उपनिषदे · Kaṭha 1.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kaṭha 1.2.1
अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतैव प्रेय-
स्ते उभे नानार्थे पुरुषँ सिनीतः ।
तयोः श्रेय आददानस्य साधु
भवति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते ॥ १.२.१ ॥
श्रेय वेगळे आणि प्रेय वेगळे; ही दोन्ही भिन्न प्रयोजनांची असून माणसाला बांधतात. त्यांपैकी श्रेय स्वीकारणाऱ्याचे कल्याण होते; प्रेय निवडणारा आपल्या उद्दिष्टापासून ढळतो.
Kaṭha 1.2.2
श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतः
तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः ।
श्रेयो हि धीरोऽभि प्रेयसो वृणीते
प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद्वृणीते ॥ १.२.२ ॥
श्रेय आणि प्रेय दोन्ही माणसाजवळ येतात. धीर पुरुष ते दोन्ही नीट विचारून वेगळे करतो. धीर श्रेय निवडतो, प्रेयापेक्षा; मंद बुद्धी योगक्षेमासाठी प्रेय निवडतो.
Kaṭha 1.2.3
स त्वं प्रियान्प्रियरूपांश्च कामान्
अभिध्यायन्नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ।
नैतां सृङ्कां वित्तमयीमवाप्तो
यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः ॥ १.२.३ ॥
हे नचिकेता, प्रिय वस्तू आणि प्रिय रूप असलेल्या कामनांचा विचार करूनही तू त्यांचा त्याग केलास. ज्यात पुष्कळ माणसे बुडतात अशी धनमय साखळी तू स्वीकारली नाहीस.
Kaṭha 1.2.4
दूरमेते विपरीते विषूची
अविद्या या च विद्येति ज्ञाता ।
विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये
न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त ॥ १.२.४ ॥
अविद्या आणि विद्या ही दोन्ही खूप दूर आहेत; स्वभावाने परस्परविरोधी आणि वेगवेगळ्या दिशांना नेणारी आहेत. नचिकेता, तू विद्येची इच्छा करणारा आहेस असे मी मानतो; अनेक कामनांनी तुला भुलवले नाही.
Kaṭha 1.2.5
अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः
स्वयं धीराः पण्डितंमन्यमानाः ।
दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा
अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥ १.२.५ ॥
अविद्येत राहून, स्वतःला धीर आणि पंडित समजणारे मूढ लोक अडखळत फिरतात; आंधळ्याने नेलेल्या आंधळ्यांप्रमाणे.
Kaṭha 1.2.6
न साम्परायः प्रतिभाति बालं
प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् ।
अयं लोको नास्ति पर इति मानी
पुनः पुनर्वशमापद्यते मे ॥ १.२.६ ॥
बालबुद्धी, प्रमादी आणि धनाच्या मोहाने मूढ झालेल्याला परलोक दिसत नाही. 'हाच लोक आहे, दुसरा नाही' असे मानणारा गर्विष्ठ पुन्हा पुन्हा माझ्या वशात येतो.
Kaṭha 1.2.7
श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः
शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः ।
आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा
आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥ १.२.७ ॥
ज्याला अनेकांना ऐकण्यासाठीही मिळत नाही, ऐकत असूनही पुष्कळ लोक ज्याला जाणत नाहीत — त्याविषयी बोलणारा आश्चर्यकारक व कुशल आहे; तो मिळवणाराही आश्चर्यकारक आहे; कुशल गुरूंच्या उपदेशाने जाणणाराही आश्चर्यकारक आहे.
Kaṭha 1.2.8
न नरेणावरेण प्रोक्त एष
सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः ।
अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति
अणीयान् ह्यतर्क्यमणुप्रमाणात् ॥ १.२.८ ॥
सामान्य माणसाने सांगितल्यास हे सहज कळत नाही; कितीही प्रकारे चिंतन केले तरी तेच. दुसऱ्या कोणी (श्रेष्ठ आचार्याने) न सांगितल्यास येथे मार्ग नाही, कारण ते अणूपेक्षाही सूक्ष्म आणि तर्काच्या पलीकडे आहे.
Kaṭha 1.2.9
नैषा तर्केण मतिरापनेया
प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ ।
यां त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि
त्वादृङ्नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा ॥ १.२.९ ॥
प्रिया, ही बुद्धी तर्काने मिळत नाही; दुसऱ्याने सांगितल्यानेच ती नीट कळते. तू सत्यात दृढ आहेस; तुझ्यासारखा प्रश्न विचारणारा आम्हाला नेहमी लाभो, हे नचिकेता.
Kaṭha 1.2.10
जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यं
न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् ।
ततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्निः
अनित्यैर्द्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् ॥ १.२.१० ॥
हे धन अनित्य आहे हे मला माहीत आहे; अस्थिर वस्तूंनी ध्रुव प्राप्त होत नाही. म्हणून मी नचिकेत अग्नी रचला, आणि अनित्य द्रव्यांनी मी नित्य प्राप्त केले आहे.
Kaṭha 1.2.11
कामस्याप्तिं जगतः प्रतिष्ठां
क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम् ।
स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा
धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ॥ १.२.११ ॥
इच्छांची प्राप्ती, जगाचा आधार, यज्ञाची अनंतता, अभयाचा परम किनारा; महान स्तुती, विस्ताराने गायलेले गान, प्रतिष्ठा—हे सर्व पाहून, हे धीर नचिकेता, धैर्याने तू ते सोडलेस.
