उपनिषद् · Kauṣītaki 2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kauṣītaki 2.1
प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह कौषीतकिस्तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो मनो दूतं वाक्परिवेष्ट्री चक्षुर्गात्रं श्रोत्रं संश्रावयितृ तस्मै वा एतस्मै प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमानाय बलिं हरन्ति तथो एवास्मै सर्वाणि भूतान्ययाचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तस्योपनिषन्न याचेदिति । तद्यथा ग्रामं भिक्षित्वाऽलब्धोपविशेन्नाहमतो दत्तमश्नीयामिति । य एवैनं पुरस्तात्प्रत्याचक्षीरंस्त एवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इत्येष धर्मो याचतो भवति । अन्यतस्त्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति ॥ २.१ ॥
प्राण ही ब्रह्म है, ऐसा कौषीतकि ने कहा। इस प्राण रूपी ब्रह्म का मन दूत है, वाणी परोसने वाली है, चक्षु रक्षक है, कान सुनाने वाला है। इस प्राण रूपी ब्रह्म को, बिना माँगे, ये सब देवता बलि लाते हैं; और इसी प्रकार उसे, जो इस प्रकार जानता है और नहीं माँगता, सभी प्राणी बलि लाते हैं। उसका रहस्य यह है कि उसे माँगना नहीं चाहिए। जैसे गाँव में भिक्षा माँगकर कुछ न पाकर मनुष्य बैठ जाता है और सोचता है, "मैं इससे दिया हुआ नहीं खाऊँगा"; जो पहले उसे मना करते हैं, वही बाद में उसे आमंत्रित करते हैं, "हम तुम्हें देंगे"; यह माँगने वाले का धर्म है। किंतु दूसरे लोग ही उसे आमंत्रित करते हैं, "हम तुम्हें देंगे।"
Kauṣītaki 2.2
प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह पैङ्ग्यस्तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो वाक्परस्ताच्चक्षुरारुन्धे चक्षुः परस्ताच्छ्रोत्रमारुन्धे श्रोत्रं परस्तान्मन आरुन्धे मनः परस्तात्प्राण आरुन्धे तस्मै वा एतस्मै वा प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमानाय बलिं हरन्ति एवास्मै सर्वाणि भूतान्ययचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तस्यॊपनिषन्न याचेदिति तद्यथा ग्रामं भिक्षित्वाऽलब्ध्वोपविशेन्नाहमतो दत्तमश्नीयामिति य एवैनं पुरस्तात्प्रत्याचक्षीरंस्त एवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इत्येष धर्मो याचितो भवत्यन्यतस्त्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति ॥ २.२ ॥
पैंग्य ने कहा: 'प्राण ब्रह्म है।' उस प्राण-ब्रह्म से ही वाणी ऊपर (परे) है, इसलिए वह नेत्र को प्राप्त करती है। नेत्र ऊपर है, इसलिए वह श्रोत्र को प्राप्त करता है। श्रोत्र ऊपर है, इसलिए वह मन को प्राप्त करता है। मन ऊपर है, इसलिए वह प्राण को प्राप्त करता है। जो इस प्रकार जानता है, उस प्राण-ब्रह्म के लिए ही सभी देवता, बिना माँगे, उपहार लाते हैं; इसी प्रकार उसके लिए सभी प्राणी, बिना माँगे, उपहार लाते हैं। उसका उपनिषद् यह है: 'माँगे नहीं।' जैसे गाँव में भिक्षा माँगकर, न पाकर, कोई बैठ जाए और कहे, 'मैं यहाँ से दिया हुआ नहीं खाऊँगा' — तो जो पहले उसे मना करते थे, वे ही उससे आग्रह करते हैं: 'हम देंगे।' यह धर्म है: माँगे जाने पर वह मिलता है; पर दूसरों से भी वे उसे आग्रह करते हैं: 'हम देंगे।'
