ઉપનિષદો · Bṛhadāraṇyaka 6.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 6.2.1
द्वितीयं ब्राह्मण् (पञ्चाग्निविद्याब्राह्मणं वा श्वेतकेतुब्राह्मणम्)
श्वेतकेतुर्वा आरुणेयः पन्चालानां परिषदमाजगाम ।
स आजगाम जैवलिं प्रवाहणं परिचारयमाणम् ।
तमुदीक्ष्याभ्युवाद कुमारा३ इति ।
स भो३ इति प्रतिशुश्राव ।
अनुशिष्टो न्वसि पित्रेति ।
ओमिति होवाच ॥ ६.२.१ ॥
બીજો બ્રાહ્મણ (પંચાગ્નિવિદ્યા બ્રાહ્મણ અથવા શ્વેતકેતુ બ્રાહ્મણ). આરુણિનો પુત્ર શ્વેતકેતુ પંચાલોની સભામાં આવ્યો. સેવા કરતા જૈવલિ પ્રવાહણને જોઈને તેણે કહ્યું, "હે કુમાર!" તેણે "હે ભો!" કહીને જવાબ આપ્યો. "શું પિતાએ તને ઉપદેશ આપ્યો છે?" તેણે કહ્યું, "હા."
Bṛhadāraṇyaka 6.2.2
वेत्थ यथेमाः प्रजाः प्रयत्यो विप्रतिपद्यन्ता३ इति ।
नेति होवाच ।
वेत्थो यथेमं लोकं पुनरापद्यन्ता३ इति ।
नेति हैवोवाच ।
वेत्थो यथासौ लोक एवं बहुभिः पुनः पुनः प्रयद्भिर्न संपूर्यता३ इति ।
नेति हैवोवाच ।
वेत्थो यतिथ्यामाहुत्यां हुतायामापः पुरुषवाचो भूत्वा समुत्थाय वदन्ती३ इति ।
नेति हैवोवाच ।
वेत्थो देवयानस्य वा पथः प्रतिपदं पितृयाणस्य वा ।
यत्कृत्वा देवयानं वा पन्थानं प्रतिपद्यन्ते पितृयाणं वा ।
अपि हि न ऋषेर्वचः श्रुतं
द्वे सृती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानाम् ।
ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं चेति ।
नाहमत एकं चन वेदेति होवाच ॥ ६.२.२ ॥
પ્રવાહણ જૈવલિ બોલ્યા: આ પ્રજાઓ જુદા જુદા માર્ગે કેવી રીતે જાય છે તે તું જાણે છે? ગૌતમ: ના. આ લોકમાં તેઓ ફરીથી કેવી રીતે પાછા આવે છે તે જાણે છે? ના. તે લોક ઘણા જનારાઓના વારંવાર ગમનથી કેવી રીતે ભરાતો નથી તે જાણે છે? ના. પાંચમી આહુતિ હોમાતાં પાણી મનુષ્યવાણી બની ઊભું થઈને બોલે છે તે જાણે છે? ના. દેવયાન કે પિતૃયાન માર્ગનો આરંભ અને કયા કર્મથી તેમાં પ્રવેશ થાય છે તે જાણે છે? ઋષિનું વચન મેં સાંભળ્યું છે: 'પિતૃઓ, દેવો અને મર્ત્યોના બે માર્ગ મેં સાંભળ્યા છે; પિતા અને માતાની વચ્ચે જે ચાલે છે તે સમગ્ર વિશ્વ તેમના દ્વારા મળે છે.' તેમાંથી એક પણ હું જાણતો નથી, એમ તેણે કહ્યું.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.3
अथैनं वसत्योपमन्त्रयां चक्रे ।
अनादृत्य वसतिं कुमारः प्रदुद्राव ।
स आजगाम पितरम् ।
तं होवाच इति वाव किल नो भवान् पुरानुशिष्टानवोच इति ।
कथं सुमेध इति ।
पञ्च मा प्रश्नान् राजन्यबन्धुरप्राक्षीत् ।
ततो नैकं चन वेदेति ।
कतमे त इति ।
इम इति ह प्रतीकान्युदाजहार ॥ ६.२.३ ॥
પછી તેમણે તેને આસન પર બેસવા આમંત્રણ આપ્યું. કુમાર નિવાસનું માન ન રાખીને ભાગી ગયો. તે પિતા પાસે આવ્યો. તેને કહ્યું: 'તમે પહેલાં અમને જે ઉપદેશ્યું હતું...' કેવી રીતે, હે સુમેધા? એક રાજવંશીએ મને પાંચ પ્રશ્નો પૂછ્યા; તેમાંથી એક પણ હું જાણતો નથી. તે કયા? એમ કહીને તેણે પ્રારંભિક શબ્દો ઉચ્ચાર્યા.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.4
स होवाच तथा नस्त्वं तत जानीथा यथा यदहं किंच वेद सर्वमहं तत्तुभमवोचम् ।
प्रेहि तु तत्र ।
प्रतीत्य ब्रह्मचर्यं वत्स्याव इति ।
भवानेव गच्छत्विति ।
स आजगाम गौतमो यत्र प्रवाहणस्य जैवलेरास ।
तस्मा आसनमाहृत्योदकमाहारयां चकार ।
अथ हास्मा अर्घ्यं चकार ।
तं होवाच वरं भगवते गौतमाय दद्म इति ॥ ६.२.४ ॥
તેણે કહ્યું: 'આ રીતે તું અમને જાણજે; હું જે કંઈ જાણું છું તે બધું મેં તને કહ્યું. ચાલ, ત્યાં બ્રહ્મચર્ય પાળીને સાથે રહીએ. તું જ જા.' ગૌતમ જ્યાં પ્રવાહણ જૈવલિ હતા ત્યાં આવ્યા. તેમના માટે આસન લાવીને પાણી મંગાવ્યું. પછી અર્ધ્ય આપીને તેમનું સ્વાગત કર્યું. તેમને કહ્યું: 'અમે ભગવાન ગૌતમને એક વર આપીએ છીએ.'