Kaṭha 1.2.12
तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं
गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् ।
अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं
मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति ॥ १.२.१२ ॥
पाहणे कठीण, गूढ, गुहेत प्रविष्ट झालेल्या, खोल स्थानी वास करणाऱ्या, पुरातन अशा त्या देवाला अध्यात्मयोगाने प्राप्त करून जाणून धीर पुरुष हर्ष आणि शोक दोन्ही सोडून देतो.
Kaṭha 1.2.13
एतच्छ्रुत्वा सम्परिगृह्य मर्त्यः
प्रवृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य ।
स मोदते मोदनीयँ हि लब्ध्वा
विवृतँ सद्म नचिकेतसं मन्ये ॥ १.२.१३ ॥
हे ऐकून आणि नीट आत्मसात करून, मर्त्य मनुष्य धर्मानुकूल सूक्ष्म तत्त्वाचा विवेक करून ते प्राप्त करतो. आनंद देणारे मिळवून तो आनंदित होतो; मला वाटते नचिकेत्यासाठी हे निवासस्थान उघडले गेले आहे.
Kaṭha 1.2.14
अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मा-
दन्यत्रास्मात्कृताकृतात् ।
अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च
यत्तत्पश्यसि तद्वद ॥ १.२.१४ ॥
धर्मापेक्षा वेगळे, अधर्मापेक्षा वेगळे, या केलेल्या आणि न केलेल्यापेक्षा वेगळे, भूत आणि भविष्यापेक्षाही वेगळे — जे तू पाहतोस ते सांग.
Kaṭha 1.2.15
सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति
तपाँसि सर्वाणि च यद्वदन्ति ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति
तत्ते पदँ संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत् ॥ १.२.१५ ॥
ज्या पदाची सर्व वेद घोषणा करतात, सर्व तपे ज्याचे वर्णन करतात, ज्याची इच्छा धरून ब्रह्मचर्याचे आचरण करतात — ते पद मी तुला थोडक्यात सांगतो: ते ॐ आहे.
Kaṭha 1.2.16
एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्येवाक्षरं परम् ।
एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ १.२.१६ ॥
हेच अक्षर ब्रह्म आहे, हेच अक्षर परम आहे. हे अक्षर जाणून जो जे इच्छितो, त्याला ते प्राप्त होते.
Kaṭha 1.2.17
एतदालम्बनँ श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् ।
एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥ १.२.१७ ॥
हाच श्रेष्ठ आधार आहे, हाच परम आधार आहे. हा आधार जाणून ब्रह्मलोकात तो गौरवला जातो.
Kaṭha 1.2.18
न जायते म्रियते वा विपश्चिन्
नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ १.२.१८ ॥
हा विपश्चित् (ज्ञानी आत्मा) जन्मत नाही, मरतही नाही. हा कोठूनही आलेला नाही, हा काही बनलेला नाही. हा अजन्मा, नित्य, शाश्वत आणि पुरातन आहे; शरीर मारले गेले तरी हा मारला जात नाही.
Kaṭha 1.2.19
हन्ता चेन्मन्यते हन्तुँ हतश्चेन्मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायँ हन्ति न हन्यते ॥ १.२.१९ ॥
मारणारा मी मारतो असे मानत असेल आणि मारला गेलेला मी मारला गेलो असे मानत असेल, तर दोघेही जाणत नाहीत; हा मारत नाही आणि मारला जातही नाही.
Kaṭha 1.2.20
अणोरणीयान्महतो महीया-
नात्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् ।
तमक्रतुः पश्यति वीतशोको
धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः ॥ १.२.२० ॥
अणूपेक्षाही सूक्ष्म आणि महानापेक्षाही महान असा आत्मा या जीवाच्या हृदयगुहेत स्थित आहे. जो कामनारहित आणि शोकरहित असतो, तोच धात्याच्या कृपेने त्या आत्म्याचे महत्त्व पाहतो.
Kaṭha 1.2.21
आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः ।
कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥ १.२.२१ ॥
बसलेला तो दूर जातो, झोपलेला सर्वत्र जातो. मद आणि अमद (हर्ष आणि अहर्ष) यांच्या पलीकडील त्या देवाला माझ्याशिवाय दुसरा कोण जाणू शकेल?
Kaṭha 1.2.22
अशरीरँ शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् ।
महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ १.२.२२ ॥
शरीरांमध्ये राहूनही जो अशरीर आहे, नश्वर शरीरांमध्ये जो स्थिर राहतो, त्या महान आणि सर्वव्यापी आत्म्याला जाणून धीर पुरुष शोक करत नाही.
Kaṭha 1.2.23
नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो
न मेधया न बहुना श्रुतेन ।
यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः
तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूँ स्वाम् ॥ १.२.२३ ॥
हा आत्मा प्रवचनाने, बुद्धीने किंवा पुष्कळ ऐकण्याने प्राप्त होत नाही. ज्याला तो स्वतः निवडतो त्याच्याद्वारेच तो प्राप्त होतो; त्याच्यासमोर हा आत्मा आपले स्वरूप प्रकट करतो.
Kaṭha 1.2.24
नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः ।
नाशान्तमानसो वाऽपि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् ॥ १.२.२४ ॥
दुश्चरितापासून जो विरत झालेला नाही, जो शांत नाही, जो एकाग्र नाही, किंवा ज्याचे मन अशांत आहे, तो प्रज्ञानाने याला प्राप्त करू शकत नाही.
Kaṭha 1.2.25
यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः ।
मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः ॥ १.२.२५ ॥
ज्याच्यासाठी ब्राह्मण आणि क्षत्रिय दोन्ही ओदन होतात, आणि मृत्यू ज्याचे उपसेचन आहे, तो कुठे आहे हे असे कोण जाणतो?