Kauṣītaki 2.3
अथात एकधनावरोधनं यदेकधनमभिध्यायात्पौर्णमास्यां वाऽमावास्यायां वा शुद्धपक्षे वा पुण्ये नक्षत्रेऽग्निमुपसमाधाय परिसमुह्य परिस्तीर्य पर्युक्ष्योपूर्वदक्षिणं जान्वाच्य स्रुवेण वा चमसेन वा कंसेन वैता आज्याहुतीर्जुहोति वाङ्नामदेवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । प्राणॊ नाम देवताऽवरॊधिनी सा मेमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । चक्षुर्नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । श्रोत्रं नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । मनो नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाह। प्रज्ञा नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजिघ्रायाज्यलेपेनाङ्गान्यनुविमृज्य वाचंयमोऽभिप्रवृज्यार्थं ब्रवीत दूतं वा प्रहिणुयाल्लभते हैव ॥ २.३ ॥
अब एक-धन के अवरोधन का वर्णन है: जो व्यक्ति किसी एक धन की इच्छा करे, वह पूर्णिमा या अमावस्या को, या शुक्ल पक्ष में, या किसी शुभ नक्षत्र में, अग्नि को स्थापित करके, चारों ओर झाड़कर, कुश बिछाकर, जल छिड़ककर, दाहिने घुटने को आगे रखकर झुककर, स्रुव से या चमस से या कंस से ये घी की आहुतियाँ देता है। 'वाक् नामक देवता अवरोध करने वाली है; वह मेरे लिए इससे यह धन अवरुद्ध करे — उसके लिए स्वाहा।' 'प्राण नामक देवता अवरोध करने वाली है; वह मेरे लिए इससे यह धन अवरुद्ध करे — उसके लिए स्वाहा।' 'चक्षु नामक देवता अवरोध करने वाली है; वह मेरे लिए इससे यह धन अवरुद्ध करे — उसके लिए स्वाहा।' 'श्रोत्र नामक देवता अवरोध करने वाली है; वह मेरे लिए इससे यह धन अवरुद्ध करे — उसके लिए स्वाहा।' 'मन नामक देवता अवरोध करने वाली है; वह मेरे लिए इससे यह धन अवरुद्ध करे — उसके लिए स्वाहा।' 'प्रज्ञा नामक देवता अवरोध करने वाली है; वह मेरे लिए इससे यह धन अवरुद्ध करे — उसके लिए स्वाहा।' फिर धुएँ की गंध सूँघकर, घी का लेप अंगों पर लगाकर, मौन रहकर, जाकर इच्छित वस्तु को कहे, या दूत भेजे; वह अवश्य प्राप्त करता है।
Kauṣītaki 2.4
अथातो दैवस्मरो यस्य प्रियो बुभूषेद्यस्यै वा एषां वै तेषामेवैकस्मिन्पर्वण्यग्निमुपसमाधायैतयैवावृतैता आज्याहुतीर्जुहोति वाचं मयि जुहॊम्यसौ स्वाहा । चक्षुस्ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा । श्रॊत्रं ते मयि जुहॊम्यसौ स्वाहा । मनस्ते मयि जुहॊम्यसौ स्वाहा । प्रज्ञां ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजिघ्रायाज्यलेपेनाङ्गान्यनुविमृज्य वाचंयमोऽभिप्रवृज्य संस्पर्शं जिगमिषेदपि वाताद्वा सम्भाषमाणस्तिष्ठेत्प्रियो हैव भवति स्मरन्ति हैवास्य ॥ २.४ ॥