Bṛhadāraṇyaka 6.2.5
स होवाच प्रतिज्ञतो म एष वरः ।
यां तु कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तां मे ब्रूहीति ॥ ६.२.५ ॥
તેણે કહ્યું: 'તેં મને વચન આપ્યું છે; આ જ તે વર. કુમારની સમક્ષ તેં જે વાણી બોલી હતી તે મને કહે.'
Bṛhadāraṇyaka 6.2.6
स होवाच दैवेषु वै गौतम तद्वरेषु ।
मानुषाणां ब्रूहीति ॥ ६.२.६ ॥
તેમણે કહ્યું: હે ગૌતમ, દૈવી વરોમાંથી તું વર માગ; મનુષ્યોમાંથી (વર) કહે.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.7
स होवाच विज्ञायते हास्तिहिरण्यस्यापात्तं गोअश्वानां दासीनां प्रवाराणां परिधानस्य ।
मा नो भवान् बहोरनन्तस्यापर्यन्तस्याभ्यवदान्यो भूदिति ।
स वै गौतम तीर्थेनेच्छसा इति ।
उपैम्यहं भवन्तमिति ।
वाचा ह स्मैव पूर्व उपयन्ति ।
स होपायनकीर्त्योवास ॥ ६.२.७ ॥
તેમણે કહ્યું: હાથી, સોનું, ગાયો, ઘોડા, દાસીઓ, ઉત્તમ વસ્ત્રો અને ઓઢણીઓનો સંગ્રહ તમારી પાસે છે એમ જાણવામાં આવે છે. અનંત, અપાર સંપત્તિમાં તમે અમારા પ્રત્યે ઉદાર ન બનશો. હે ગૌતમ, યોગ્ય માર્ગે ઇચ્છા કરો. (ગૌતમ:) હું આપની પાસે આવું છું. પૂર્વજો માત્ર વાણીથી જ સમીપ જતા. તેઓ ભેટની રીતિથી રહ્યા.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.8
स होवाच तथा नस्त्वं गौतम मापराधास्तव च पितामहाः ।
यथेयं विद्येतः पूर्वं न कस्मिंश्चन ब्राह्मन उवास ।
तां त्वहं तुभ्यं वक्ष्यामि ।
को हि त्वैवं ब्रुवन्तमर्हति प्रत्याख्यातुमिति ॥ ६.२.८ ॥
તેમણે કહ્યું: એ જ રીતે, હે ગૌતમ, તમે અમારા વિરુદ્ધ અપરાધી ન બનો; તમારા પૂર્વજો પણ નહીં. અગાઉ આ વિદ્યા કોઈ બ્રાહ્મણમાં વસી નહોતી. તે વિદ્યા હું તમને કહીશ. આવું કહેનારા તમને નકારવા કોણ યોગ્ય છે?
