ઉપનિષદો · Bṛhadāraṇyaka 1.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 1.4.1
(पुरुषविधब्राह्मणम् /आत्मब्राह्मणम् /सृष्टिब्राह्मणम् )
आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविधः ।
सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्यत् ।
सोऽहमस्मीत्यग्रे व्याहरत् ।
ततोऽहंनामाभवत् ।
तस्मादप्येतर्ह्यामन्त्रितोऽहमयमित्येवाग्र उक्त्वाथान्यन्नाम प्रब्रूते यदस्य भवति ।
स यत्पूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात्सर्वान् पाप्मन औषत्तस्मात्पुरुषः ।
ओषति ह वै स तं योऽस्मात्पूर्वो बुभूषति य एवं वेद ॥ १.४.१ ॥
(પુરુષવિધ બ્રાહ્મણ / આત્મ બ્રાહ્મણ / સૃષ્ટિ બ્રાહ્મણ) આરંભમાં આ આત્મા જ હતો, પુરુષના રૂપમાં. તેણે ચારે તરફ જોયું ત્યારે પોતાના સિવાય બીજું કંઈ જોયું નહીં. તે પ્રથમ બોલ્યો, 'હું છું.' તેથી 'અહં' નામ થયું. તેથી આજે પણ બોલાવાય ત્યારે 'હું આ' એમ પ્રથમ કહી પછી તેનું બીજું નામ લેવાય છે. તેણે પહેલાં જ આ બધાં પાપ બાળ્યાં તેથી તે 'પુરુષ'. જે તેની પહેલાં થવા ઇચ્છે છે તેને તે બાળે છે; આ રીતે જાણનાર.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.2
सोऽबिभेत्तस्मादेकाकी बिभेति ।
स हायमीक्षां चक्रे, यन्मदन्यन्नास्ति कस्मान्नु बिभेमीति ।
तत एवास्य भयं वीयाय ।
कस्माद्ध्यभेष्यत् ।
द्वितीयाद्वै भयं भवति ॥ १.४.२ ॥
તે ડર્યો. તેથી એકલો રહેનાર ડરે છે. તેણે વિચાર્યું: 'મારા સિવાય તો કંઈ છે જ નહીં, તો હું શા માટે ડરું?' ત્યારે તેનો ભય દૂર થયો. તે ડરે જ શા માટે? ભય તો બીજાથી જ થાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.3
स वै नैव रेमे ।
तस्मादेकाकी न रमते ।
स द्वितीयमैच्छत् ।
स हैतावानास यथा स्त्रीपुमांसौ सम्परिष्वक्तौ ।
स इममेवात्मानं द्वेधापातयत् ।
ततः पतिश्च पत्नी चाभवताम् ।
तस्मादिदमर्धबृगलमिव स्व इति ह स्माह याज्ञवल्क्यः ।
तस्मादयमाकाशः स्त्रिया पूर्यत एव ।
तां समभवत् ।
ततो मनुष्या अजायन्त ॥ १.४.३ ॥
તેને આનંદ ન મળ્યો. તેથી એકલો માણસ આનંદ પામતો નથી. તેણે બીજાની ઇચ્છા કરી. સ્ત્રી અને પુરુષ ગાઢ આલિંગનમાં હોય તેવો તે બન્યો. તેણે આ આત્માને જ બે ભાગમાં વહેંચી નાખ્યો. તેમાંથી પતિ અને પત્ની થયાં. તેથી યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું: આ શંખના અર્ધ ભાગ જેવો પોતાનો અર્ધો ભાગ છે. તેથી આ આકાશ સ્ત્રીથી ભરેલું છે. તેણે તેની સાથે સમાગમ કર્યો; તેમાંથી મનુષ્યો જન્મ્યા.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.4
सो हेयमीक्षां चक्रे कथं नु मात्मन एव जनयित्वा सम्भवति ।
हन्त तिरोऽसानीति ।
सा गौरभवद्वृषभ इतरः ।
तां समेवाभवत् ।
ततो गावोऽजायन्त ।
वडवेतराभवदश्ववृष इतरः ।
गर्दभीतरा गर्दभ इतरः ।
तां समेवाभवत् ।
तत एकशफमजायत ।
अजेतराभवद्बस्त इतरः ।
अविरितरा मेष इतरः ।
तां समेवाभवत् ।
ततोऽजावयो ऽजायन्त ।
एवमेव यदिदं किञ्च मिथुनमा पिपीलिकाभ्यस्तत्सर्वमसृजत ॥ १.४.४ ॥