अब दैवस्मर (देवताओं का स्मरण) का विधान है: जो व्यक्ति प्रिय होना चाहता है, या जिसके लिए ये (अनुष्ठान) किए जाते हैं, उसे उसी एक पर्व में अग्नि प्रज्वलित करके, इसी मंत्र के साथ घृत की आहुतियाँ देनी चाहिए: 'मुझ में तेरी वाणी को होमता हूँ, वह अमुक स्वाहा। मुझ में तेरी आँख को होमता हूँ, वह अमुक स्वाहा। मुझ में तेरे कान को होमता हूँ, वह अमुक स्वाहा। मुझ में तेरे मन को होमता हूँ, वह अमुक स्वाहा। मुझ में तेरी प्रज्ञा को होमता हूँ, वह अमुक स्वाहा।' फिर धुएँ की गंध सूँघे, घृत का लेप करके अंगों को पोंछे, मौन होकर लौटे, और स्पर्श पाने की इच्छा करे, अथवा वायु से भी बात करते हुए खड़ा रहे। वह प्रिय हो जाता है, और लोग उसे स्मरण करते हैं।
Kauṣītaki 2.5
अथातः सायमन्नं प्रातर्दनमान्तरमग्निहोत्रमिति चाचक्षते यावद्वै पुरुषो भाषते न तावत्प्राणितुं शक्नोति प्राणं तदा वाचि जुहोति । यावद्वै पुरुषः प्राणिति न तावद्भाषितुं शक्नोति वाचं तदा प्राणे जुहोति । एतेऽनन्तेऽमृताहुतिर्जाग्रच्च स्वपंश्च सन्ततमव्यवच्छिन्नं जुहोत्यथ या अन्या आहुतयोऽन्तवत्यस्ताः कर्ममय्यो हि भवन्त्येतद्ध वै पूर्वे विद्वांसोऽग्निहोत्रं न जुहवांचक्रुः ॥ २.५ ॥
अब सायंकालीन अन्न, प्रातःकालीन दान, और आंतरिक अग्निहोत्र, ऐसा कहते हैं। जब तक पुरुष बोलता है, तब तक वह प्राण ग्रहण नहीं कर सकता; तब वह प्राण को वाणी में होमता है। जब तक पुरुष प्राण लेता है, तब तक वह बोल नहीं सकता; तब वह वाणी को प्राण में होमता है। ये दोनों अनंत अमृत-आहुति हैं, जो जागते और सोते हुए निरंतर, बिना विच्छेद के होमी जाती हैं। किंतु जो अन्य आहुतियाँ हैं, वे सान्त (नाशवान) हैं, क्योंकि वे कर्ममय होती हैं। इसी को पूर्वकाल के विद्वानों ने अग्निहोत्र माना, और उन्होंने (बाहरी) अग्निहोत्र को नहीं किया।
Kauṣītaki 2.6
उक्थं ब्रह्मेति ह स्माह शुष्कभृङ्गरस्तदृगित्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्यायाभ्यर्च्यन्ते तद्यजुरित्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्याय युज्यन्ते तत्सामेत्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्याय सन्नमन्ते तच्छ्रीरित्युपासीत तद्यश इत्युपासीत तत्तेज इत्युपासीत तद्यथैतच्छास्त्राणां श्रीमत्तमं यशस्वितमं तेजस्वितमं भवति । तथैवैवं विद्वान्सर्वेषां भूतानां श्रीमत्तमो यशस्वितमस्तेजस्वितमो भवति । तमेतमैष्टकं कर्ममयमात्मानमध्वर्युः संस्करोति तस्मिन्यजुर्मयं प्रवयति यजुर्मयम् ऋङ्मयं होता ऋङ्मये साममयमुद्गाता स एष सर्वस्यै त्रयीविद्याया आत्मैष उ एवास्यात्मा एतदात्मा भवति य एवं वेद ॥ २.६ ॥
उक्थ ही ब्रह्म है, ऐसा शुष्कभृंगर ने कहा। उसे ऋक् मानकर उपासना करनी चाहिए; उसके लिए सभी प्राणी श्रेष्ठता के लिए सम्मानित होते हैं। उसे यजुः मानकर उपासना करनी चाहिए; उसके लिए सभी प्राणी श्रेष्ठता के लिए जुड़ते हैं। उसे साम मानकर उपासना करनी चाहिए; उसके लिए सभी प्राणी श्रेष्ठता के लिए झुकते हैं। उसे श्री मानकर उपासना करनी चाहिए; उसे यश मानकर उपासना करनी चाहिए; उसे तेज मानकर उपासना करनी चाहिए। जैसे यह शास्त्रों में अत्यंत श्रीमान, यशस्वी और तेजस्वी होता है, वैसे ही इस प्रकार जानने वाला विद्वान सभी प्राणियों में अत्यंत श्रीमान, यशस्वी और तेजस्वी होता है। उस कर्ममय ईंट-वेदी रूपी आत्मा को अध्वर्यु संस्कृत करता है; उसमें यजुर्मय (आहुति) स्थापित करता है। होता ऋङ्मय को ऋक् में, और उद्गाता साममय को स्थापित करता है। यह सम्पूर्ण त्रयीविद्या का आत्मा है; यही उसकी आत्मा है, और जो इस प्रकार जानता है, उसके लिए यह आत्मा बन जाता है।
