उपनिषदे · Bṛhadāraṇyaka 6.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 6.2.1
द्वितीयं ब्राह्मण् (पञ्चाग्निविद्याब्राह्मणं वा श्वेतकेतुब्राह्मणम्)
श्वेतकेतुर्वा आरुणेयः पन्चालानां परिषदमाजगाम ।
स आजगाम जैवलिं प्रवाहणं परिचारयमाणम् ।
तमुदीक्ष्याभ्युवाद कुमारा३ इति ।
स भो३ इति प्रतिशुश्राव ।
अनुशिष्टो न्वसि पित्रेति ।
ओमिति होवाच ॥ ६.२.१ ॥
दुसरा ब्राह्मण (पञ्चाग्निविद्या ब्राह्मण किंवा श्वेतकेतु ब्राह्मण). आरुणीचा पुत्र श्वेतकेतु पञ्चालांच्या सभेत आला. सेवा करणाऱ्या जैवलि प्रवाहणाकडे पाहून तो म्हणाला, "हे कुमारा!" त्याने "हे भो!" असे उत्तर दिले. "वडिलांनी तुला उपदेश दिला आहे का?" तो म्हणाला, "होय."
Bṛhadāraṇyaka 6.2.2
वेत्थ यथेमाः प्रजाः प्रयत्यो विप्रतिपद्यन्ता३ इति ।
नेति होवाच ।
वेत्थो यथेमं लोकं पुनरापद्यन्ता३ इति ।
नेति हैवोवाच ।
वेत्थो यथासौ लोक एवं बहुभिः पुनः पुनः प्रयद्भिर्न संपूर्यता३ इति ।
नेति हैवोवाच ।
वेत्थो यतिथ्यामाहुत्यां हुतायामापः पुरुषवाचो भूत्वा समुत्थाय वदन्ती३ इति ।
नेति हैवोवाच ।
वेत्थो देवयानस्य वा पथः प्रतिपदं पितृयाणस्य वा ।
यत्कृत्वा देवयानं वा पन्थानं प्रतिपद्यन्ते पितृयाणं वा ।
अपि हि न ऋषेर्वचः श्रुतं
द्वे सृती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानाम् ।
ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं चेति ।
नाहमत एकं चन वेदेति होवाच ॥ ६.२.२ ॥
प्रवाहण जैवलि म्हणाले: या प्रजा वेगवेगळ्या मार्गांनी कशा जातात हे तुला ठाऊक आहे का? गौतम: नाही. या लोकात त्या पुन्हा कशा परततात हे ठाऊक आहे का? नाही. तो लोक अनेकांच्या सततच्या गमनाने कसा भरत नाही हे ठाऊक आहे का? नाही. पाचवी आहुती अर्पण झाल्यावर पाणी मानवी वाणी होऊन उठून बोलते हे ठाऊक आहे का? नाही. देवयान व पितृयान मार्गाचा आरंभ आणि कोणत्या कर्माने त्यावर जातात हे ठाऊक आहे का? मी ऋषींचे वचन ऐकले आहे: 'पितर, देव आणि मर्त्य यांचे दोन मार्ग मी ऐकले; वडील व आई यांच्यामध्ये जे चालते ते हे सर्व विश्व त्यांच्याद्वारे एकत्र होते.' त्यातील एकही मला ठाऊक नाही, असे तो म्हणाला.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.3
अथैनं वसत्योपमन्त्रयां चक्रे ।
अनादृत्य वसतिं कुमारः प्रदुद्राव ।
स आजगाम पितरम् ।
तं होवाच इति वाव किल नो भवान् पुरानुशिष्टानवोच इति ।
कथं सुमेध इति ।
पञ्च मा प्रश्नान् राजन्यबन्धुरप्राक्षीत् ।
ततो नैकं चन वेदेति ।
कतमे त इति ।
इम इति ह प्रतीकान्युदाजहार ॥ ६.२.३ ॥
