उपनिषदे · Kauṣītaki 2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kauṣītaki 2.1
प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह कौषीतकिस्तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो मनो दूतं वाक्परिवेष्ट्री चक्षुर्गात्रं श्रोत्रं संश्रावयितृ तस्मै वा एतस्मै प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमानाय बलिं हरन्ति तथो एवास्मै सर्वाणि भूतान्ययाचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तस्योपनिषन्न याचेदिति । तद्यथा ग्रामं भिक्षित्वाऽलब्धोपविशेन्नाहमतो दत्तमश्नीयामिति । य एवैनं पुरस्तात्प्रत्याचक्षीरंस्त एवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इत्येष धर्मो याचतो भवति । अन्यतस्त्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति ॥ २.१ ॥
प्राणच ब्रह्म आहे, असे कौषीतकी म्हणाला. या प्राणरूप ब्रह्माचा दूत मन आहे, वाणी वाढणारी आहे, चक्षू रक्षक आहे, श्रोत्र घोषणा करणारे आहे. या प्राणरूप ब्रह्माला, न मागताच, ही सर्व देवता बलि आणतात; तसेच असे जाणणाऱ्या, न मागणाऱ्याला सर्व भूते बलि आणतात. त्याचे उपनिषद असे: मागू नये. गावात भिक्षा मागून काही न मिळाल्यास बसतात तसे, "याच्याकडून दिलेले मी खाणार नाही" असे वाटून; जे आधी त्याला नकार देतात तेच नंतर त्याला बोलावतात, "आम्ही तुला देऊ"; हाच याचकाचा धर्म. पण इतरच त्याला बोलावून म्हणतात, "आम्ही तुला देऊ."
Kauṣītaki 2.2
प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह पैङ्ग्यस्तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो वाक्परस्ताच्चक्षुरारुन्धे चक्षुः परस्ताच्छ्रोत्रमारुन्धे श्रोत्रं परस्तान्मन आरुन्धे मनः परस्तात्प्राण आरुन्धे तस्मै वा एतस्मै वा प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमानाय बलिं हरन्ति एवास्मै सर्वाणि भूतान्ययचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तस्यॊपनिषन्न याचेदिति तद्यथा ग्रामं भिक्षित्वाऽलब्ध्वोपविशेन्नाहमतो दत्तमश्नीयामिति य एवैनं पुरस्तात्प्रत्याचक्षीरंस्त एवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इत्येष धर्मो याचितो भवत्यन्यतस्त्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति ॥ २.२ ॥
पैङ्ग्य म्हणाला: 'प्राणच ब्रह्म आहे.' त्या प्राण-ब्रह्माच्या वर वाणी आहे; म्हणून ती डोळ्यांना प्राप्त होते. डोळा वर आहे; म्हणून तो श्रोत्राला प्राप्त होतो. श्रोत्र वर आहे; म्हणून ते मनाला प्राप्त होते. मन वर आहे; म्हणून ते प्राणाला प्राप्त होते. असे जाणणाऱ्याला, जो याचना करत नाही, त्या प्राण-ब्रह्मासाठी सर्व देवता बली आणतात; तसेच सर्व भूते त्याला बली आणतात. त्याचे उपनिषद: 'याचना करू नये.' गावात भिक्षा मागून न मिळाल्यावर कोणी बसून म्हणतो, 'येथून दिलेले मी खाणार नाही' — तेव्हा जे आधी त्याला नकार देत होते, तेच त्याला आग्रह करतात: 'आम्ही देऊ.' हा धर्म आहे: याचना केल्यावर ते मिळते; पण इतरांकडूनही ते त्याला आग्रह करतात: 'आम्ही देऊ.'