Kauṣītaki 2.7
अथातः सर्वजितः कौषीतकेस्त्रीण्युपासनानि भवन्ति यज्ञोपवीतं कृत्वाप आचम्य त्रिरुदपात्रं प्रसिच्योद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठेत वर्गोऽसि पाप्मानं मे वृङ्धीत्येतयैवावृता मध्ये सन्तमुद्वर्गोऽसि पाप्मानं मे वृङ्धीत्येतयैवावृताऽस्तं यन्तं संवर्गोऽसि पाप्मानं मे संवृङ्धीति । यदहोरात्राभ्यां पापं करोति सं तद्वृङ्क्ते ॥ २.७ ॥
अब सर्वजित् कौषीतकि के तीन उपासन होते हैं। यज्ञोपवीत धारण करके, जल का आचमन करके, तीन बार जल-पात्र से जल छोड़कर, उदय होते हुए आदित्य के समीप खड़ा हो। "तुम वर्ग हो, मेरे पाप को दूर करो" — इसी (मंत्र) से, आवृत होकर, मध्य आकाश में स्थित (सूर्य) से "तुम उद्वर्ग हो, मेरे पाप को दूर करो", और अस्त होते हुए (सूर्य) से "तुम संवर्ग हो, मेरे पाप को पूर्णतः दूर करो"। दिन और रात में जो पाप वह करता है, उससे वह मुक्त हो जाता है।
Kauṣītaki 2.8
अथ मासि मास्यमावास्यायां पश्चाच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैतयैवावृता हरिततृणाभ्यां वाक्प्रत्यस्यति यत्ते सुसीमं हृदयमधि चन्द्रमसि श्रितं तेनामृतत्वस्येशानं माहं पौत्रमघं रुदमिति न हास्मात्पूर्वाः प्रजाः प्रयन्तीति नु जातपुत्रस्याथाजातपुत्रस्याप्यायस्व समेतु ते सन्ते पयांसि समुयन्तु वाजा यमादित्या अंशुमाप्याययन्तीत्येतास्तिस्र ऋचो जपित्वा मास्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिराप्याययिष्ठा यॊऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिराप्यायस्वेति दैवीमावृतमावर्त आदित्यस्यावृतमन्वावर्तयति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते ॥ २.८ ॥
अब हर मास, अमावस्या के दिन, पीछे से दिखते हुए चंद्रमा के समीप खड़ा हो। इसी (मंत्र) से, मुड़कर, हरे तिनकों से वाणी को पीछे लौटाता है: "तेरा जो सुंदर-सीमा वाला हृदय चंद्रमा में स्थित है, उससे मैं अमरत्व का स्वामी बनूँ, मेरे पौत्र और पाप व रोदन को न देखूँ।" "इससे पूर्व की प्रजाएँ नहीं जातीं" — ऐसा कहकर, पुत्र उत्पन्न हुए व्यक्ति के लिए और पुत्र न हुए व्यक्ति के लिए भी, "तुम पुष्ट हो, तुम्हारे पास रस एकत्र हों, बल एकत्र हों, जिस अंश को आदित्य पुष्ट करते हैं" — इन तीन ऋचाओं का जप करके, "हमारे प्राण, प्रजा और पशुओं से तुम पुष्ट न हो जाओ, जो हमसे द्वेष करता है और जिससे हम द्वेष करते हैं, उसे प्राण, प्रजा और पशुओं से पुष्ट करो" — दैवी आवृत्ति से आदित्य की आवृत्ति को पुनः दोहराता है और दाहिनी भुजा को घुमाता है।
Kauṣītaki 2.9
