ऋग्वेद · सूक्त 10.91
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
10.91.1
सं जा॑गृ॒वद्भि॒र्जर॑माण इध्यते॒ दमे॒ दमू॑ना इ॒षय॑न्नि॒ळस्प॒दे ।
विश्व॑स्य॒ होता॑ ह॒विषो॒ वरे॑ण्यो वि॒भुर्वि॒भावा॑ सु॒षखा॑ सखीय॒ते ॥
जागृत लोकांसह स्तुत होऊन तो घरोघरी गृहपतीप्रमाणे प्रज्वलित होतो; इळेच्या स्थानी तो हविर्द्रव्य पाठवत जळतो. सर्व हविर्द्रव्यांचा होता, सर्वश्रेष्ठ वरणीय, सर्वव्यापी, तेजस्वी; मैत्री इच्छिणाऱ्यासाठी उत्तम मित्र.
10.91.2
स द॑र्शत॒श्रीरति॑थिर्गृ॒हेगृ॑हे॒ वने॑वने शिश्रिये तक्व॒वीरि॑व ।
जनं॑जनं॒ जन्यो॒ नाति॑ मन्यते॒ विश॒ आ क्षे॑ति वि॒श्यो॑ विशं॑विशम् ॥
ते दर्शनीय तेजस्वी अतिथी घरोघरी, वनोवनी बसले आहेत, तेजस्वी अरणी-काष्ठांसारखे; जन्मलेल्या प्रत्येकाला ते परके मानत नाहीत; प्रत्येक जनात प्रवेश करून ते त्यांच्यात वास करतात.
10.91.3
सु॒दक्षो॒ दक्षैः॒ क्रतु॑नासि सु॒क्रतु॒रग्ने॑ क॒विः काव्ये॑नासि विश्व॒वित् ।
वसु॒र्वसू॑नां क्षयसि॒ त्वमेक॒ इद्द्यावा॑ च॒ यानि॑ पृथि॒वी च॒ पुष्य॑तः ॥
तू कौशल्याने दक्ष आहेस, बुद्धीने सुक्रतू आहेस; हे अग्ने, तू कवी आहेस, काव्यशक्तीने सर्वज्ञ आहेस. तू धनांचे धन आहेस; द्युलोक व पृथ्वी ज्यांचे पोषण करतात त्यांवर तू एकटाच राज्य करतोस.
10.91.4
प्र॒जा॒नन्न॑ग्ने॒ तव॒ योनि॑मृ॒त्विय॒मिळा॑यास्प॒दे घृ॒तव॑न्त॒मास॑दः ।
आ ते॑ चिकित्र उ॒षसा॑मि॒वेत॑यो अरे॒पसः॒ सूर्य॑स्येव र॒श्मयः॑ ॥
हे अग्ने, तुझे ऋतुयोग्य जन्मस्थान जाणून तू इळेच्या स्थानी घृतसमृद्ध ठिकाणी बसलास. उषांच्या गतींसारखी, सूर्याच्या किरणांसारखी तुझी किरणे अक्षय व निर्मल म्हणून ओळखली गेली आहेत.
10.91.5
तव॒ श्रियो॑ व॒र्ष्य॑स्येव वि॒द्युत॑श्चि॒त्राश्चि॑कित्र उ॒षसां॒ न के॒तवः॑ ।
यदोष॑धीर॒भिसृ॑ष्टो॒ वना॑नि च॒ परि॑ स्व॒यं चि॑नु॒षे अन्न॑मा॒स्ये॑ ॥
तुझे वैभव वर्षाऋतूतील विजेसारखे आहे; उषांच्या प्रकाशासारख्या तुझ्या तेजस्वी ज्वाला प्रकट झाल्या. औषधी व वनांवर तू पाठवला गेलास तेव्हा तू स्वतः अन्न गोळा करून आपल्या मुखात घेतोस.
10.91.6
तमोष॑धीर्दधिरे॒ गर्भ॑मृ॒त्वियं॒ तमापो॑ अ॒ग्निं ज॑नयन्त मा॒तरः॑ ।
तमित्स॑मा॒नं व॒निन॑श्च वी॒रुधो॑ अ॒न्तर्व॑तीश्च॒ सुव॑ते च वि॒श्वहा॑ ॥
औषधींनी त्याला ऋतुयोग्य गर्भ म्हणून धारण केले; उदके आणि मातांनी अग्नीला जन्म देण्यासाठी त्याला उत्पन्न केले. त्याच एकसमान अग्नीला वनवृक्ष आणि वेली गर्भवती होऊन सदैव प्रसवतात.
10.91.7
वातो॑पधूत इषि॒तो वशाँ॒ अनु॑ तृ॒षु यदन्ना॒ वेवि॑षद्वि॒तिष्ठ॑से ।
आ ते॑ यतन्ते र॒थ्यो॑ यथा॒ पृथ॒क्च्छर्धां॑स्यग्ने अ॒जरा॑णि॒ धक्ष॑तः ॥
वाऱ्याने हलवलेली, प्रेरित होऊन तू वेगाने वसाहतींकडे जातोस, जेव्हा तू अन्नांमध्ये प्रवेश करून स्थिर राहतोस. रथचालक वेगवेगळे प्रयत्न करतात तसे ते तुझ्यासाठी प्रयत्न करतात; हे अग्नी, ते तुझी अजर शक्ती प्रज्वलित करतात.