Kauṣītaki 2.3
अथात एकधनावरोधनं यदेकधनमभिध्यायात्पौर्णमास्यां वाऽमावास्यायां वा शुद्धपक्षे वा पुण्ये नक्षत्रेऽग्निमुपसमाधाय परिसमुह्य परिस्तीर्य पर्युक्ष्योपूर्वदक्षिणं जान्वाच्य स्रुवेण वा चमसेन वा कंसेन वैता आज्याहुतीर्जुहोति वाङ्नामदेवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । प्राणॊ नाम देवताऽवरॊधिनी सा मेमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । चक्षुर्नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । श्रोत्रं नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । मनो नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाह। प्रज्ञा नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजिघ्रायाज्यलेपेनाङ्गान्यनुविमृज्य वाचंयमोऽभिप्रवृज्यार्थं ब्रवीत दूतं वा प्रहिणुयाल्लभते हैव ॥ २.३ ॥
आता एका धनाच्या अवरोधनाबद्दल: जो एक धन इच्छितो त्याने पौर्णिमेला किंवा अमावास्येला, किंवा शुक्लपक्षात, किंवा शुभ नक्षत्रात, अग्नी स्थापून, सभोवती झाडून, दर्भ पसरून, प्रोक्षण करून, उजवा गुडघा पुढे ठेवून वाकून, स्रुव किंवा चमस किंवा कंसाने ह्या आज्याहुती अर्पण कराव्यात. 'वाक् नावाची देवता अवरोधिनी आहे; तिने माझ्यासाठी ह्याच्याकडून हे अवरुद्ध करावे — तिला स्वाहा.' 'प्राण नावाची देवता...' 'चक्षु नावाची देवता...' 'श्रोत्र नावाची देवता...' 'मन नावाची देवता...' 'प्रज्ञा नावाची देवता...' असे म्हणून; नंतर धुराचा गंध घेऊन, तुपाचा लेप अंगांना लावून, वाणी संयमित ठेवून, जाऊन इच्छित विषय सांगावा किंवा दूत पाठवावा; तो निश्चित मिळवतो.
Kauṣītaki 2.4
अथातो दैवस्मरो यस्य प्रियो बुभूषेद्यस्यै वा एषां वै तेषामेवैकस्मिन्पर्वण्यग्निमुपसमाधायैतयैवावृतैता आज्याहुतीर्जुहोति वाचं मयि जुहॊम्यसौ स्वाहा । चक्षुस्ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा । श्रॊत्रं ते मयि जुहॊम्यसौ स्वाहा । मनस्ते मयि जुहॊम्यसौ स्वाहा । प्रज्ञां ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजिघ्रायाज्यलेपेनाङ्गान्यनुविमृज्य वाचंयमोऽभिप्रवृज्य संस्पर्शं जिगमिषेदपि वाताद्वा सम्भाषमाणस्तिष्ठेत्प्रियो हैव भवति स्मरन्ति हैवास्य ॥ २.४ ॥
आता दैवस्मर (देवतांचे स्मरण) विधी: जो प्रिय होऊ इच्छितो, किंवा ज्याच्यासाठी हे केले जाते, त्याने त्याच पर्वात अग्नी प्रज्वलित करून, या मंत्राने घृताहुती द्याव्यात: 'तुझी वाणी मजमध्ये होम करतो, अमुका स्वाहा. तुझे चक्षू मजमध्ये होम करतो, अमुका स्वाहा. तुझे श्रोत्र मजमध्ये होम करतो, अमुका स्वाहा. तुझे मन मजमध्ये होम करतो, अमुका स्वाहा. तुझी प्रज्ञा मजमध्ये होम करतो, अमुका स्वाहा.' नंतर धुराचा गंध घ्यावा, घृताच्या लेपाने अवयव पुसावेत, मौन धरून परत यावे, आणि स्पर्शाची इच्छा करावी; किंवा वाऱ्याशी बोलत उभे राहावे. तो प्रिय होतो; लोक त्याचे स्मरण करतात.