अथ पौर्णमास्यां पुरस्ताच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैतयैवावृता सोमो राजासि विचकक्षणः पञ्चमुखोऽसि प्रजापतिर्ब्राह्मणस्त एकं मुखं तेन मुखेन राज्ञोऽत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु राजा त एकं मुखं तेन मुखेन विशोत्सि तेनैव मुखेन मामन्नादं कुरु श्येनस्त एकं मुखं तेन मुखेन पक्षिणोऽत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु अग्निष्ट एकं मुखं तेन मुखेनेमं लोकमत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु त्वयि पञ्चमं मुखं तेन मुखेन सर्वाणि भूतान्यत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु मास्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिरवक्षेष्ठा योऽस्माद्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिरवक्षीयस्वेति दैवीमावृतमावर्त आदित्यस्यावृतमन्वावर्तन्त इति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते ॥ २.९ ॥
फिर पूर्णिमा के दिन सामने दिखाई देते चंद्रमा के पास यह मंत्र पढ़कर जाए: "हे सोम, तुम राजा हो, सर्वदर्शी हो। तुम पाँच मुखों वाले प्रजापति हो। ब्राह्मण, तुम्हारा एक मुख है; उस मुख से राजा को खाते हो, उसी मुख से मुझे अन्नाद बनाओ। राजा, तुम्हारा एक मुख है; उस मुख से प्रजा को खाते हो, उसी मुख से मुझे अन्नाद बनाओ। श्येन, तुम्हारा एक मुख है; उस मुख से पक्षियों को खाते हो, उसी मुख से मुझे अन्नाद बनाओ। अग्नि, तुम्हारा एक मुख है; उस मुख से इस लोक को खाते हो, उसी मुख से मुझे अन्नाद बनाओ। तुम में पाँचवाँ मुख है; उस मुख से सभी प्राणियों को खाते हो, उसी मुख से मुझे अन्नाद बनाओ। हमारे प्राण, प्रजा और पशुओं को क्षीण मत करो। जो हमसे द्वेष करता है और जिससे हम द्वेष करते हैं, उसके प्राण, प्रजा और पशु क्षीण हों।" फिर दैवी आवृत्ति करे; सूर्य की आवृत्ति के बाद वे लौटते हैं, ऐसा कहकर दाहिनी भुजा की ओर घूमे।
Kauṣītaki 2.10
अथ संवेशञ्जायायै हृदयमभिमृशेद्यत्ते सुसीमे हृदये हितमन्तः प्रजापतौ मन्येऽहं मां तद्विद्वांसं तेन माहं पौत्रमघं रुदमिति न हास्मत्पूर्वाः प्रजाः प्रैतीति ॥ २.१० ॥
फिर पत्नी के साथ लेटते समय उसके हृदय को छुए, यह कहते हुए: "जो तुम्हारे सुंदर सीमा वाले हृदय के भीतर प्रजापति में स्थित है, मैं सोचता हूँ कि वह मुझे जानता हो। उसके द्वारा मैं पौत्र के दुख पर न रोऊँ।" ऐसा कहने से हमारे पूर्वजों की संतति हमसे दूर नहीं जाती।
Kauṣītaki 2.11
अथ प्रोष्यान्पुत्रस्य मूर्धानमभिमृशेत् । अङ्गादङ्गात्सम्भवसि हृदयादधिजायसे । आत्मा त्वं पुत्र माविथ स जीव शरदः शतमसाविति नामास्य गृह्णाति । अश्मा भव परशुर्भव हिरण्यमस्तृतं भव । तेजो वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतमसाविति नामास्य गृह्णाति। येन प्रजापतिः प्रजाः पर्यगृह्णादरिष्ट्यै तेन त्वा परिगृह्णाम्यसाविति नामास्य गृह्णात्यथास्य दक्षिणे कर्णे जपत्यस्मै प्रयन्धि मघवन्नृजीषिन्नितीन्द्र श्रेष्ठानि द्रविणानि धेहीति सव्ये मा च्छित्था मा व्यथिष्ठाः शतं शरद आयुषो जीव पुत्र । ते नाम्ना मूर्धानमभिजिघ्राम्यसाविति त्रिर्मूर्धानमवजिघ्रेद्गवां त्वा हिङ्कारेणाभिहिङ्करोमीति त्रिर्मूर्धानमभिहिङ्कुर्यात् ॥ २.११ ॥
