ઉપનિષદો · Kaṭha 1.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kaṭha 1.2.1
अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतैव प्रेय-
स्ते उभे नानार्थे पुरुषँ सिनीतः ।
तयोः श्रेय आददानस्य साधु
भवति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते ॥ १.२.१ ॥
શ્રેય જુદું છે અને પ્રેય જુદું છે; આ બંને ભિન્ન પ્રયોજનવાળાં છે અને માણસને બાંધે છે. તેમાંથી જે શ્રેય સ્વીકારે છે તેનું ભલું થાય છે; જે પ્રેય પસંદ કરે છે તે પોતાના લક્ષ્યથી પડે છે.
Kaṭha 1.2.2
श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतः
तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः ।
श्रेयो हि धीरोऽभि प्रेयसो वृणीते
प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद्वृणीते ॥ १.२.२ ॥
શ્રેય અને પ્રેય બંને માણસ પાસે આવે છે. ધીર પુરુષ તે બંનેને સારી રીતે વિચારીને અલગ પાડે છે. ધીર શ્રેયને પ્રેય કરતાં પસંદ કરે છે; મંદબુદ્ધિ યોગક્ષેમને કારણે પ્રેયને પસંદ કરે છે.
Kaṭha 1.2.3
स त्वं प्रियान्प्रियरूपांश्च कामान्
अभिध्यायन्नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ।
नैतां सृङ्कां वित्तमयीमवाप्तो
यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः ॥ १.२.३ ॥
હે નચિકેતા, પ્રિય વસ્તુઓ અને પ્રિય રૂપવાળી કામનાઓનું ચિંતન કરીને પણ તેં તેમનો ત્યાગ કર્યો. ધનમય આ સાંકળ, જેમાં ઘણા માણસો ડૂબે છે, તેં પ્રાપ્ત કરી નથી.
Kaṭha 1.2.4
दूरमेते विपरीते विषूची
अविद्या या च विद्येति ज्ञाता ।
विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये
न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त ॥ १.२.४ ॥
અવિદ્યા અને વિદ્યા એ બંને ઘણા દૂર છે; સ્વભાવે વિરોધી અને જુદી દિશાઓમાં લઈ જનારાં છે. નચિકેતા, હું માનું છું કે તું વિદ્યાનો અભિલાષી છે; ઘણી કામનાઓ તને લલચાવી શકી નથી.
Kaṭha 1.2.5
अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः
स्वयं धीराः पण्डितंमन्यमानाः ।
दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा
अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥ १.२.५ ॥
અવિદ્યામાં રહીને, પોતાને ધીર અને પંડિત માનનારા મૂઢ લોકો ઠોકર ખાતાં ભટકે છે; આંધળાથી દોરાયેલા આંધળાની જેમ.
Kaṭha 1.2.6
न साम्परायः प्रतिभाति बालं
प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् ।
अयं लोको नास्ति पर इति मानी
पुनः पुनर्वशमापद्यते मे ॥ १.२.६ ॥
બાળબુદ્ધિવાળા, પ્રમાદી અને ધનના મોહથી મૂઢ બનેલાને પરલોક દેખાતો નથી. 'આ જ લોક છે, બીજો કોઈ નથી' એમ માનનાર અભિમાની વારંવાર મારા વશમાં આવે છે.
Kaṭha 1.2.7
श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः
शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः ।
आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा
आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥ १.२.७ ॥
ઘણાને સાંભળવા માટે પણ જે મળતું નથી, સાંભળતા છતાં ઘણા જેને જાણતા નથી — તેના વિશે બોલનાર આશ્ચર્યકારક અને કુશળ છે; તેને પામનાર પણ આશ્ચર્યકારક છે; કુશળ ગુરુથી ઉપદેશ પામીને જાણનાર પણ આશ્ચર્યકારક છે.