Kauṣītaki 2.5
अथातः सायमन्नं प्रातर्दनमान्तरमग्निहोत्रमिति चाचक्षते यावद्वै पुरुषो भाषते न तावत्प्राणितुं शक्नोति प्राणं तदा वाचि जुहोति । यावद्वै पुरुषः प्राणिति न तावद्भाषितुं शक्नोति वाचं तदा प्राणे जुहोति । एतेऽनन्तेऽमृताहुतिर्जाग्रच्च स्वपंश्च सन्ततमव्यवच्छिन्नं जुहोत्यथ या अन्या आहुतयोऽन्तवत्यस्ताः कर्ममय्यो हि भवन्त्येतद्ध वै पूर्वे विद्वांसोऽग्निहोत्रं न जुहवांचक्रुः ॥ २.५ ॥
आता सायंकालीन अन्न, प्रातःकालीन दान, आणि आंतरिक अग्निहोत्र असे म्हटले जाते. माणूस बोलत असतो तोपर्यंत तो प्राण घेऊ शकत नाही; तेव्हा तो प्राण वाणीत होम करतो. माणूस प्राण घेत असतो तोपर्यंत तो बोलू शकत नाही; तेव्हा तो वाणी प्राणात होम करतो. हे दोन्ही अनंत अमृत-आहुती आहेत; जागृतीत आणि निद्रेत सततपणे, अखंडपणे त्या होम केल्या जातात. परंतु जे इतर सान्त (नश्वर) आहुती आहेत, त्या कर्ममय असतात. पूर्वीच्या विद्वानांनी यालाच अग्निहोत्र मानले, आणि त्यांनी बाह्य अग्निहोत्र केले नाही.
Kauṣītaki 2.6
उक्थं ब्रह्मेति ह स्माह शुष्कभृङ्गरस्तदृगित्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्यायाभ्यर्च्यन्ते तद्यजुरित्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्याय युज्यन्ते तत्सामेत्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्याय सन्नमन्ते तच्छ्रीरित्युपासीत तद्यश इत्युपासीत तत्तेज इत्युपासीत तद्यथैतच्छास्त्राणां श्रीमत्तमं यशस्वितमं तेजस्वितमं भवति । तथैवैवं विद्वान्सर्वेषां भूतानां श्रीमत्तमो यशस्वितमस्तेजस्वितमो भवति । तमेतमैष्टकं कर्ममयमात्मानमध्वर्युः संस्करोति तस्मिन्यजुर्मयं प्रवयति यजुर्मयम् ऋङ्मयं होता ऋङ्मये साममयमुद्गाता स एष सर्वस्यै त्रयीविद्याया आत्मैष उ एवास्यात्मा एतदात्मा भवति य एवं वेद ॥ २.६ ॥
उक्थच ब्रह्म आहे, असे शुष्कभृंगराने म्हटले. त्याला ऋक् मानून उपासावे; त्यामुळे सर्व प्राणी श्रेष्ठतेसाठी पूजले जातात. त्याला यजुः मानून उपासावे; त्यामुळे सर्व प्राणी श्रेष्ठतेसाठी जोडले जातात. त्याला साम मानून उपासावे; त्यामुळे सर्व प्राणी श्रेष्ठतेसाठी नमतात. त्याला श्री, यश, तेज मानून उपासावे. शास्त्रांत हे जसे अत्यंत श्रीमान, यशस्वी आणि तेजस्वी असते, तसेच असा जाणणारा विद्वान सर्व प्राण्यांमध्ये अत्यंत श्रीमान, यशस्वी आणि तेजस्वी होतो. कर्ममय त्या विटांच्या वेदीरूप आत्म्याचे अध्वर्यू संस्कार करतो; त्यात यजुर्मय स्थापतो. होता ऋङ्मयाला ऋचेत, उद्गाता साममयाला स्थापतो. हाच त्रयीविद्येचा आत्मा आहे; हाच त्याचा आत्मा. असे जाणणाऱ्यासाठी हाच आत्मा होतो.