फिर प्रवास से लौटने पर पुत्र का सिर छुए। "तुम अंग-अंग से उत्पन्न होते हो, हृदय से जन्म लेते हो। तुम आत्मा हो, पुत्र, मेरी रक्षा करो। जीवित रहो सौ शरद ऋतुओं तक, अमुक।" ऐसा कहकर उसका नाम ले। "पत्थर बनो, कुल्हाड़ी बनो, अखंड सोना बनो। तुम तेज हो, पुत्र के नाम वाले हो। जीवित रहो सौ शरद ऋतुओं तक, अमुक।" ऐसा कहकर उसका नाम ले। जिससे प्रजापति ने प्रजाओं को अनिष्ट से बचाने के लिए घेरा, उसी से मैं तुम्हें घेरता हूँ, अमुक। ऐसा कहकर नाम ले। फिर उसके दाहिने कान में जपे: "हे मघवन, ऋजुकर्मा इंद्र, इसे श्रेष्ठ धन दो।" बाएँ कान में: "काटे न जाओ, पीड़ित न हो, सौ शरद ऋतुओं का जीवन पाओ, पुत्र।" फिर नाम से उसका सिर सूँघे, "अमुक।" तीन बार सिर सूँघे। "गायों की हुंकार से मैं तुम्हें हुंकारता हूँ।" ऐसा कहकर तीन बार सिर पर हुंकार करे।
Kauṣītaki 2.12
अथातो दैवः परिमर एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यदग्निर्ज्वलत्यथैतन्म्रियते यन्न ज्वलति तस्यादित्यमेव तेजो गच्छति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यथादित्यो दृश्यतेऽथैतन्म्रियते यन्न दृश्यते तस्य चन्द्रमसमेव तेजो गचछति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्चन्द्रमा दृश्यते । अथैतन्म्रियते यन्न दृश्यते तस्य विद्युतमेव तेजो गच्छति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यद्विद्युद्विद्योततेऽथैतन्म्रियते यन्न विद्योतते तस्य वायुमेव तेजो गच्छति वायुं प्राणः । ता वा एताः सर्वा देवता वायुमेव प्रविश्य वायौ मृता न मृच्छन्ते तस्मादेव उ पुनरुदीरत इत्यधिदैवतमथाध्यात्मम् ॥ २.१२ ॥
अब अगला विषय देवताओं के विषय में है। जब अग्नि जलती है, तब यह ब्रह्म चमकता है; और जब वह नहीं जलती, तब वह मर जाती है, तब उसका तेज आदित्य को जाता है। जब वायु प्राण के रूप में चमकती है, जैसे आदित्य दिखाई देता है, और जब वह नहीं दिखाई देता, तब उसका तेज चंद्रमा को जाता है; वायु प्राण है। जब चंद्रमा दिखाई देता है, तब यह ब्रह्म चमकता है; और जब वह नहीं दिखाई देता, तब उसका तेज विद्युत को जाता है। जब विद्युत चमकती है, तब यह ब्रह्म चमकता है; और जब वह नहीं चमकती, तब उसका तेज वायु को जाता है। वायु ही प्राण है। ये सब देवता वायु में प्रवेश करके वायु में मरते हैं, परंतु वे नहीं मरते; इसीलिए वे फिर से उठते हैं। यह अधिदैवत है। अब अध्यात्म।
Kauṣītaki 2.13
एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यद्वाचा वदत्यथैतन्म्रियते यन्न वदति तस्य चक्षुरेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्चक्षुषा पश्यत्यथैतन्म्रियते यन्न पश्यति तस्य श्रोत्रमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्छ्रोत्रेण शृणोत्यथैतन्म्रियते यन्न शृणोति तस्य मन एव तेजो गच्छति प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यन्मनसा ध्यायत्यथैतन्म्रियते यन्न ध्यायति तस्य प्राणमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राणस्तावा एताः सर्वा देवताः प्राणमेव प्रविश्य प्राणे मृता न मृच्छन्ते तस्मा देव उ पुनरुदीरते तद्यदिह वा एवं विद्वांस उभौ पर्वतावभिप्रवर्तेयातां तुस्तूर्षमाणो दक्षिणश्चोत्तरश्च न हैवैनं स्तृण्वीयाताम् । अथ य एनं द्विषन्ति यांश्च स्वयं द्वेष्टि त एनं सर्वे परिम्रियन्ते ॥ २.१३ ॥
