Upaniṣads · Bṛhadāraṇyaka 6.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 6.2.1
द्वितीयं ब्राह्मण् (पञ्चाग्निविद्याब्राह्मणं वा श्वेतकेतुब्राह्मणम्)
श्वेतकेतुर्वा आरुणेयः पन्चालानां परिषदमाजगाम ।
स आजगाम जैवलिं प्रवाहणं परिचारयमाणम् ।
तमुदीक्ष्याभ्युवाद कुमारा३ इति ।
स भो३ इति प्रतिशुश्राव ।
अनुशिष्टो न्वसि पित्रेति ।
ओमिति होवाच ॥ ६.२.१ ॥
Second brāhmaṇa (the brāhmaṇa of the knowledge of the five fires, or the brāhmaṇa of Śvetaketu). Śvetaketu, son of Aruṇa, came to the assembly of the Pañcālas. Seeing Pravāhaṇa, son of Jīvala, who was being attended upon, he addressed him: "Boy!" He answered: "Sir." He said: "Have you been instructed by your father?" He said: "Yes."
Bṛhadāraṇyaka 6.2.2
वेत्थ यथेमाः प्रजाः प्रयत्यो विप्रतिपद्यन्ता३ इति ।
नेति होवाच ।
वेत्थो यथेमं लोकं पुनरापद्यन्ता३ इति ।
नेति हैवोवाच ।
वेत्थो यथासौ लोक एवं बहुभिः पुनः पुनः प्रयद्भिर्न संपूर्यता३ इति ।
नेति हैवोवाच ।
वेत्थो यतिथ्यामाहुत्यां हुतायामापः पुरुषवाचो भूत्वा समुत्थाय वदन्ती३ इति ।
नेति हैवोवाच ।
वेत्थो देवयानस्य वा पथः प्रतिपदं पितृयाणस्य वा ।
यत्कृत्वा देवयानं वा पन्थानं प्रतिपद्यन्ते पितृयाणं वा ।
अपि हि न ऋषेर्वचः श्रुतं
द्वे सृती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानाम् ।
ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं चेति ।
नाहमत एकं चन वेदेति होवाच ॥ ६.२.२ ॥
Pravāhaṇa Jaivali said: Do you know how these creatures go off along different paths? Gautama: No. Do you know how they return again to this world? No. Do you know how that world is not filled though many go there again and again? No. Do you know that when the fifth oblation is offered, the waters take on human speech, rise up and speak? No. Do you know the beginning of the path of the gods (devayāna) or of the path of the fathers (pitṛyāṇa), and by what action people enter upon them? I have heard the word of a seer: 'Two paths I have heard, of the fathers and of the gods, and of mortals; by these two this whole moving world comes together, which lies between father and mother.' Of these I know not even one, he said.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.3
अथैनं वसत्योपमन्त्रयां चक्रे ।
अनादृत्य वसतिं कुमारः प्रदुद्राव ।
स आजगाम पितरम् ।
तं होवाच इति वाव किल नो भवान् पुरानुशिष्टानवोच इति ।
कथं सुमेध इति ।
पञ्च मा प्रश्नान् राजन्यबन्धुरप्राक्षीत् ।
ततो नैकं चन वेदेति ।
कतमे त इति ।
इम इति ह प्रतीकान्युदाजहार ॥ ६.२.३ ॥
Then he invited him to sit in the dwelling. The youth, disregarding the dwelling, ran away and came to his father. He said to him: 'Surely you taught us in former times...' How, O wise one? A kinsman of kings asked me five questions, and of these I know not even one. Which are they? Saying this, he recited the opening words (pratīka) of them.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.4
स होवाच तथा नस्त्वं तत जानीथा यथा यदहं किंच वेद सर्वमहं तत्तुभमवोचम् ।
प्रेहि तु तत्र ।
प्रतीत्य ब्रह्मचर्यं वत्स्याव इति ।
भवानेव गच्छत्विति ।
स आजगाम गौतमो यत्र प्रवाहणस्य जैवलेरास ।
तस्मा आसनमाहृत्योदकमाहारयां चकार ।
अथ हास्मा अर्घ्यं चकार ।
तं होवाच वरं भगवते गौतमाय दद्म इति ॥ ६.२.४ ॥
He said: 'So may you know us: whatever I know, I have told you all. Come, let us dwell there in the life of a student (of Brahman). You go yourself.' Gautama came to where Pravāhaṇa Jaivali was. He had a seat brought for him and had water brought. Then he welcomed him with the offering of honor (arghya). He said to him: 'We grant a boon to the venerable Gautama.'