Kauṣītaki 2.7
अथातः सर्वजितः कौषीतकेस्त्रीण्युपासनानि भवन्ति यज्ञोपवीतं कृत्वाप आचम्य त्रिरुदपात्रं प्रसिच्योद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठेत वर्गोऽसि पाप्मानं मे वृङ्धीत्येतयैवावृता मध्ये सन्तमुद्वर्गोऽसि पाप्मानं मे वृङ्धीत्येतयैवावृताऽस्तं यन्तं संवर्गोऽसि पाप्मानं मे संवृङ्धीति । यदहोरात्राभ्यां पापं करोति सं तद्वृङ्क्ते ॥ २.७ ॥
आता सर्वजित् कौषीतकीच्या तीन उपासना आहेत. यज्ञोपवीत धारण करून, पाण्याने आचमन करून, तीनदा जलपात्रातून पाणी सोडून, उगवत्या आदित्याजवळ उभे राहावे. "तू वर्ग आहेस, माझे पाप दूर कर" असे याच मंत्राने, मागे वळून, मध्याकाशात असलेल्या (सूर्याला) "तू उद्वर्ग आहेस, माझे पाप दूर कर"; आणि मावळत्या (सूर्याला) "तू संवर्ग आहेस, माझे पाप पूर्णपणे दूर कर" असे म्हणावे. दिवसा व रात्री जे पाप घडते, ते तो दूर करतो.
Kauṣītaki 2.8
अथ मासि मास्यमावास्यायां पश्चाच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैतयैवावृता हरिततृणाभ्यां वाक्प्रत्यस्यति यत्ते सुसीमं हृदयमधि चन्द्रमसि श्रितं तेनामृतत्वस्येशानं माहं पौत्रमघं रुदमिति न हास्मात्पूर्वाः प्रजाः प्रयन्तीति नु जातपुत्रस्याथाजातपुत्रस्याप्यायस्व समेतु ते सन्ते पयांसि समुयन्तु वाजा यमादित्या अंशुमाप्याययन्तीत्येतास्तिस्र ऋचो जपित्वा मास्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिराप्याययिष्ठा यॊऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिराप्यायस्वेति दैवीमावृतमावर्त आदित्यस्यावृतमन्वावर्तयति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते ॥ २.८ ॥
आता प्रत्येक महिन्यात, अमावास्येच्या दिवशी, मागून दिसणाऱ्या चंद्राजवळ उभे राहावे. याच मंत्राने, वळून, हिरव्या गवताने वाणीला परत पाठवतो: "तुझे सुंदर सीमायुक्त हृदय चंद्रात स्थित आहे; त्याद्वारे मी अमरत्वाचा ईश होवो, माझा नातू, पाप व रडणे मी पाहू नये." "पूर्वीच्या प्रजा जात नाहीत" असे म्हणून, पुत्र झालेल्यासाठी व पुत्र न झालेल्यासाठीही, "तू पुष्ट हो, तुझ्याकडे रस एकत्र येवोत, आदित्य जो अंश वाढवतात त्यात बल एकत्र येवो" या तीन ऋचांचा जप करून, "आमच्या प्राण, प्रजा, पशूंनी तू पुष्ट होऊ नको; जो आमचा द्वेष करतो आणि ज्याचा आम्ही द्वेष करतो, त्याला प्राण, प्रजा, पशूंनी पुष्ट कर" — दैवी आवर्तनाने आदित्याचे आवर्तन पुन्हा फिरवतो आणि उजवा हात फिरवतो.
