ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Bṛhadāraṇyaka 6.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 6.2.1
द्वितीयं ब्राह्मण् (पञ्चाग्निविद्याब्राह्मणं वा श्वेतकेतुब्राह्मणम्)
श्वेतकेतुर्वा आरुणेयः पन्चालानां परिषदमाजगाम ।
स आजगाम जैवलिं प्रवाहणं परिचारयमाणम् ।
तमुदीक्ष्याभ्युवाद कुमारा३ इति ।
स भो३ इति प्रतिशुश्राव ।
अनुशिष्टो न्वसि पित्रेति ।
ओमिति होवाच ॥ ६.२.१ ॥
ਦੂਜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ (ਪੰਚਾਗਨੀਵਿਦਿਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ)। ਆਰੁਣਿ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੂ ਪੰਚਾਲਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਜੈਵਲਿ ਪ੍ਰਵਾਹਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਕੁਮਾਰ!" ਉਸ ਨੇ "ਹੇ ਜੀ!" ਕਹਿ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। "ਕੀ ਪਿਤਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ?" ਉਹ ਬੋਲਿਆ, "ਹਾਂ।"
Bṛhadāraṇyaka 6.2.2
वेत्थ यथेमाः प्रजाः प्रयत्यो विप्रतिपद्यन्ता३ इति ।
नेति होवाच ।
वेत्थो यथेमं लोकं पुनरापद्यन्ता३ इति ।
नेति हैवोवाच ।
वेत्थो यथासौ लोक एवं बहुभिः पुनः पुनः प्रयद्भिर्न संपूर्यता३ इति ।
नेति हैवोवाच ।
वेत्थो यतिथ्यामाहुत्यां हुतायामापः पुरुषवाचो भूत्वा समुत्थाय वदन्ती३ इति ।
नेति हैवोवाच ।
वेत्थो देवयानस्य वा पथः प्रतिपदं पितृयाणस्य वा ।
यत्कृत्वा देवयानं वा पन्थानं प्रतिपद्यन्ते पितृयाणं वा ।
अपि हि न ऋषेर्वचः श्रुतं
द्वे सृती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानाम् ।
ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं चेति ।
नाहमत एकं चन वेदेति होवाच ॥ ६.२.२ ॥
ਪ੍ਰਵਾਹਣ ਜੈਵਲਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕੀ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ? ਗੌਤਮ: ਨਹੀਂ। ਕੀ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ? ਨਹੀਂ। ਕੀ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਭਰਦਾ ਨਹੀਂ? ਨਹੀਂ। ਕੀ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਪੰਜਵੀਂ ਆਹੂਤੀ ਹੋਮੀ ਜਾਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਮਨੁੱਖੀ ਬੋਲੀ ਬਣ ਕੇ ਉੱਠ ਕੇ ਬੋਲਦਾ ਹੈ? ਨਹੀਂ। ਕੀ ਤੂੰ ਦੇਵਯਾਨ ਜਾਂ ਪਿਤ੍ਰਯਾਣ ਰਾਹ ਦਾ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਬਚਨ ਸੁਣਿਆ ਹੈ: 'ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਰਤਿਆਂ ਦੇ ਦੋ ਰਾਹ ਮੈਂ ਸੁਣੇ; ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਚਲਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।' ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਇਹ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ।
Bṛhadāraṇyaka 6.2.3
अथैनं वसत्योपमन्त्रयां चक्रे ।
अनादृत्य वसतिं कुमारः प्रदुद्राव ।
स आजगाम पितरम् ।
तं होवाच इति वाव किल नो भवान् पुरानुशिष्टानवोच इति ।
कथं सुमेध इति ।
पञ्च मा प्रश्नान् राजन्यबन्धुरप्राक्षीत् ।
ततो नैकं चन वेदेति ।
कतमे त इति ।
इम इति ह प्रतीकान्युदाजहार ॥ ६.२.३ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਸਣ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਬਾਲਕ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਆਦਰ ਨਾ ਕਰਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਉਹ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਸਨ...' ਕਿਵੇਂ, ਹੇ ਸੁਮੇਧਾ? ਇੱਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੰਜ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰੇ।