Bṛhadāraṇyaka 6.2.5
स होवाच प्रतिज्ञतो म एष वरः ।
यां तु कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तां मे ब्रूहीति ॥ ६.२.५ ॥
He said: 'You have promised me this boon: tell me the word that you spoke in the youth's presence.'
Bṛhadāraṇyaka 6.2.6
स होवाच दैवेषु वै गौतम तद्वरेषु ।
मानुषाणां ब्रूहीति ॥ ६.२.६ ॥
He said: "O Gautama, ask for a boon among the gods; speak of one among men."
Bṛhadāraṇyaka 6.2.7
स होवाच विज्ञायते हास्तिहिरण्यस्यापात्तं गोअश्वानां दासीनां प्रवाराणां परिधानस्य ।
मा नो भवान् बहोरनन्तस्यापर्यन्तस्याभ्यवदान्यो भूदिति ।
स वै गौतम तीर्थेनेच्छसा इति ।
उपैम्यहं भवन्तमिति ।
वाचा ह स्मैव पूर्व उपयन्ति ।
स होपायनकीर्त्योवास ॥ ६.२.७ ॥
He said: "It is known that you have a store of elephants, gold, cows, horses, female servants, fine garments and wrappings. May you not be ungenerous toward us in your endless, boundless wealth. O Gautama, ask in the proper way." (Gautama:) "I come to you." The ancients approached only with words. He stayed, observing the custom of the offering.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.8
स होवाच तथा नस्त्वं गौतम मापराधास्तव च पितामहाः ।
यथेयं विद्येतः पूर्वं न कस्मिंश्चन ब्राह्मन उवास ।
तां त्वहं तुभ्यं वक्ष्यामि ।
को हि त्वैवं ब्रुवन्तमर्हति प्रत्याख्यातुमिति ॥ ६.२.८ ॥
He said: "Thus, O Gautama, may you not be an offender against us, nor your forefathers. This knowledge has never before dwelt in any brahmin. I will tell it to you. Who indeed could refuse one who speaks as you do?"
Bṛhadāraṇyaka 6.2.9
असौ वै लोकोऽग्निर्गौतम ।
तस्यादित्य एव समित् ।
रश्मयो धूमः ।
अहरर्चिः ।
दिशोऽङ्गाराः ।
अवान्तरदिशो विष्फुलिङ्गाः ।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति ।
तस्या आहुत्यै सोमो राजा संभवति ॥ ६.२.९ ॥
"That world, O Gautama, is indeed fire. Its fuel is only the sun; its smoke the rays; its flame the day; its embers the quarters; its sparks the intermediate quarters. In this fire the gods offer faith as oblation; from that oblation King Soma comes into being."
Bṛhadāraṇyaka 6.2.10
पर्जन्यो वा अग्निर्गौतम ।
तस्य संवत्सर एव समित् ।
अभ्राणि धूमः ।
विद्युदर्चिः ।
अशनिरङ्गाराः ।
ह्रादुनयो विष्फुलिङ्गाः ।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः सोमं राजानं जुह्वति ।
तस्या आहुत्यै वृष्टिः संभवति ॥ ६.२.१० ॥
O Gautama, the rain-cloud indeed is fire. Its fuel is the year. The clouds are its smoke, lightning its flame, the thunderbolt its embers, and the thunder-claps its sparks. In this fire the gods offer King Soma as oblation, and from that oblation rain arises.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.11
अयं वै लोकोऽग्निर्गौतम ।
तस्य पृथिव्येव समित् ।
अग्निर्धूमः ।
रात्रिरर्चिः ।
चन्द्रमा अङ्गाराः ।
नक्षत्राणि विष्फुलिङ्गाः ।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा वृष्टिं जुह्वति ।
तस्या आहुत्या अन्नं संभवति ॥ ६.२.११ ॥
O Gautama, this world indeed is fire. Its fuel is the earth alone. Fire is its smoke, night its flame, the moon its embers, and the stars its sparks. In this fire the gods offer rain as oblation, and from that oblation food arises.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.12
पुरुषो वा अग्निर्गौतम ।
तस्य व्यात्तमेव समित् ।
प्राणो धूमः ।
वागर्चिः ।
चक्षुरङ्गाराः ।
श्रोत्रं विष्फुलिङ्गाः ।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा अन्नं जुह्वति ।
तस्या आहुत्यै रेतः संभवति ॥ ६.२.१२ ॥
O Gautama, man indeed is fire. His open mouth is its fuel. Breath is its smoke, speech its flame, the eye its embers, and the ear its sparks. In this fire the gods offer food as oblation, and from that oblation semen (retas) arises.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.13
योषा वा अग्निर्गौतम ।