Kauṣītaki 2.9
अथ पौर्णमास्यां पुरस्ताच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैतयैवावृता सोमो राजासि विचकक्षणः पञ्चमुखोऽसि प्रजापतिर्ब्राह्मणस्त एकं मुखं तेन मुखेन राज्ञोऽत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु राजा त एकं मुखं तेन मुखेन विशोत्सि तेनैव मुखेन मामन्नादं कुरु श्येनस्त एकं मुखं तेन मुखेन पक्षिणोऽत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु अग्निष्ट एकं मुखं तेन मुखेनेमं लोकमत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु त्वयि पञ्चमं मुखं तेन मुखेन सर्वाणि भूतान्यत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु मास्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिरवक्षेष्ठा योऽस्माद्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिरवक्षीयस्वेति दैवीमावृतमावर्त आदित्यस्यावृतमन्वावर्तन्त इति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते ॥ २.९ ॥
नंतर पौर्णिमेच्या दिवशी समोर दिसणाऱ्या चंद्राजवळ हा मंत्र म्हणत जावे: "हे सोमा, तू राजा आहेस, सर्वदर्शी आहेस. तू पंचमुख प्रजापती आहेस. ब्राह्मणा, तुला एक मुख आहे; त्या मुखाने राजाला खातोस; त्याच मुखाने मला अन्नाद कर. राजा, तुला एक मुख आहे; त्या मुखाने प्रजेला खातोस; त्याच मुखाने मला अन्नाद कर. श्येना, तुला एक मुख आहे; त्या मुखाने पक्ष्यांना खातोस; त्याच मुखाने मला अन्नाद कर. अग्नी, तुला एक मुख आहे; त्या मुखाने या लोकाला खातोस; त्याच मुखाने मला अन्नाद कर. तुझ्यात पाचवे मुख आहे; त्या मुखाने सर्व भूतांना खातोस; त्याच मुखाने मला अन्नाद कर. आमचे प्राण, प्रजा, पशू क्षीण करू नकोस. जो आमचा द्वेष करतो आणि ज्याचा आम्ही द्वेष करतो, त्याचे प्राण, प्रजा, पशू क्षीण होवोत." नंतर दैवी आवृत्ती करावी; सूर्याच्या आवृत्तीनंतर ते परत येतात असे म्हणून उजव्या बाहूकडे वळावे.
Kauṣītaki 2.10
अथ संवेशञ्जायायै हृदयमभिमृशेद्यत्ते सुसीमे हृदये हितमन्तः प्रजापतौ मन्येऽहं मां तद्विद्वांसं तेन माहं पौत्रमघं रुदमिति न हास्मत्पूर्वाः प्रजाः प्रैतीति ॥ २.१० ॥
नंतर पत्नीसोबत निजताना तिचे हृदय स्पर्श करावे, असे म्हणत: "तुझ्या सुंदर सीमा असलेल्या हृदयात प्रजापतीत जे स्थित आहे, ते मला जाणणारा मी आहे असे मी मानतो. त्यामुळे नातवाबाबत मी रडू नये." असे म्हटल्याने आमच्या पूर्वजांची प्रजा आमच्यापासून दूर जात नाही.
Kauṣītaki 2.11
अथ प्रोष्यान्पुत्रस्य मूर्धानमभिमृशेत् । अङ्गादङ्गात्सम्भवसि हृदयादधिजायसे । आत्मा त्वं पुत्र माविथ स जीव शरदः शतमसाविति नामास्य गृह्णाति । अश्मा भव परशुर्भव हिरण्यमस्तृतं भव । तेजो वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतमसाविति नामास्य गृह्णाति। येन प्रजापतिः प्रजाः पर्यगृह्णादरिष्ट्यै तेन त्वा परिगृह्णाम्यसाविति नामास्य गृह्णात्यथास्य दक्षिणे कर्णे जपत्यस्मै प्रयन्धि मघवन्नृजीषिन्नितीन्द्र श्रेष्ठानि द्रविणानि धेहीति सव्ये मा च्छित्था मा व्यथिष्ठाः शतं शरद आयुषो जीव पुत्र । ते नाम्ना मूर्धानमभिजिघ्राम्यसाविति त्रिर्मूर्धानमवजिघ्रेद्गवां त्वा हिङ्कारेणाभिहिङ्करोमीति त्रिर्मूर्धानमभिहिङ्कुर्यात् ॥ २.११ ॥
नंतर प्रवासातून परत आल्यावर मुलाचे मस्तक स्पर्श करावे. "तू प्रत्येक अंगातून जन्म घेतोस; हृदयातून जन्मतोस. तूच आत्मा आहेस, पुत्रा, माझे रक्षण कर. शंभर शरद ऋतू जग, हा." असे म्हणून त्याचे नाव घ्यावे. "दगड हो, कुऱ्हाड हो, न तुटणारे सोने हो. तू तेज आहेस, पुत्राच्या नावाचा आहेस. शंभर शरद ऋतू जग, हा." असे म्हणून त्याचे नाव घ्यावे. प्रजापतीने ज्याने प्रजांना अनिष्टापासून वेढले, त्याने मी तुला वेढतो, हा, असे म्हणून नाव घ्यावे. नंतर त्याच्या उजव्या कानात जप करावा: "हे मघवन्, ऋजीषिन् इंद्रा, याला श्रेष्ठ धन दे." डाव्या कानात: "तुटू नकोस, दुखावू नकोस, शंभर शरद ऋतूंचे आयुष्य लाभो, पुत्रा." नंतर नावासह त्याचे मस्तक हुंगावे, "हा" असे म्हणून. तीनदा मस्तक हुंगावे. "गाईंच्या हुंकाराने मी तुला हुंकारतो." असे म्हणून तीनदा मस्तकावर हुंकार करावा.