Kaṭha 1.2.8
न नरेणावरेण प्रोक्त एष
सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः ।
अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति
अणीयान् ह्यतर्क्यमणुप्रमाणात् ॥ १.२.८ ॥
સામાન્ય માણસ દ્વારા કહેવાય તો આ સહેલાઈથી જાણી શકાતું નથી; ગમે તેટલી રીતે ચિંતન કરો તોપણ. બીજા કોઈ (શ્રેષ્ઠ આચાર્ય) ન કહે તો અહીં માર્ગ નથી, કારણ કે તે અણુથી પણ સૂક્ષ્મ અને તર્કથી પર છે.
Kaṭha 1.2.9
नैषा तर्केण मतिरापनेया
प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ ।
यां त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि
त्वादृङ्नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा ॥ १.२.९ ॥
પ્રિય, આ બુદ્ધિ તર્કથી પ્રાપ્ત થતી નથી; બીજા કોઈના કહેવાથી જ તે સારી રીતે જાણી શકાય છે. તું સત્યમાં દૃઢ છે; તારા જેવો પ્રશ્ન પૂછનાર અમને સદા મળે, હે નચિકેતા.
Kaṭha 1.2.10
जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यं
न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् ।
ततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्निः
अनित्यैर्द्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् ॥ १.२.१० ॥
આ ખજાનો અનિત્ય છે એ હું જાણું છું; અસ્થિર વસ્તુઓથી ધ્રુવ પ્રાપ્ત થતું નથી. તેથી મેં નચિકેત અગ્નિનો ચયન કર્યો, અને અનિત્ય દ્રવ્યોથી મેં નિત્યને પ્રાપ્ત કર્યું છે.
Kaṭha 1.2.11
कामस्याप्तिं जगतः प्रतिष्ठां
क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम् ।
स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा
धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ॥ १.२.११ ॥
ઇચ્છાઓની પ્રાપ્તિ, જગતનો આધાર, યજ્ઞની અનંતતા, અભયનો પરમ કિનારો; મહાન સ્તુતિ, વિસ્તારથી ગવાયેલું ગાન, પ્રતિષ્ઠા—આ બધું જોઈને, હે ધીર નચિકેતા, ધીરજથી તેં તેમને ત્યજી દીધા.
Kaṭha 1.2.12
तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं
गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् ।
अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं
मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति ॥ १.२.१२ ॥
જોવા મુશ્કેલ, ગૂઢ, ગુહામાં પ્રવેશેલા, ઊંડાણમાં વસતા, પુરાતન એવા તે દેવને અધ્યાત્મયોગ દ્વારા પામીને અને જાણીને ધીર પુરુષ હર્ષ અને શોક બંનેને ત્યજી દે છે.
Kaṭha 1.2.13
एतच्छ्रुत्वा सम्परिगृह्य मर्त्यः
प्रवृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य ।
स मोदते मोदनीयँ हि लब्ध्वा
विवृतँ सद्म नचिकेतसं मन्ये ॥ १.२.१३ ॥
આ સાંભળીને અને સંપૂર્ણ ગ્રહણ કરીને, મર્ત્ય મનુષ્ય ધર્માનુકૂળ સૂક્ષ્મ તત્ત્વનો વિવેક કરીને તેને પામે છે. આનંદ આપનારને મેળવીને તે આનંદ પામે છે; મને લાગે છે કે નચિકેતા માટે આ ઘર ખુલ્લું થયું છે.
Kaṭha 1.2.14
अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मा-
दन्यत्रास्मात्कृताकृतात् ।
अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च
यत्तत्पश्यसि तद्वद ॥ १.२.१४ ॥
ધર્મથી ભિન્ન, અધર્મથી ભિન્ન, આ કરેલા અને ન કરેલા કરતાં ભિન્ન, ભૂત અને ભવિષ્યથી પણ ભિન્ન — જે તું જુએ છે તે કહે.
Kaṭha 1.2.15
सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति
तपाँसि सर्वाणि च यद्वदन्ति ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति
तत्ते पदँ संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत् ॥ १.२.१५ ॥
જે પદની બધા વેદો ઘોષણા કરે છે, બધા તપ જેનું કથન કરે છે, જેની ઇચ્છા રાખીને બ્રહ્મચર્ય આચરે છે — તે પદ હું તને સંક્ષેપમાં કહું છું: તે ઓમ છે.