तस्या उपस्थ एव समित् ।
लोमानि धूमः ।
योनिरर्चिः ।
यदन्तः करोति तेऽङ्गाराः ।
अभिनन्दा विष्फुलिङ्गाः ।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा रेतो जुह्वति ।
तस्या आहुत्यै पुरुषः संभवति ।
स जीवति यावज्जीवति ।
अथ यदा म्रियते ॥ ६.२.१३ ॥
O Gautama, woman indeed is fire. Her lap is its fuel. Her body hairs are its smoke, the womb its flame, what is done within is its embers, and the pleasure of union its sparks. In this fire the gods offer semen (retas) as oblation, and from that oblation a person (puruṣa) arises. He lives as long as he lives. Then, when he dies
Bṛhadāraṇyaka 6.2.14
अथैनमग्नये हरन्ति ।
तस्याग्निरेवाग्निर्भवति ।
समित्समित् ।
धूमो धूमः ।
अर्चिरर्चिः ।
अङ्गारा अङ्गाराः ।
विष्फुलिङ्गा विष्फुलिङ्गाः ।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः पुरुषं जुह्वति ।
तस्या आहुत्यै पुरुषो भास्वरवर्णः संभवति ॥ ६.२.१४ ॥
Then they carry him to the fire. His fire becomes indeed fire, his fuel becomes fuel, his smoke becomes smoke, his flame becomes flame, his embers become embers, his sparks become sparks. In that fire the gods offer the person as an oblation, and from that oblation a person of radiant colour arises.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.15
ते य एवमेतद्विदुर्ये चामी अरण्ये श्रद्धां सत्यमुपासते तेऽर्चिरभिसंभवन्ति ।
अर्चिषोऽहः ।
अह्न आपूर्यमाणपक्षम् ।
आपूर्यमाणपक्षाद्यान् षण्मासानुदङ्ङादित्य एति ।
मासेभ्यो देवलोकम् ।
देवलोकादादित्यम् ।
आदित्याद्वैद्युतम् ।
तान् वैद्युतान् पुरुषो मानस एत्य ब्रह्मलोकान् गमयति ।
ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति ।
तेषां न पुनरावृत्तिः ॥ ६.२.१५ ॥
Those who know this, and who in the forest revere faith and truth, go to the flame; from the flame to the day; from the day to the waxing fortnight; from the waxing fortnight to the six months when the sun goes northward; from those months to the world of the gods; from the world of the gods to the sun; from the sun to lightning. A mind-born person, arriving among the lightnings, leads them to the worlds of Brahman. They dwell in those worlds of Brahman for immensely long ages, and for them there is no return.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.16
अथ ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकाञ्जयन्ति ते धूममभिसंभवन्ति ।
धूमाद्रात्रिम् ।
रात्रेरपक्षीयमाणपक्षम् ।
अपक्षीयमाणपक्षाद्यान् षण्मासान् दक्षिणादित्य एति ।
मासेभ्यः पितृलोकम् ।
पितृलोकाच्चन्द्रम् ।
ते चन्द्रं प्राप्यान्नं भवन्ति ।
तांस्तत्र देवा यथा सोमं राजानमाप्यायस्वापक्षीयस्वेत्येवमेनांस्तत्र भक्षयन्ति ।
तेषां यदा तत्पर्यवैत्यथेममेवाकाशमभिनिष्पद्यन्ते ।
आकाशाद्वायुम् ।
वायोर्वृष्टिम् ।
वृष्टेः पृथिवीम् ।
ते पृथिवीं प्राप्यान्नं भवन्ति ।
ते पुनः पुरुषाग्नौ हूयन्ते ततो योषाग्नौ जायन्ते ।
लोकान् प्रत्युथायिनस्त एवमेवानुपरिवर्तन्ते ।
अथ य एतौ पन्थानौ न विदुस्ते कीटाः पतङ्गा यदिदं दन्दशूकम् ॥ ६.२.१६ ॥
But those who win worlds by sacrifice, giving and austerity go to smoke; from smoke to night; from night to the waning fortnight; from the waning fortnight to the six months when the sun goes southward; from those months to the world of the fathers; from the world of the fathers to the moon. Reaching the moon, they become food. There the gods consume them, saying as it were, 'O king Soma, grow, do not wane'. When that ends, they arise from this very space: from space to wind, from wind to rain, from rain to earth. Reaching the earth, they become food again, and are offered in the fire of a man, and then are born in the fire of a woman. Rising back toward the worlds, they thus revolve again and again. But those who do not know these two paths become worms, moths, and whatever biting creatures there are.