मग त्याने त्याला आसनावर बसण्यासाठी आमंत्रित केले. कुमार निवासाचा आदर न करता पळून गेला. तो वडिलांकडे आला. त्याला म्हणाला: 'आपण पूर्वी आम्हाला जे शिकवले...' कसे, हे सुमेधा? एका राजवंशीयाने मला पाच प्रश्न विचारले; त्यातील एकही मला ठाऊक नाही. ते कोणते? असे म्हणून त्याने सुरुवातीचे शब्द उच्चारले.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.4
स होवाच तथा नस्त्वं तत जानीथा यथा यदहं किंच वेद सर्वमहं तत्तुभमवोचम् ।
प्रेहि तु तत्र ।
प्रतीत्य ब्रह्मचर्यं वत्स्याव इति ।
भवानेव गच्छत्विति ।
स आजगाम गौतमो यत्र प्रवाहणस्य जैवलेरास ।
तस्मा आसनमाहृत्योदकमाहारयां चकार ।
अथ हास्मा अर्घ्यं चकार ।
तं होवाच वरं भगवते गौतमाय दद्म इति ॥ ६.२.४ ॥
तो म्हणाला: 'अशा प्रकारे तू आम्हाला जाणून घे; मला जे काही ठाऊक होते ते सर्व मी तुला सांगितले. ये, तेथे ब्रह्मचर्य पाळून राहू. तूच जा.' गौतम जेथे प्रवाहण जैवलि होते तेथे आले. त्यांच्यासाठी आसन आणून पाणी मागवले. मग अर्घ्य देऊन त्यांचे स्वागत केले. त्यांना म्हणाला: 'आम्ही भगवान गौतमांना एक वर देतो.'
Bṛhadāraṇyaka 6.2.5
स होवाच प्रतिज्ञतो म एष वरः ।
यां तु कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तां मे ब्रूहीति ॥ ६.२.५ ॥
तो म्हणाला: 'तू मला वचन दिले आहेस; हाच तो वर. कुमारासमोर तू जो शब्द बोललास तो मला सांग.'
Bṛhadāraṇyaka 6.2.6
स होवाच दैवेषु वै गौतम तद्वरेषु ।
मानुषाणां ब्रूहीति ॥ ६.२.६ ॥
ते म्हणाले: हे गौतमा, दैवी वरांमधून तू वर माग; मानवांमधून (वर) सांग.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.7
स होवाच विज्ञायते हास्तिहिरण्यस्यापात्तं गोअश्वानां दासीनां प्रवाराणां परिधानस्य ।
मा नो भवान् बहोरनन्तस्यापर्यन्तस्याभ्यवदान्यो भूदिति ।
स वै गौतम तीर्थेनेच्छसा इति ।
उपैम्यहं भवन्तमिति ।
वाचा ह स्मैव पूर्व उपयन्ति ।
स होपायनकीर्त्योवास ॥ ६.२.७ ॥
ते म्हणाले: हत्ती, सोने, गायी, घोडे, दासी, उत्तम वस्त्रे आणि पांघरूणे यांचा संग्रह तुझ्याजवळ आहे असे कळते. अंत नसलेल्या, सीमा नसलेल्या संपत्तीत तू आमच्याविषयी उदार नसावास. हे गौतमा, योग्य मार्गाने इच्छा कर. (गौतम:) मी आपल्याजवळ येतो. पूर्वीचे लोक केवळ वाणीनेच जवळ जात. ते अर्पणाच्या रीतीने राहिले.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.8
स होवाच तथा नस्त्वं गौतम मापराधास्तव च पितामहाः ।
यथेयं विद्येतः पूर्वं न कस्मिंश्चन ब्राह्मन उवास ।
तां त्वहं तुभ्यं वक्ष्यामि ।
को हि त्वैवं ब्रुवन्तमर्हति प्रत्याख्यातुमिति ॥ ६.२.८ ॥
ते म्हणाले: तसेच, हे गौतमा, तू आमच्याविरुद्ध अपराधी होऊ नकोस; तुझे पूर्वजही नव्हते. यापूर्वी ही विद्या कोणत्याही ब्राह्मणात राहिली नव्हती. ती विद्या मी तुला सांगेन. असे म्हणणाऱ्या तुला नाकारण्यास कोण समर्थ आहे?