Kaṭha 1.2.16
एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्येवाक्षरं परम् ।
एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ १.२.१६ ॥
આ અક્ષર જ બ્રહ્મ છે, આ અક્ષર જ પરમ છે. આ અક્ષરને જાણીને જે જે ઇચ્છે છે, તેને તે મળે છે.
Kaṭha 1.2.17
एतदालम्बनँ श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् ।
एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥ १.२.१७ ॥
આ જ શ્રેષ્ઠ આધાર છે, આ જ પરમ આધાર છે. આ આધારને જાણીને બ્રહ્મલોકમાં તે મહિમા પામે છે.
Kaṭha 1.2.18
न जायते म्रियते वा विपश्चिन्
नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ १.२.१८ ॥
આ વિપશ્ચિત્ (જ્ઞાની આત્મા) જન્મતો નથી, મરતો પણ નથી. આ ક્યાંથી પણ આવ્યો નથી, આ કંઈ બન્યો પણ નથી. આ અજ, નિત્ય, શાશ્વત અને પુરાતન છે; શરીર હણાય ત્યારે પણ આ હણાતો નથી.
Kaṭha 1.2.19
हन्ता चेन्मन्यते हन्तुँ हतश्चेन्मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायँ हन्ति न हन्यते ॥ १.२.१९ ॥
જો મારનાર માને કે 'હું મારું છું', અને માર્યો ગયેલો માને કે 'હું માર્યો ગયો', તો બંને જાણતા નથી; આ મારતો નથી, અને માર્યો પણ જતો નથી.
Kaṭha 1.2.20
अणोरणीयान्महतो महीया-
नात्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् ।
तमक्रतुः पश्यति वीतशोको
धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः ॥ १.२.२० ॥
અણુ કરતાં સૂક્ષ્મ અને મહાનથી પણ મહાન એવો આત્મા આ જીવની હૃદયગુફામાં રહેલો છે. જે નિષ્કામ અને શોકરહિત છે, તે જ ધાતાની કૃપાથી તે આત્માની મહિમા જુએ છે.
Kaṭha 1.2.21
आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः ।
कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥ १.२.२१ ॥
બેઠેલો તે દૂર જાય છે, સૂતેલો સર્વત્ર જાય છે. હર્ષ અને અહર્ષથી પર એવા તે દેવને મારા સિવાય બીજો કોણ જાણવા સમર્થ છે?
Kaṭha 1.2.22
अशरीरँ शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् ।
महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ १.२.२२ ॥
શરીરોમાં રહીને પણ જે અશરીર છે, નશ્વર શરીરો વચ્ચે જે સ્થિર રહે છે, તે મહાન અને સર્વવ્યાપી આત્માને જાણીને ધીર પુરુષ શોક કરતો નથી.
Kaṭha 1.2.23
नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो
न मेधया न बहुना श्रुतेन ।
यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः
तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूँ स्वाम् ॥ १.२.२३ ॥
આ આત્મા પ્રવચનથી, બુદ્ધિથી કે ઘણું સાંભળવાથી પ્રાપ્ત થતો નથી. જેને તે પોતે પસંદ કરે છે, તેના દ્વારા જ તે પ્રાપ્ત થાય છે; તેની સમક્ષ આ આત્મા પોતાનું સ્વરૂપ પ્રગટ કરે છે.
Kaṭha 1.2.24
नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः ।
नाशान्तमानसो वाऽपि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् ॥ १.२.२४ ॥
જે દુષ્ચરિતથી વિરત નથી, જે શાંત નથી, જે સમાહિત નથી, અથવા જેનું મન અશાંત છે, તે પ્રજ્ઞાનથી એને પામી શકતો નથી.
Kaṭha 1.2.25
यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः ।
मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः ॥ १.२.२५ ॥
જેને માટે બ્રાહ્મણત્વ અને ક્ષાત્ર બંને ઓદન બને છે, અને મૃત્યુ જેનું ઉપસેચન છે, તે ક્યાં છે તે આ રીતે કોણ જાણે છે?