Kauṣītaki 2.12
अथातो दैवः परिमर एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यदग्निर्ज्वलत्यथैतन्म्रियते यन्न ज्वलति तस्यादित्यमेव तेजो गच्छति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यथादित्यो दृश्यतेऽथैतन्म्रियते यन्न दृश्यते तस्य चन्द्रमसमेव तेजो गचछति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्चन्द्रमा दृश्यते । अथैतन्म्रियते यन्न दृश्यते तस्य विद्युतमेव तेजो गच्छति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यद्विद्युद्विद्योततेऽथैतन्म्रियते यन्न विद्योतते तस्य वायुमेव तेजो गच्छति वायुं प्राणः । ता वा एताः सर्वा देवता वायुमेव प्रविश्य वायौ मृता न मृच्छन्ते तस्मादेव उ पुनरुदीरत इत्यधिदैवतमथाध्यात्मम् ॥ २.१२ ॥
आता देवतांविषयी. अग्नी जळतो तेव्हा हे ब्रह्म तेजाने चमकते; तो जळत नाही तेव्हा ते मरते, त्याचे तेज आदित्याकडे जाते. वायू हाच प्राण; आदित्य दिसतो तेव्हा हे ब्रह्म चमकते; तो दिसत नाही तेव्हा ते मरते, त्याचे तेज चंद्राकडे जाते. चंद्र दिसतो तेव्हा हे ब्रह्म चमकते; तो दिसत नाही तेव्हा ते मरते, त्याचे तेज विजेकडे जाते. वीज चमकते तेव्हा हे ब्रह्म चमकते; ती चमकत नाही तेव्हा ते मरते, त्याचे तेज वायूकडे जाते. ही सर्व देवता वायूत प्रवेश करून वायूतच मरतात, पण ती खरोखर मरत नाहीत; म्हणून ती पुन्हा उठतात. हे अधिदैवत. आता अध्यात्म.
Kauṣītaki 2.13
एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यद्वाचा वदत्यथैतन्म्रियते यन्न वदति तस्य चक्षुरेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्चक्षुषा पश्यत्यथैतन्म्रियते यन्न पश्यति तस्य श्रोत्रमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्छ्रोत्रेण शृणोत्यथैतन्म्रियते यन्न शृणोति तस्य मन एव तेजो गच्छति प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यन्मनसा ध्यायत्यथैतन्म्रियते यन्न ध्यायति तस्य प्राणमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राणस्तावा एताः सर्वा देवताः प्राणमेव प्रविश्य प्राणे मृता न मृच्छन्ते तस्मा देव उ पुनरुदीरते तद्यदिह वा एवं विद्वांस उभौ पर्वतावभिप्रवर्तेयातां तुस्तूर्षमाणो दक्षिणश्चोत्तरश्च न हैवैनं स्तृण्वीयाताम् । अथ य एनं द्विषन्ति यांश्च स्वयं द्वेष्टि त एनं सर्वे परिम्रियन्ते ॥ २.१३ ॥
वाणीने बोलताना हे ब्रह्म चमकते; बोलत नाही तेव्हा ते मरते, त्याचे तेज डोळ्यांकडे, मग प्राणाकडे जाते. प्राणच ब्रह्म आहे. डोळ्यांनी पाहताना हे ब्रह्म चमकते; पाहत नाही तेव्हा ते मरते, त्याचे तेज कानांकडे, मग प्राणाकडे जाते. कानांनी ऐकताना हे ब्रह्म चमकते; ऐकत नाही तेव्हा ते मरते, त्याचे तेज मनाकडे, मग प्राणाकडे जाते. मनाने ध्यान करताना हे ब्रह्म चमकते; ध्यान करत नाही तेव्हा ते मरते, त्याचे तेज प्राणाकडे जाते. ही सर्व देवता प्राणात प्रवेश करून प्राणातच मरतात, पण ती खरोखर मरत नाहीत; म्हणून ती पुन्हा उठतात. येथे असे जाणणारे दोन पर्वत एकमेकांकडे वळवण्याचा प्रयत्न करीत असले तरी कोणीही त्यांना मारू शकत नाही. जे त्यांचा द्वेष करतात आणि जे त्याचा द्वेष करतात, ते सर्व त्याच्याभोवती मरतात.