Bṛhadāraṇyaka 6.2.9
असौ वै लोकोऽग्निर्गौतम ।
तस्यादित्य एव समित् ।
रश्मयो धूमः ।
अहरर्चिः ।
दिशोऽङ्गाराः ।
अवान्तरदिशो विष्फुलिङ्गाः ।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति ।
तस्या आहुत्यै सोमो राजा संभवति ॥ ६.२.९ ॥
हे गौतमा, तो लोकच अग्नी आहे. त्याचे समिधन केवळ आदित्य (सूर्य) आहे; त्याचा धूर म्हणजे किरणे; त्याची ज्वाला म्हणजे दिवस; त्याचे निखारे म्हणजे दिशा; त्याच्या ठिणग्या म्हणजे उपदिशा. या अग्नीत देव श्रद्धेचे हवन करतात; त्या आहुतीपासून सोम राजा उत्पन्न होतो.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.10
पर्जन्यो वा अग्निर्गौतम ।
तस्य संवत्सर एव समित् ।
अभ्राणि धूमः ।
विद्युदर्चिः ।
अशनिरङ्गाराः ।
ह्रादुनयो विष्फुलिङ्गाः ।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः सोमं राजानं जुह्वति ।
तस्या आहुत्यै वृष्टिः संभवति ॥ ६.२.१० ॥
हे गौतमा, पर्जन्यच अग्नी आहे. संवत्सरच त्याची समिधा. ढग धूर, वीज ज्वाला, वज्र निखारे, गडगडाट ठिणग्या. या अग्नीत देव राजा सोमाची आहुती देतात; त्या आहुतीतून पाऊस होतो.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.11
अयं वै लोकोऽग्निर्गौतम ।
तस्य पृथिव्येव समित् ।
अग्निर्धूमः ।
रात्रिरर्चिः ।
चन्द्रमा अङ्गाराः ।
नक्षत्राणि विष्फुलिङ्गाः ।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा वृष्टिं जुह्वति ।
तस्या आहुत्या अन्नं संभवति ॥ ६.२.११ ॥
हे गौतमा, हा लोकच अग्नी आहे. पृथ्वीच त्याची समिधा. अग्नी धूर, रात्र ज्वाला, चंद्र निखारे, नक्षत्रे ठिणग्या. या अग्नीत देव पावसाची आहुती देतात; त्या आहुतीतून अन्न निर्माण होते.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.12
पुरुषो वा अग्निर्गौतम ।
तस्य व्यात्तमेव समित् ।
प्राणो धूमः ।
वागर्चिः ।
चक्षुरङ्गाराः ।
श्रोत्रं विष्फुलिङ्गाः ।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा अन्नं जुह्वति ।
तस्या आहुत्यै रेतः संभवति ॥ ६.२.१२ ॥
हे गौतमा, पुरुषच अग्नी आहे. त्याचे उघडे तोंडच त्याची समिधा. प्राण धूर, वाणी ज्वाला, डोळे निखारे, कान ठिणग्या. या अग्नीत देव अन्नाची आहुती देतात; त्या आहुतीतून रेतस् निर्माण होते.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.13
योषा वा अग्निर्गौतम ।
तस्या उपस्थ एव समित् ।
लोमानि धूमः ।
योनिरर्चिः ।
यदन्तः करोति तेऽङ्गाराः ।
अभिनन्दा विष्फुलिङ्गाः ।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा रेतो जुह्वति ।
तस्या आहुत्यै पुरुषः संभवति ।
स जीवति यावज्जीवति ।
अथ यदा म्रियते ॥ ६.२.१३ ॥
हे गौतमा, स्त्रीच अग्नी आहे. तिची मांडीच तिची समिधा. केस धूर, योनी ज्वाला. आत जे केले जाते ते निखारे; अभिनंदा (सुख) ठिणग्या. या अग्नीत देव रेतसाची आहुती देतात; त्या आहुतीतून पुरुष निर्माण होतो. जोपर्यंत तो जगतो तोपर्यंत तो जगतो. मग जेव्हा तो मरतो तेव्हा
Bṛhadāraṇyaka 6.2.14
अथैनमग्नये हरन्ति ।
तस्याग्निरेवाग्निर्भवति ।
समित्समित् ।