Bṛhadāraṇyaka 6.2.4
स होवाच तथा नस्त्वं तत जानीथा यथा यदहं किंच वेद सर्वमहं तत्तुभमवोचम् ।
प्रेहि तु तत्र ।
प्रतीत्य ब्रह्मचर्यं वत्स्याव इति ।
भवानेव गच्छत्विति ।
स आजगाम गौतमो यत्र प्रवाहणस्य जैवलेरास ।
तस्मा आसनमाहृत्योदकमाहारयां चकार ।
अथ हास्मा अर्घ्यं चकार ।
तं होवाच वरं भगवते गौतमाय दद्म इति ॥ ६.२.४ ॥
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈ; ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਆ, ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਨਾਲ ਰਹੀਏ। ਤੂੰ ਹੀ ਜਾ।' ਗੌਤਮ ਉੱਥੇ ਆਇਆ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਵਾਹਣ ਜੈਵਲਿ ਸਨ। ਉਸ ਲਈ ਆਸਣ ਲਿਆ ਕੇ ਪਾਣੀ ਮੰਗਵਾਇਆ। ਫਿਰ ਅਰਘ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਅਸੀਂ ਭਗਵਾਨ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।'
Bṛhadāraṇyaka 6.2.5
स होवाच प्रतिज्ञतो म एष वरः ।
यां तु कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तां मे ब्रूहीति ॥ ६.२.५ ॥
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਉਹ ਵਰ ਹੈ। ਬਾਲਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੋ ਬਚਨ ਤੂੰ ਬੋਲਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।'
Bṛhadāraṇyaka 6.2.6
स होवाच दैवेषु वै गौतम तद्वरेषु ।
मानुषाणां ब्रूहीति ॥ ६.२.६ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਗੌਤਮ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਰ ਮੰਗ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ (ਵਰ) ਦੱਸ।
Bṛhadāraṇyaka 6.2.7
स होवाच विज्ञायते हास्तिहिरण्यस्यापात्तं गोअश्वानां दासीनां प्रवाराणां परिधानस्य ।
मा नो भवान् बहोरनन्तस्यापर्यन्तस्याभ्यवदान्यो भूदिति ।
स वै गौतम तीर्थेनेच्छसा इति ।
उपैम्यहं भवन्तमिति ।
वाचा ह स्मैव पूर्व उपयन्ति ।
स होपायनकीर्त्योवास ॥ ६.२.७ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹਾਥੀ, ਸੋਨਾ, ਗਾਈਆਂ, ਘੋੜੇ, ਦਾਸੀਆਂ, ਉੱਤਮ ਬਸਤਰ ਅਤੇ ਓੜ੍ਹਨੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਹੈ, ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਹੀਣ, ਬੇਅੰਤ ਧਨ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕੰਜੂਸ ਨਾ ਹੋਵੋ। ਹੇ ਗੌਤਮ, ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇੱਛਾ ਕਰੋ। (ਗੌਤਮ:) ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਪੁਰਾਤਨ ਲੋਕ ਕੇਵਲ ਬੋਲ ਨਾਲ ਹੀ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਭੇਟ ਦੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਰਹੇ।
Bṛhadāraṇyaka 6.2.8
स होवाच तथा नस्त्वं गौतम मापराधास्तव च पितामहाः ।
यथेयं विद्येतः पूर्वं न कस्मिंश्चन ब्राह्मन उवास ।
तां त्वहं तुभ्यं वक्ष्यामि ।
को हि त्वैवं ब्रुवन्तमर्हति प्रत्याख्यातुमिति ॥ ६.२.८ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਗੌਤਮ, ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪਰਾਧੀ ਨਾ ਬਣ; ਤੇਰੇ ਪੁਰਖੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਵਿੱਦਿਆ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੱਸੀ ਸੀ। ਉਹ ਵਿੱਦਿਆ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਅਜਿਹਾ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਤੈਨੂੰ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕੌਣ ਯੋਗ ਹੈ?
