उपनिषदे · Īśa
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Īśa 1
ॐ ईशा वास्यमिदँ सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् ।
तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम् ॥ १ ॥
ॐ. या जगतात जे काही चालते ते सर्व ईश्वराने व्यापलेले आहे. त्या त्यागभावाने उपभोग घे; कोणाच्याही धनाची लालसा करू नकोस.
Īśa 2
कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतँ समाः ।
एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ २ ॥
या जगतात कर्मे करतच शंभर वर्षे जगण्याची इच्छा धरावी. तुझ्यासाठी यापेक्षा वेगळा मार्ग नाही; अशा प्रकारे कर्म माणसाला चिकटत नाही.
Īśa 3
असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः ।
ताँस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥ ३ ॥
असुर्य नावाचे ते लोक घोर अंधाराने वेढलेले आहेत. जे कोणी आत्महत्या करणारे लोक आहेत, ते मृत्यूनंतर त्याच लोकांना जातात.
Īśa 4
अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद्देवा आप्नुवन्पूर्वमर्षत् ।
तद्धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत्तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥ ४ ॥
तो एकच आहे; अचल असूनही मनापेक्षाही वेगवान आहे. देवांना त्याला गाठता आले नाही, कारण तो त्यांच्या पूर्वीच पुढे गेला आहे. उभा राहूनही तो धावणाऱ्यांना मागे टाकतो; त्याच्यात मातरिश्वा पाणी धारण करतो.
Īśa 5
तदेजति तन्नैजति तद्दूरे तद्वन्तिके ।
तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः ॥ ५ ॥
ते चालते; ते चालत नाही. ते दूर आहे; ते जवळही आहे. ते या सर्वांच्या आत आहे; आणि ते या सर्वांच्या बाहेरही आहे.
Īśa 6
यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति ।
सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥ ६ ॥
जो सर्व प्राण्यांना आत्म्यातच पाहतो, आणि सर्व प्राण्यांमध्ये आत्म्याला पाहतो, तो त्यानंतर कशाचाही तिरस्कार करत नाही.
Īśa 7
यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः ।
तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ ७ ॥
ज्या ज्ञानीला सर्व प्राणी आत्माच झाले आहेत, त्या एकत्वाचे दर्शन करणाऱ्याला तेथे कोठला मोह आणि कोठला शोक?
Īśa 8
स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रण-मस्नाविरँ शुद्धमपापविद्धम् ।
कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भू-र्याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥ ८ ॥
तो सर्वव्यापी आहे — शुद्ध, तेजस्वी, देहरहित, व्रणरहित, स्नायुरहित, निर्मल, पापाने न स्पर्शिलेला. तो कवी, मनीषी, सर्वोपरि, स्वयंभू आहे; शाश्वत संवत्सरांसाठी त्याने पदार्थांना त्यांच्या यथार्थ स्वरूपात योजिले आहे.
Īśa 9
अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते ।
ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायाँ रताः ॥ ९ ॥
जे अविद्येची उपासना करतात ते आंधळ्या अंधारात प्रवेश करतात; आणि जे विद्येत रमतात ते जणू त्याहूनही अधिक गडद अंधारात जातात.
Īśa 10
अन्यदेवाहुर्विद्ययाऽन्यदाहुरविद्यया ।
इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १० ॥
विद्येने वेगळे फल मिळते आणि अविद्येने वेगळे फल मिळते, असे सांगितले जाते; हे आम्ही ज्या धीरांनी आम्हाला स्पष्ट केले त्यांच्याकडून ऐकले आहे.
Īśa 11
विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयँ सह ।
अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ ११ ॥
जो विद्या आणि अविद्या या दोन्हींना एकत्र जाणतो, तो अविद्येने मृत्यू तरून विद्येने अमृतत्व प्राप्त करतो.
Īśa 12
अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिमुपासते ।
ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्याँ रताः ॥ १२ ॥
जे असंभूतीची उपासना करतात ते आंधळ्या अंधारात प्रवेश करतात; आणि जे संभूतीत रमतात ते जणू त्याहूनही अधिक गडद अंधारात जातात.
Īśa 13
अन्यदेवाहुः सम्भवादन्यदाहुरसम्भवात् ।
इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १३ ॥
संभवापासून वेगळे फळ मिळते असे कोणी म्हणतात; असंभवापासून वेगळे फळ मिळते असे इतर म्हणतात. आम्हाला स्पष्टपणे समजावून सांगणाऱ्या धीर पुरुषांकडून आम्ही असे ऐकले आहे.
Īśa 14
सम्भूतिं च विनाशं च यस्तद्वेदोभयँ सह ।
विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्याऽमृतमश्नुते ॥ १४ ॥
संभूती आणि विनाश या दोन्हींना जो एकत्र जाणतो, तो विनाशाने मृत्यूला पार करून संभूतीने अमृतत्व प्राप्त करतो.
Īśa 15
हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् ।
तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥ १५ ॥
सोनेरी पात्राने सत्याचे मुख झाकलेले आहे. हे पूषन्, सत्यधर्मी अशा मला दर्शनासाठी तू ते उघडून दे.
Īśa 16
पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् समूह तेजः ।
यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि ॥ १६ ॥
हे पूषन्, हे एकर्षी, हे यमा, हे सूर्या, प्रजापतीच्या पुत्रा! तुझी किरणे पसरव, तेज आवर. तुझे जे अत्यंत कल्याणकारी रूप आहे ते मी पाहत आहे. जो तो दूरचा पुरुष आहे, तोच मी आहे.
Īśa 17
वायुरनिलममृतमथेदं भस्मांतँ शरीरम् ।
ॐ क्रतो स्मर कृतँ स्मर क्रतो स्मर कृतँ स्मर ॥ १७ ॥
प्राण वायूमध्ये विलीन होवो; ते अमृत; हे शरीर शेवटी भस्म होवो. ओम्. हे संकल्पा, स्मरण कर; केलेल्या कर्माचे स्मरण कर. हे संकल्पा, स्मरण कर; केलेल्या कर्माचे स्मरण कर.
Īśa 18
अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् ।
युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नमउक्तिं विधेम ॥ १८ ॥
हे अग्नी, आम्हांला चांगल्या मार्गाने संपत्तीकडे ने. हे देवा, तू सर्व मार्ग जाणतोस. आमच्यापासून वाकड्या पापाला दूर कर. तुला आम्ही अधिकाधिक नमस्काराची वचने अर्पण करतो.