Bṛhadāraṇyaka 6.2.9
असौ वै लोकोऽग्निर्गौतम ।
तस्यादित्य एव समित् ।
रश्मयो धूमः ।
अहरर्चिः ।
दिशोऽङ्गाराः ।
अवान्तरदिशो विष्फुलिङ्गाः ।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति ।
तस्या आहुत्यै सोमो राजा संभवति ॥ ६.२.९ ॥
હે ગૌતમ, તે લોક જ અગ્નિ છે. તેનું સમિધ ફક્ત આદિત્ય (સૂર્ય) છે; તેનો ધુમાડો કિરણો છે; તેની જ્વાળા દિવસ છે; તેના અંગારા દિશાઓ છે; તેના તણખા ઉપદિશાઓ છે. આ અગ્નિમાં દેવો શ્રદ્ધાની આહુતિ આપે છે; તે આહુતિમાંથી સોમ રાજા ઉત્પન્ન થાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.10
पर्जन्यो वा अग्निर्गौतम ।
तस्य संवत्सर एव समित् ।
अभ्राणि धूमः ।
विद्युदर्चिः ।
अशनिरङ्गाराः ।
ह्रादुनयो विष्फुलिङ्गाः ।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः सोमं राजानं जुह्वति ।
तस्या आहुत्यै वृष्टिः संभवति ॥ ६.२.१० ॥
હે ગૌતમ, પર્જન્ય જ અગ્નિ છે. સંવત્સર જ તેનું સમિધ. વાદળો ધુમાડો, વીજળી જ્વાળા, વજ્ર અંગારા, ગર્જના તણખા. આ અગ્નિમાં દેવો રાજા સોમની આહુતિ આપે છે; તે આહુતિથી વરસાદ થાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.11
अयं वै लोकोऽग्निर्गौतम ।
तस्य पृथिव्येव समित् ।
अग्निर्धूमः ।
रात्रिरर्चिः ।
चन्द्रमा अङ्गाराः ।
नक्षत्राणि विष्फुलिङ्गाः ।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा वृष्टिं जुह्वति ।
तस्या आहुत्या अन्नं संभवति ॥ ६.२.११ ॥
હે ગૌતમ, આ લોક જ અગ્નિ છે. પૃથ્વી જ તેનું સમિધ. અગ્નિ ધુમાડો, રાત્રિ જ્વાળા, ચંદ્ર અંગારા, નક્ષત્રો તણખા. આ અગ્નિમાં દેવો વરસાદની આહુતિ આપે છે; તે આહુતિથી અન્ન થાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.12
पुरुषो वा अग्निर्गौतम ।
तस्य व्यात्तमेव समित् ।
प्राणो धूमः ।
वागर्चिः ।
चक्षुरङ्गाराः ।
श्रोत्रं विष्फुलिङ्गाः ।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा अन्नं जुह्वति ।
तस्या आहुत्यै रेतः संभवति ॥ ६.२.१२ ॥
હે ગૌતમ, પુરુષ જ અગ્નિ છે. તેનું ખુલ્લું મુખ જ તેનું સમિધ. પ્રાણ ધુમાડો, વાણી જ્વાળા, ચક્ષુ અંગારા, શ્રોત્ર તણખા. આ અગ્નિમાં દેવો અન્નની આહુતિ આપે છે; તે આહુતિથી રેતસ્ થાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.13
योषा वा अग्निर्गौतम ।
तस्या उपस्थ एव समित् ।
लोमानि धूमः ।
योनिरर्चिः ।
यदन्तः करोति तेऽङ्गाराः ।
अभिनन्दा विष्फुलिङ्गाः ।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा रेतो जुह्वति ।
तस्या आहुत्यै पुरुषः संभवति ।
स जीवति यावज्जीवति ।
अथ यदा म्रियते ॥ ६.२.१३ ॥
હે ગૌતમ, સ્ત્રી જ અગ્નિ છે. તેનો ખોળો જ તેનું સમિધ. રોમ ધુમાડો, યોનિ જ્વાળા. અંદર જે થાય છે તે અંગારા; અભિનંદા (આનંદ) તણખા. આ અગ્નિમાં દેવો રેતસ્ની આહુતિ આપે છે; તે આહુતિથી પુરુષ થાય છે. તે જીવે ત્યાં સુધી જીવે છે. પછી જ્યારે તે મરે છે ત્યારે
Bṛhadāraṇyaka 6.2.14
अथैनमग्नये हरन्ति ।
तस्याग्निरेवाग्निर्भवति ।
समित्समित् ।
धूमो धूमः ।
अर्चिरर्चिः ।
अङ्गारा अङ्गाराः ।