यह ब्रह्म तब चमकता है जब वह वाणी से बोलता है; और जब वह नहीं बोलता, तब वह मर जाता है, तब उसका तेज चक्षु को जाता है, और प्राण को। प्राण ही ब्रह्म है। यह ब्रह्म तब चमकता है जब वह आँख से देखता है; और जब वह नहीं देखता, तब उसका तेज श्रोत्र को जाता है, और प्राण को। यह ब्रह्म तब चमकता है जब वह कान से सुनता है; और जब वह नहीं सुनता, तब उसका तेज मन को जाता है, और प्राण को। यह ब्रह्म तब चमकता है जब वह मन से ध्यान करता है; और जब वह ध्यान नहीं करता, तब उसका तेज प्राण को जाता है। ये सब देवता प्राण में प्रवेश करके प्राण में मरते हैं, परंतु वे नहीं मरते; इसीलिए वे फिर से उठते हैं। जो ज्ञानी इस प्रकार यहाँ दोनों पर्वतों को जोड़ने का प्रयत्न करते हैं, उन्हें कोई नहीं मार सकता। और जो उनसे द्वेष करते हैं और जिनसे वह स्वयं द्वेष करता है, वे सब उसके चारों ओर मर जाते हैं।
Kauṣītaki 2.14
अथातो निःश्रेयसादानं सर्वा ह वै देवता अहं श्रेयसे विवदमानाः । अस्माच्छरीरादुच्चक्रमुस्तद्दारुभूतं शिष्येथैतद्वाक्प्रविवेश तद्वाचा वदच्छिष्य एव । अथैतच्चक्षुः प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छिष्य एवाथैनच्छ्रोत्रं प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छ्रोत्रेण शृण्वच्छिष्य एवाथैनन्मनः प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छ्रोत्रेण शृण्वन्मनसा ध्यायच्छिष्य एवाथैतत्प्राणः प्रविवेश तत्तत एव समुत्तस्थौ ते देवाः प्राणे निःश्रेयसं विचिन्त्य प्राणमेव प्रज्ञात्मानमभिसम्भूय सहैतैः सर्वैरस्माल्लोकादुच्चक्रमुः । ते वायु-प्रतिष्ठाकाशात्मानः स्वर्ययुस्तथॊ एवैवं विद्वान्सर्वेषां भूतानां प्राणमेव प्रज्ञात्मानमभिसम्भूय सहैतैः सर्वैरस्माच्छरीरादुत्क्रामति स वायुप्रतिष्ठाकाशात्मा न स्वरेति तद्भवति यत्रैतद्देवास्तत्प्राप्य तदमृतो भवतियदमृता देवाः ॥ २.१४ ॥
अब इसके बाद श्रेष्ठता (निःश्रेयस) को ग्रहण करने का विवेचन। सभी देवता 'मैं श्रेष्ठ हूँ' इस पर विवाद करते हुए इस शरीर से ऊपर उठ गए। वे लकड़ी के ठूँठ जैसे निश्चेष्ट होकर रह गए। तब वाणी ने प्रवेश किया, वह उसी से बोलती हुई भी शिष्य ही रही। फिर नेत्र ने प्रवेश किया, वह नेत्र से देखती हुई भी शिष्य ही रही। फिर कान ने प्रवेश किया, वह कान से सुनती हुई भी शिष्य ही रही। फिर मन ने प्रवेश किया, वह मन से चिन्तन करती हुई भी शिष्य ही रही। फिर प्राण ने प्रवेश किया, तभी वह (शरीर) उठ खड़ा हुआ। तब देवताओं ने प्राण में निःश्रेयस को विचार कर, प्रज्ञा-स्वरूप प्राण के साथ एकरूप होकर, इन सबके साथ इस लोक से ऊपर उठ गए। वे वायु में स्थित, आकाश को आत्मा मानने वाले, स्वर्ग को चले गए। इसी प्रकार इस प्रकार जानने वाला, सभी प्राणियों के प्राण को प्रज्ञा-स्वरूप मानकर, इन सबके साथ इस शरीर से ऊपर उठता है। वह वायु में स्थित, आकाश को आत्मा मानने वाला होता है, 'स्वः' (स्वर्ग) नहीं होता; जहाँ ये देवता हैं, वहाँ पहुँचकर वह अमृत हो जाता है, क्योंकि देवता अमृत हैं।