Kauṣītaki 2.14
अथातो निःश्रेयसादानं सर्वा ह वै देवता अहं श्रेयसे विवदमानाः । अस्माच्छरीरादुच्चक्रमुस्तद्दारुभूतं शिष्येथैतद्वाक्प्रविवेश तद्वाचा वदच्छिष्य एव । अथैतच्चक्षुः प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छिष्य एवाथैनच्छ्रोत्रं प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छ्रोत्रेण शृण्वच्छिष्य एवाथैनन्मनः प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छ्रोत्रेण शृण्वन्मनसा ध्यायच्छिष्य एवाथैतत्प्राणः प्रविवेश तत्तत एव समुत्तस्थौ ते देवाः प्राणे निःश्रेयसं विचिन्त्य प्राणमेव प्रज्ञात्मानमभिसम्भूय सहैतैः सर्वैरस्माल्लोकादुच्चक्रमुः । ते वायु-प्रतिष्ठाकाशात्मानः स्वर्ययुस्तथॊ एवैवं विद्वान्सर्वेषां भूतानां प्राणमेव प्रज्ञात्मानमभिसम्भूय सहैतैः सर्वैरस्माच्छरीरादुत्क्रामति स वायुप्रतिष्ठाकाशात्मा न स्वरेति तद्भवति यत्रैतद्देवास्तत्प्राप्य तदमृतो भवतियदमृता देवाः ॥ २.१४ ॥
आता श्रेष्ठ श्रेयस् मिळवण्याचा विचार. सर्व देव 'मीच श्रेष्ठ' असे म्हणत वाद करीत या शरीरातून वर गेले. ते लाकडाच्या ओंडक्यासारखे निश्चेष्ट राहिले. तेव्हा वाचा प्रविष्ट झाली; ती बोलत असूनही शिष्यच राहिली. मग डोळा प्रविष्ट झाला; तो पाहत असूनही शिष्यच राहिला. मग कान प्रविष्ट झाला; तो ऐकत असूनही शिष्यच राहिला. मग मन प्रविष्ट झाले; ते ध्यान करीत असूनही शिष्यच राहिले. मग प्राण प्रविष्ट झाला; तत्क्षणी ते उठून उभे राहिले. देवांनी प्राणातच श्रेयस् जाणून, प्रज्ञा-आत्मा असलेल्या प्राणाशी एकरूप होऊन, या सर्वांसह या लोकातून वर गेले. ते वायूत स्थिर, आकाश आत्मा मानणारे, स्वर्गाला गेले. त्याचप्रमाणे हे जाणणारा सर्व प्राण्यांचा प्राण प्रज्ञा-आत्मा मानून, या सर्वांसह या शरीरातून वर जातो. तो वायूत स्थिर, आकाश-आत्मा होतो; 'स्वः' (स्वर्ग) होत नाही. जिथे हे देव आहेत तिथे पोहोचून तो अमृत होतो, कारण देव अमृत आहेत.