विष्फुलिङ्गा विष्फुलिङ्गाः ।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः पुरुषं जुह्वति ।
तस्या आहुत्यै पुरुषो भास्वरवर्णः संभवति ॥ ६.२.१४ ॥
પછી તેને અગ્નિ પાસે લઈ જાય છે. તેનો અગ્નિ ખરેખર અગ્નિ બને છે; સમિધ સમિધ બને છે, ધુમાડો ધુમાડો બને છે, જ્વાળા જ્વાળા બને છે, અંગારા અંગારા બને છે, તણખા તણખા બને છે. તે અગ્નિમાં દેવો પુરુષની આહુતિ આપે છે, અને તે આહુતિમાંથી તેજસ્વી વર્ણનો પુરુષ ઉત્પન્ન થાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.15
ते य एवमेतद्विदुर्ये चामी अरण्ये श्रद्धां सत्यमुपासते तेऽर्चिरभिसंभवन्ति ।
अर्चिषोऽहः ।
अह्न आपूर्यमाणपक्षम् ।
आपूर्यमाणपक्षाद्यान् षण्मासानुदङ्ङादित्य एति ।
मासेभ्यो देवलोकम् ।
देवलोकादादित्यम् ।
आदित्याद्वैद्युतम् ।
तान् वैद्युतान् पुरुषो मानस एत्य ब्रह्मलोकान् गमयति ।
ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति ।
तेषां न पुनरावृत्तिः ॥ ६.२.१५ ॥
આ પ્રમાણે જે આને જાણે છે, અને જે વનમાં શ્રદ્ધા અને સત્યની ઉપાસના કરે છે, તેઓ અર્ચિ (જ્વાળા)ને પ્રાપ્ત થાય છે. અર્ચિમાંથી દિવસ, દિવસમાંથી શુક્લ પક્ષ, શુક્લ પક્ષમાંથી સૂર્ય ઉત્તર તરફ જતા છ મહિના; મહિનાઓમાંથી દેવલોક, દેવલોકમાંથી આદિત્ય, આદિત્યમાંથી વીજળી. વીજળી પર પહોંચીને એક માનસ પુરુષ તેમને બ્રહ્મલોકોમાં લઈ જાય છે. તેઓ તે બ્રહ્મલોકોમાં અતિ દીર્ઘકાળ વસે છે; તેમનું પુનરાગમન થતું નથી.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.16
अथ ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकाञ्जयन्ति ते धूममभिसंभवन्ति ।
धूमाद्रात्रिम् ।
रात्रेरपक्षीयमाणपक्षम् ।
अपक्षीयमाणपक्षाद्यान् षण्मासान् दक्षिणादित्य एति ।
मासेभ्यः पितृलोकम् ।
पितृलोकाच्चन्द्रम् ।
ते चन्द्रं प्राप्यान्नं भवन्ति ।
तांस्तत्र देवा यथा सोमं राजानमाप्यायस्वापक्षीयस्वेत्येवमेनांस्तत्र भक्षयन्ति ।
तेषां यदा तत्पर्यवैत्यथेममेवाकाशमभिनिष्पद्यन्ते ।
आकाशाद्वायुम् ।
वायोर्वृष्टिम् ।
वृष्टेः पृथिवीम् ।
ते पृथिवीं प्राप्यान्नं भवन्ति ।
ते पुनः पुरुषाग्नौ हूयन्ते ततो योषाग्नौ जायन्ते ।
लोकान् प्रत्युथायिनस्त एवमेवानुपरिवर्तन्ते ।
अथ य एतौ पन्थानौ न विदुस्ते कीटाः पतङ्गा यदिदं दन्दशूकम् ॥ ६.२.१६ ॥
યજ્ઞ, દાન અને તપથી લોકો જીતનારા ધૂમને પ્રાપ્ત થાય છે. ધૂમમાંથી રાત્રિ, રાત્રિમાંથી કૃષ્ણ પક્ષ, કૃષ્ણ પક્ષમાંથી સૂર્ય દક્ષિણ તરફ જતા છ મહિના; મહિનાઓમાંથી પિતૃલોક, પિતૃલોકમાંથી ચંદ્ર. ચંદ્રને પામીને તેઓ અન્ન બને છે. ત્યાં દેવો 'રાજા સોમ, વધ, ક્ષીણ ન થા' એમ કહીને તેમને એ રીતે ભક્ષણ કરે છે. જ્યારે તે પૂરું થાય છે, ત્યારે તેઓ આ જ આકાશમાં ઉત્પન્ન થાય છે; આકાશમાંથી વાયુ, વાયુમાંથી વરસાદ, વરસાદમાંથી પૃથ્વી. પૃથ્વી પર પહોંચીને તેઓ ફરી અન્ન બને છે; પછી પુરુષાગ્નિમાં હોમાય છે, ત્યાર બાદ સ્ત્રી-અગ્નિમાં જન્મે છે. આ રીતે લોકો તરફ પાછા ઊઠીને તેઓ આમ જ ફરતા રહે છે. પરંતુ જેઓ આ બે માર્ગો જાણતા નથી, તેઓ કીડા, પતંગિયાં અને જે આ ડંખ મારનારાં પ્રાણીઓ છે તે બને છે.