Bṛhadāraṇyaka 6.2.9
असौ वै लोकोऽग्निर्गौतम ।
तस्यादित्य एव समित् ।
रश्मयो धूमः ।
अहरर्चिः ।
दिशोऽङ्गाराः ।
अवान्तरदिशो विष्फुलिङ्गाः ।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति ।
तस्या आहुत्यै सोमो राजा संभवति ॥ ६.२.९ ॥
ਹੇ ਗੌਤਮ, ਉਹ ਲੋਕ ਹੀ ਅਗਨੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਸਮਿਧਾ ਕੇਵਲ ਆਦਿਤ ਹੈ (ਸੂਰਜ); ਉਸਦਾ ਧੂੰਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਹਨ; ਉਸਦੀ ਲਾਟ ਦਿਨ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਅੰਗਿਆਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ; ਉਸਦੀਆਂ ਚੰਗਿਆੜੀਆਂ ਉਪ-ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਆਹੂਤੀ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਸੋਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 6.2.10
पर्जन्यो वा अग्निर्गौतम ।
तस्य संवत्सर एव समित् ।
अभ्राणि धूमः ।
विद्युदर्चिः ।
अशनिरङ्गाराः ।
ह्रादुनयो विष्फुलिङ्गाः ।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः सोमं राजानं जुह्वति ।
तस्या आहुत्यै वृष्टिः संभवति ॥ ६.२.१० ॥
ਹੇ ਗੌਤਮ, ਪਰਜਨਯ ਹੀ ਅਗਨੀ ਹੈ। ਸੰਵਤਸਰ ਹੀ ਉਸਦੀ ਸਮਿਧ ਹੈ। ਬੱਦਲ ਧੂੰਆਂ ਹਨ, ਬਿਜਲੀ ਲਾਟ ਹੈ, ਵਜ੍ਰ ਅੰਗਾਰੇ ਹਨ, ਗਰਜ ਚਿੰਗਾੜੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਰਾਜਾ ਸੋਮ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਆਹੁਤੀ ਤੋਂ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 6.2.11
अयं वै लोकोऽग्निर्गौतम ।
तस्य पृथिव्येव समित् ।
अग्निर्धूमः ।
रात्रिरर्चिः ।
चन्द्रमा अङ्गाराः ।
नक्षत्राणि विष्फुलिङ्गाः ।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा वृष्टिं जुह्वति ।
तस्या आहुत्या अन्नं संभवति ॥ ६.२.११ ॥
ਹੇ ਗੌਤਮ, ਇਹ ਲੋਕ ਹੀ ਅਗਨੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਹੀ ਉਸਦੀ ਸਮਿਧ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਧੂੰਆਂ ਹੈ, ਰਾਤ ਲਾਟ ਹੈ, ਚੰਦਰਮਾ ਅੰਗਾਰੇ ਹਨ, ਤਾਰੇ ਚਿੰਗਾੜੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਵਰਖਾ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਆਹੁਤੀ ਤੋਂ ਅੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 6.2.12
पुरुषो वा अग्निर्गौतम ।
तस्य व्यात्तमेव समित् ।
प्राणो धूमः ।
वागर्चिः ।
चक्षुरङ्गाराः ।
श्रोत्रं विष्फुलिङ्गाः ।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा अन्नं जुह्वति ।
तस्या आहुत्यै रेतः संभवति ॥ ६.२.१२ ॥
ਹੇ ਗੌਤਮ, ਪੁਰਖ ਹੀ ਅਗਨੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਮੂੰਹ ਹੀ ਉਸਦੀ ਸਮਿਧ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਧੂੰਆਂ ਹੈ, ਵਾਕ ਲਾਟ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਗਾਰੇ ਹਨ, ਕੰਨ ਚਿੰਗਾੜੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਅੰਨ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਆਹੁਤੀ ਤੋਂ ਰੇਤਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 6.2.13
योषा वा अग्निर्गौतम ।
तस्या उपस्थ एव समित् ।
लोमानि धूमः ।
योनिरर्चिः ।
यदन्तः करोति तेऽङ्गाराः ।
अभिनन्दा विष्फुलिङ्गाः ।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा रेतो जुह्वति ।
तस्या आहुत्यै पुरुषः संभवति ।
स जीवति यावज्जीवति ।
अथ यदा म्रियते ॥ ६.२.१३ ॥
ਹੇ ਗੌਤਮ, ਇਸਤਰੀ ਹੀ ਅਗਨੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਗੋਦ ਹੀ ਉਸਦੀ ਸਮਿਧ ਹੈ। ਰੋਮ ਧੂੰਆਂ ਹਨ, ਯੋਨੀ ਲਾਟ ਹੈ। ਜੋ ਅੰਦਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅੰਗਾਰੇ ਹਨ; ਅਭਿਨੰਦਾ (ਅਨੰਦ) ਚਿੰਗਾੜੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਰੇਤਸ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਆਹੁਤੀ ਤੋਂ ਪੁਰਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਰਦਾ ਹੈ
Bṛhadāraṇyaka 6.2.14
अथैनमग्नये हरन्ति ।
तस्याग्निरेवाग्निर्भवति ।
समित्समित् ।
धूमो धूमः ।
अर्चिरर्चिः ।
अङ्गारा अङ्गाराः ।