Kauṣītaki 2.15
अथातः पितापुत्रीयं सम्प्रदानमिति चाचक्षते । पिता पुत्रं प्रेष्यन्नाह्वयति नवैस्तृणैरगारं संस्तीर्याग्निमुपसमाधायोदकुम्भं सपात्रमुपनिधायाहतेन वाससा सम्प्रच्छन्नः स्वयं श्येत एत्य पुत्र उपरिषटादभिनिपद्यते, इन्द्रियैरस्येन्द्रियाणि संस्पृश्यापि वास्याभिमुखत एवासीताथास्मै संप्रयच्छति वाचं मे त्वयि दधानीति पिता वाचं ते मयि दध इति पुत्रः प्राणं मे त्वयि दधानीति पिता प्राणं ते मयि दध इति पुत्रः । चक्षुर्मे त्वयि दधानीति पिता चक्षुस्ते मयि दध इति पुत्रः । श्रोत्रं मे त्वयि दधानीति पिता श्रोत्रं ते मयि दध इति पुत्रः । मनो मे त्वयि दधानीति पिता मनस्ते मयि दध इति पुत्रः । अन्नरसान्मे त्वयि दधानीति पितान्नरसांस्ते मयि दध इति पुत्रः । कर्माणि मे त्वयि दधानीति पिता कर्माणि ते मयि दध इति पुत्रः । सुखदुःखे मे त्वयि दधानीति पिता सुखदुःखे ते मयि दध इति पुत्रः । आनन्दं रतिं प्रजातिं मे त्वयि दधानीति पिता आनन्दं रतिं प्रजातिं ते मयि दध इति पुत्रः । इत्या मे त्वयि दधानीति पिता इत्या ते मयि दध इति पुत्रः । धियो विज्ञातव्यं कामान्मे त्वयि दधानीति पिता धियो विज्ञातव्यं कामांस्ते मयि दध इति पुत्रः । अथ दक्षिणावुत्प्राङुपनिष्क्रामति तं पितानुमन्त्रयते यशो ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यं कीर्तिस्त्वा जुषतामित्यथेतरः सव्यमंसमन्ववेक्षते पाणिनान्तर्धाय वसनान्तेन वा प्रच्छाद्य स्वर्गांल्लोकान्कामानवाप्नुहीति स यद्यगदः स्यात्पुत्रस्यैश्वर्ये पिता वसेत्परि वा व्रजेद्यद्यु वै प्रेयाद्यदेवैनं समापयति तथा समापयितव्यो भवति तथा समापयितव्यो भवति ॥ २.१५ ॥
अब इसके बाद पिता-पुत्र संबंधी 'सम्प्रदान' (हस्तांतरण) का वर्णन किया जाता है। पिता जब पुत्र को भेजने वाला होता है, तो उसे बुलाता है। नए तिनकों से घर को बिछाकर, अग्नि प्रज्वलित करके, जल-कलश और पात्र रखकर, अनफटे वस्त्र से पूरी तरह ढककर वह स्वयं लेटता है। पुत्र आकर ऊपर से उस पर लेट जाता है और उसकी इंद्रियों को अपनी इंद्रियों से स्पर्श करता है, अथवा उसके सम्मुख बैठ जाता है। तब पिता उसे सौंपते हुए कहता है: 'मेरी वाणी को तुममें स्थापित करता हूँ।' पुत्र कहता है: 'तुम्हारी वाणी को मुझमें स्थापित करता हूँ।' इसी प्रकार प्राण, नेत्र, श्रोत्र, मन, अन्नरस, कर्म, सुख-दुःख, आनंद, रति, प्रजा, गति और बुद्धि से जानने योग्य कामनाओं के साथ यही क्रम चलता है। फिर पिता दाईं ओर से उठकर पूर्व की ओर निकलता है, और उसे आशीर्वाद देता है: 'यश, ब्रह्मतेज, अन्न और कीर्ति तुझे प्रसन्न करें।' दूसरा बायाँ कंधा देखता है, हाथ से छिपाकर या वस्त्र के छोर से ढककर कहता है: 'स्वर्गलोक की कामनाएँ प्राप्त करो।' यदि पिता दुर्बल हो, तो वह पुत्र के ऐश्वर्य में रहे या उसके चारों ओर घूमे; और यदि वह मर जाए, तो जैसे उसका कार्य पूरा होना चाहिए, वैसे ही पूरा किया जाना चाहिए।