10.91.8
मे॒धा॒का॒रं वि॒दथ॑स्य प्र॒साध॑नम॒ग्निं होता॑रं परि॒भूत॑मं म॒तिम् ।
तमिदर्भे॑ ह॒विष्या स॑मा॒नमित्तमिन्म॒हे वृ॑णते॒ नान्यं त्वत् ॥
बुद्धी निर्माण करणारा, यज्ञस्पर्धांना पुढे नेणारा, सर्वांना वेढून रक्षण करणारा अग्नी होता म्हणून, ते स्तुतीला निवडतात. त्यालाच लहान यज्ञात आणि मोठ्या यज्ञात ते वरतात; तुझ्याशिवाय दुसऱ्या कोणाला नाही.
10.91.9
त्वामिदत्र॑ वृणते त्वा॒यवो॒ होता॑रमग्ने वि॒दथे॑षु वे॒धसः॑ ।
यद्दे॑व॒यन्तो॒ दध॑ति॒ प्रयां॑सि ते ह॒विष्म॑न्तो॒ मन॑वो वृ॒क्तब॑र्हिषः ॥
तुलाच येथे ते निवडतात, तुझी इच्छा करणारे ज्ञानी; हे अग्नी, यज्ञात होता म्हणून. देवांची इच्छा धरून ते अर्पण ठेवतात तेव्हा, तुझ्यासाठी हविष्य घेऊन, दर्भ पसरलेले मानव.
10.91.10
तवा॑ग्ने हो॒त्रं तव॑ पो॒त्रमृ॒त्वियं॒ तव॑ ने॒ष्ट्रं त्वम॒ग्निदृ॑ताय॒तः ।
तव॑ प्रशा॒स्त्रं त्वम॑ध्वरीयसि ब्र॒ह्मा चासि॑ गृ॒हप॑तिश्च नो॒ दमे॑ ॥
हे अग्नी, तुझेच होतृ कर्म आहे; ऋतूनुसार तुझेच पोतृ कर्म आहे; तुझेच नेष्टृ कर्म आहे; तू ऋताची इच्छा करणारा अग्नीध्र आहेस. तुझेच प्रशास्तृ कर्म आहे; अध्वर्यूचे कार्य तूच चालवतोस, तूच ब्रह्मा आहेस आणि आमच्या घरात तूच गृहपती आहेस.
10.91.11
यस्तुभ्य॑मग्ने अ॒मृता॑य॒ मर्त्यः॑ स॒मिधा॒ दाश॑दु॒त वा॑ ह॒विष्कृ॑ति ।
तस्य॒ होता॑ भवसि॒ यासि॑ दू॒त्य॑मुप॑ ब्रूषे॒ यज॑स्यध्वरी॒यसि॑ ॥
जो माणूस तुझ्यासाठी, हे अग्नी, अमरांसाठी, समिधांनी सेवा करतो किंवा हविष्कृतीने अर्पण करतो, त्याचा तू होता होतोस; दूतकार्यासाठी जातोस, त्यांच्याशी बोलतोस, यज्ञ करतोस, अध्वर्यूचे कार्यही चालवतोस.
10.91.12
इ॒मा अ॑स्मै म॒तयो॒ वाचो॑ अ॒स्मदाँ ऋचो॒ गिरः॑ सुष्टु॒तयः॒ सम॑ग्मत ।
व॒सू॒यवो॒ वस॑वे जा॒तवे॑दसे वृ॒द्धासु॑ चि॒द्वर्ध॑नो॒ यासु॑ चा॒कन॑त् ॥
हे विचार, या वाणी — आमच्याकडून येणाऱ्या सर्व ऋचा, गीते, चांगल्या स्तुती त्याच्याकडे एकत्र पोहोचोत. धनाची इच्छा करणाऱ्या या स्तुती धनदाता जातवेदसासाठी आहेत; वृद्धांमध्येही ज्याच्या स्तुतीत वर्धक आनंदतो.
10.91.13
इ॒मां प्र॒त्नाय॑ सुष्टु॒तिं नवी॑यसीं वो॒चेय॑मस्मा उश॒ते शृ॒णोतु॑ नः ।
भू॒या अन्त॑रा हृ॒द्य॑स्य नि॒स्पृशे॑ जा॒येव॒ पत्य॑ उश॒ती सु॒वासाः॑ ॥
ही नवी स्तुती प्राचीनासाठी मी म्हणेन; इच्छुक अशा या उपासकासाठी तो आमचे ऐको. तो याच्या हृदयात आत राहो, जशी उत्कंठित सुवस्त्रा पत्नी पतीजवळ असते.
10.91.14
यस्मि॒न्नश्वा॑स ऋष॒भास॑ उ॒क्षणो॑ व॒शा मे॒षा अ॑वसृ॒ष्टास॒ आहु॑ताः ।
की॒ला॒ल॒पे सोम॑पृष्ठाय वे॒धसे॑ हृ॒दा म॒तिं ज॑नये॒ चारु॑म॒ग्नये॑ ॥
ज्यात घोडे, वृषभ, गाई, मेंढे सोडले जाऊन आहुत झाले, त्या ज्वालाजिह्व, सोमप्रधान, विधात्या अग्नीसाठी मी हृदयाने सुंदर मती निर्माण करतो.
10.91.15
अहा॑व्यग्ने ह॒विरा॒स्ये॑ ते स्रु॒ची॑व घृ॒तं च॒म्वी॑व॒ सोमः॑ ।
वा॒ज॒सनिं॑ र॒यिम॒स्मे सु॒वीरं॑ प्रश॒स्तं धे॑हि य॒शसं॑ बृ॒हन्त॑म् ॥
हे अग्ने, तुझ्या मुखात हविर्द्रव्य आहुत झाले आहे—स्रुकमध्ये तुपाप्रमाणे, चमसात सोमाप्रमाणे. विजयधन, उत्तम पुत्रयुक्त प्रशंसनीय धन आम्हाला दे, आणि महान कीर्तीही दे.