Kauṣītaki 2.15
अथातः पितापुत्रीयं सम्प्रदानमिति चाचक्षते । पिता पुत्रं प्रेष्यन्नाह्वयति नवैस्तृणैरगारं संस्तीर्याग्निमुपसमाधायोदकुम्भं सपात्रमुपनिधायाहतेन वाससा सम्प्रच्छन्नः स्वयं श्येत एत्य पुत्र उपरिषटादभिनिपद्यते, इन्द्रियैरस्येन्द्रियाणि संस्पृश्यापि वास्याभिमुखत एवासीताथास्मै संप्रयच्छति वाचं मे त्वयि दधानीति पिता वाचं ते मयि दध इति पुत्रः प्राणं मे त्वयि दधानीति पिता प्राणं ते मयि दध इति पुत्रः । चक्षुर्मे त्वयि दधानीति पिता चक्षुस्ते मयि दध इति पुत्रः । श्रोत्रं मे त्वयि दधानीति पिता श्रोत्रं ते मयि दध इति पुत्रः । मनो मे त्वयि दधानीति पिता मनस्ते मयि दध इति पुत्रः । अन्नरसान्मे त्वयि दधानीति पितान्नरसांस्ते मयि दध इति पुत्रः । कर्माणि मे त्वयि दधानीति पिता कर्माणि ते मयि दध इति पुत्रः । सुखदुःखे मे त्वयि दधानीति पिता सुखदुःखे ते मयि दध इति पुत्रः । आनन्दं रतिं प्रजातिं मे त्वयि दधानीति पिता आनन्दं रतिं प्रजातिं ते मयि दध इति पुत्रः । इत्या मे त्वयि दधानीति पिता इत्या ते मयि दध इति पुत्रः । धियो विज्ञातव्यं कामान्मे त्वयि दधानीति पिता धियो विज्ञातव्यं कामांस्ते मयि दध इति पुत्रः । अथ दक्षिणावुत्प्राङुपनिष्क्रामति तं पितानुमन्त्रयते यशो ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यं कीर्तिस्त्वा जुषतामित्यथेतरः सव्यमंसमन्ववेक्षते पाणिनान्तर्धाय वसनान्तेन वा प्रच्छाद्य स्वर्गांल्लोकान्कामानवाप्नुहीति स यद्यगदः स्यात्पुत्रस्यैश्वर्ये पिता वसेत्परि वा व्रजेद्यद्यु वै प्रेयाद्यदेवैनं समापयति तथा समापयितव्यो भवति तथा समापयितव्यो भवति ॥ २.१५ ॥
आता पितापुत्रीय संप्रदान नावाच्या विधीविषयी सांगितले जाते. पिता पुत्राला पाठविण्यास उद्युक्त असताना त्याला बोलावतो. नव्या गवताने घर अंथरून, अग्नी प्रज्वलित करून, जलकुंभ व पात्र ठेवून, न फाटलेल्या वस्त्राने पूर्णपणे झाकून तो स्वतः झोपतो. पुत्र येऊन वर पडतो आणि आपल्या इंद्रियांनी त्याच्या इंद्रियांना स्पर्श करतो, किंवा त्याच्यासमोर बसतो. तेव्हा पिता सुपूर्द करताना म्हणतो: 'माझी वाणी मी तुझ्यात ठेवतो.' पुत्र म्हणतो: 'तुझी वाणी मी माझ्यात ठेवतो.' याचप्रमाणे प्राण, डोळा, कान, मन, अन्नरस, कर्मे, सुखदुःख, आनंद, रती, प्रजा, गती आणि बुद्धीने जाणण्यायोग्य कामना यांबाबतही हाच क्रम. मग पिता उजवीकडे वळून पूर्वेकडे जातो आणि त्याला आशीर्वाद देतो: 'यश, ब्रह्मवर्चस, अन्न आणि कीर्ती तुला प्रसन्न करोत.' दुसरा डावा खांदा पाहतो, हाताने झाकून किंवा वस्त्राच्या टोकाने आच्छादून म्हणतो: 'स्वर्गलोकांच्या कामना तू प्राप्त कर.' पिता दुर्बल असेल तर तो पुत्राच्या ऐश्वर्यात राहू शकतो किंवा त्याच्याभोवती फिरू शकतो; तो मृत झाला तर त्याचे कार्य जसे पूर्ण करायचे तसेच पूर्ण करावे.