धूमो धूमः ।
अर्चिरर्चिः ।
अङ्गारा अङ्गाराः ।
विष्फुलिङ्गा विष्फुलिङ्गाः ।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः पुरुषं जुह्वति ।
तस्या आहुत्यै पुरुषो भास्वरवर्णः संभवति ॥ ६.२.१४ ॥
नंतर याला अग्नीकडे नेतात. त्याचा अग्नीच खरोखर अग्नी होतो; समिधा समिधा होते, धूर धूर होतो, ज्वाला ज्वाला होते, निखारे निखारे होतात, ठिणग्या ठिणग्या होतात. त्या अग्नीत देव पुरुषाची आहुती देतात, आणि त्या आहुतीतून तेजस्वी वर्णाचा पुरुष उत्पन्न होतो.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.15
ते य एवमेतद्विदुर्ये चामी अरण्ये श्रद्धां सत्यमुपासते तेऽर्चिरभिसंभवन्ति ।
अर्चिषोऽहः ।
अह्न आपूर्यमाणपक्षम् ।
आपूर्यमाणपक्षाद्यान् षण्मासानुदङ्ङादित्य एति ।
मासेभ्यो देवलोकम् ।
देवलोकादादित्यम् ।
आदित्याद्वैद्युतम् ।
तान् वैद्युतान् पुरुषो मानस एत्य ब्रह्मलोकान् गमयति ।
ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति ।
तेषां न पुनरावृत्तिः ॥ ६.२.१५ ॥
असे हे जाणणारे, आणि अरण्यात श्रद्धा व सत्याची उपासना करणारे, अर्चीला (ज्वालेला) प्राप्त होतात. अर्चीतून दिवस, दिवसातून शुक्ल पक्ष, शुक्ल पक्षातून सूर्य उत्तरेकडे जाणारे सहा महिने; महिन्यांतून देवलोक, देवलोकातून आदित्य, आदित्यातून वीज. विजेपर्यंत पोहोचल्यावर एक मानस पुरुष त्यांना ब्रह्मलोकांकडे नेतो. ते त्या ब्रह्मलोकांत अतिशय दीर्घकाळ राहतात; त्यांचा पुनरागमन होत नाही.
Bṛhadāraṇyaka 6.2.16
अथ ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकाञ्जयन्ति ते धूममभिसंभवन्ति ।
धूमाद्रात्रिम् ।
रात्रेरपक्षीयमाणपक्षम् ।
अपक्षीयमाणपक्षाद्यान् षण्मासान् दक्षिणादित्य एति ।
मासेभ्यः पितृलोकम् ।
पितृलोकाच्चन्द्रम् ।
ते चन्द्रं प्राप्यान्नं भवन्ति ।
तांस्तत्र देवा यथा सोमं राजानमाप्यायस्वापक्षीयस्वेत्येवमेनांस्तत्र भक्षयन्ति ।
तेषां यदा तत्पर्यवैत्यथेममेवाकाशमभिनिष्पद्यन्ते ।
आकाशाद्वायुम् ।
वायोर्वृष्टिम् ।
वृष्टेः पृथिवीम् ।
ते पृथिवीं प्राप्यान्नं भवन्ति ।
ते पुनः पुरुषाग्नौ हूयन्ते ततो योषाग्नौ जायन्ते ।
लोकान् प्रत्युथायिनस्त एवमेवानुपरिवर्तन्ते ।
अथ य एतौ पन्थानौ न विदुस्ते कीटाः पतङ्गा यदिदं दन्दशूकम् ॥ ६.२.१६ ॥
यज्ञ, दान आणि तपाने लोक जिंकणारे धूमाला प्राप्त होतात. धूमातून रात्र, रात्रीतून कृष्ण पक्ष, कृष्ण पक्षातून सूर्य दक्षिणेकडे जाणारे सहा महिने; महिन्यांतून पितृलोक, पितृलोकातून चंद्र. चंद्रास पोहोचून ते अन्न होतात. तेथे देव 'राजा सोमा, वाढ, क्षीण होऊ नकोस' असे म्हणत त्यांना तसेच भक्षण करतात. जेव्हा ते संपते, तेव्हा ते याच आकाशात उत्पन्न होतात; आकाशातून वायू, वायूतून पाऊस, पावसातून पृथ्वी. पृथ्वीला पोहोचून ते पुन्हा अन्न होतात; नंतर पुरुषाग्नीत आहुत होतात, मग स्त्री-अग्नीत जन्म घेतात. अशा प्रकारे लोकांकडे पुन्हा उठून ते असेच फिरत राहतात. पण जे हे दोन मार्ग जाणत नाहीत, ते किडे, पतंग आणि जे हे दंश करणारे प्राणी आहेत तसे होतात.