विष्फुलिङ्गा विष्फुलिङ्गाः ।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः पुरुषं जुह्वति ।
तस्या आहुत्यै पुरुषो भास्वरवर्णः संभवति ॥ ६.२.१४ ॥
ਫਿਰ ਇਸਨੂੰ ਅਗਨੀ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਅਗਨੀ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਗਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਮਿਧਾ ਸਮਿਧਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਧੂੰਆਂ ਧੂੰਆਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਲਾਟ ਲਾਟ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਅੰਗਾਰੇ ਅੰਗਾਰੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਚੰਗਿਆੜੇ ਚੰਗਿਆੜੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਆਹੂਤੀ ਤੋਂ ਚਮਕਦੇ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਪੁਰਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 6.2.15
ते य एवमेतद्विदुर्ये चामी अरण्ये श्रद्धां सत्यमुपासते तेऽर्चिरभिसंभवन्ति ।
अर्चिषोऽहः ।
अह्न आपूर्यमाणपक्षम् ।
आपूर्यमाणपक्षाद्यान् षण्मासानुदङ्ङादित्य एति ।
मासेभ्यो देवलोकम् ।
देवलोकादादित्यम् ।
आदित्याद्वैद्युतम् ।
तान् वैद्युतान् पुरुषो मानस एत्य ब्रह्मलोकान् गमयति ।
ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति ।
तेषां न पुनरावृत्तिः ॥ ६.२.१५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਰਚਿ (ਲਾਟ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਰਚਿ ਤੋਂ ਦਿਨ, ਦਿਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਤੋਂ ਉਹ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਦੇਵਲੋਕ, ਦੇਵਲੋਕ ਤੋਂ ਆਦਿੱਤ, ਆਦਿੱਤ ਤੋਂ ਬਿਜਲੀ। ਬਿਜਲੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਇੱਕ ਮਾਨਸ ਪੁਰਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਸਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Bṛhadāraṇyaka 6.2.16
अथ ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकाञ्जयन्ति ते धूममभिसंभवन्ति ।
धूमाद्रात्रिम् ।
रात्रेरपक्षीयमाणपक्षम् ।
अपक्षीयमाणपक्षाद्यान् षण्मासान् दक्षिणादित्य एति ।
मासेभ्यः पितृलोकम् ।
पितृलोकाच्चन्द्रम् ।
ते चन्द्रं प्राप्यान्नं भवन्ति ।
तांस्तत्र देवा यथा सोमं राजानमाप्यायस्वापक्षीयस्वेत्येवमेनांस्तत्र भक्षयन्ति ।
तेषां यदा तत्पर्यवैत्यथेममेवाकाशमभिनिष्पद्यन्ते ।
आकाशाद्वायुम् ।
वायोर्वृष्टिम् ।
वृष्टेः पृथिवीम् ।
ते पृथिवीं प्राप्यान्नं भवन्ति ।
ते पुनः पुरुषाग्नौ हूयन्ते ततो योषाग्नौ जायन्ते ।
लोकान् प्रत्युथायिनस्त एवमेवानुपरिवर्तन्ते ।
अथ य एतौ पन्थानौ न विदुस्ते कीटाः पतङ्गा यदिदं दन्दशूकम् ॥ ६.२.१६ ॥
ਯੱਗ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਤਪ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਧੂੰਏਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਰਾਤ, ਰਾਤ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਤੋਂ ਉਹ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਪਿਤਰਲੋਕ, ਪਿਤਰਲੋਕ ਤੋਂ ਚੰਦਰਮਾ। ਚੰਦਰਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਅੰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੇਵਤੇ 'ਰਾਜਾ ਸੋਮ, ਵਧ, ਘਟ ਨਾ' ਆਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹਵਾ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਵਰਖਾ, ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਧਰਤੀ। ਧਰਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਅੰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਪੁਰਸ਼ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਇਸਤਰੀ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਉੱਠ ਕੇ ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਕੀੜੇ, ਪਤੰਗੇ ਅਤੇ ਜੋ ਇਹ ਡੰਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਹਨ, ਉਹ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।