਾ ਕੇ ਜਾਂ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਨਾਲ ਢਕ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: 'ਸਵਰਗ-ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ।' ਜੇ ਪਿਤਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਉਹ ਮਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦਾ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।