તેણે વિચાર્યું: હું મારામાંથી જ ઉત્પન્ન થઈને કેવી રીતે રહું? સારું, હું મારી જાતને છુપાવી દઉં. તે ગાય બની, બીજો વૃષભ. તેની સાથે તે મળ્યો; તેમાંથી ગાયો જન્મી. તે ઘોડી બની, બીજો ઘોડો; તે ગધેડી બની, બીજો ગધેડો. તેની સાથે મળ્યો; તેમાંથી એકખુરી પ્રાણીઓ જન્મ્યા. તે બકરી બની, બીજો બકરો; તે ઘેટી બની, બીજો મેંઢો. તેની સાથે મળ્યો; તેમાંથી બકરાં અને ઘેટાં જન્મ્યાં. એ રીતે કીડી સુધી જે કંઈ જોડું છે તે બધું તેણે સર્જ્યું.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.5
सोऽवेदहं वाव सृष्टिरस्म्यहं हीदं सर्वमसृक्षीति ।
ततः सृष्टिरभवत् ।
सृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ १.४.५ ॥
તેણે જાણ્યું: હું જ ખરેખર સૃષ્ટિ છું, કારણ કે આ બધું મેં સર્જ્યું છે. ત્યારે સૃષ્ટિ થઈ. જે આ રીતે જાણે છે, તે આ સૃષ્ટિમાં થાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.6
अथेत्यभ्यमन्थत् ।
स मुखाच्च योनेर्हस्ताभ्यां चाग्निमसृजत ।
तस्मादेतदुभयमलोमकमन्तरतः ।
अलोमका हि योनिरन्तरतः ।
तद्यदिदमाहुरमुं यजामुं यजेत्येकैकं देवमेतस्यैव सा विसृष्टिः ।
एष उ ह्येव सर्वे देवाः ।
अथ यत्किञ्चेदमार्द्रं तद्रेतसोऽसृजत ।
तदु सोम ।
एतावद्वा इदं सर्वमन्नं चैवान्नादश्च ।
सोम एवान्नमग्निरन्नादः ।
सैषा ब्रह्मणोऽतिसृष्टिः ।
यच्छ्रेयसो देवानसृजताथ यन्मर्त्यः सन्नमृतानसृजत तस्मादतिसृष्टिर् ।
अतिसृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ १.४.६ ॥
પછી તેણે મંથન કર્યું. મુખમાંથી, યોનિમાંથી અને હાથમાંથી તેણે અગ્નિ સર્જ્યો. તેથી આ બંને અંદરથી રોમરહિત છે. 'આને યજ, આને યજ' એમ લોકો કહે છે તે દરેક દેવ એની જ સૃષ્ટિ છે; કારણ કે તે જ સર્વ દેવો છે. અહીં જે કંઈ ભીનું છે તે તેણે રેતસ્થી સર્જ્યું; તે સોમ છે. આ બધું અન્ન અને અન્નાદ છે; સોમ અન્ન, અગ્નિ અન્નાદ. આ બ્રહ્મની અતિસૃષ્ટિ છે; તેણે શ્રેષ્ઠ દેવોનું સર્જન કર્યું, પછી મર્ત્ય હોવા છતાં અમર્ત્યોનું સર્જન કર્યું; તેથી આ અતિસૃષ્ટિ. જે આ રીતે જાણે છે, તે આ અતિસૃષ્ટિમાં થાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.7
तद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत् ।
तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतासौ नामायमिदंरूप इति ।
तदिदमप्येतर्हि नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियत असौ नामायमिदंरूप इति ।
स एष इह प्रविष्ट आ नखाग्रेभ्यो यथा क्षुरः क्षुरधानेऽवहितः स्याद्विश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाये ।
तं न पश्यन्ति ।
अकृत्स्नो हि सः प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति ।
वदन् वाक्पश्यंश्चक्षुः शृण्वञ्छ्रोत्रं मन्वानो मनः ।
तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येव ।
स योऽत एकैकमुपास्ते न स वेद ।
अकृत्स्नो ह्येषोऽत एकैकेन भवति ।
आत्मेत्येवोपासीत ।
अत्र ह्येते सर्व एकं भवन्ति ।
तदेतत्पदनीयमस्य सर्वस्य यदयमात्मा ।
अनेन ह्येतत्सर्वं वेद ।
यथा ह वै पदेनानुविन्देदेवं कीर्तिं श्लोकं विन्दते य एवं वेद ॥ १.४.७ ॥
તે પહેલાં અવ્યાકૃત હતું. નામ અને રૂપ દ્વારા જ તે વ્યાકૃત થયું; 'આ આ નામ, આ રૂપવાળો' એમ. આજે પણ તે નામ અને રૂપ દ્વારા જ વ્યાકૃત થાય છે. તે અહીં નખના અગ્રભાગ સુધી પ્રવિષ્ટ છે, જેમ છરી પોતાના ખાપમાં રાખેલી હોય, અથવા વિશ્વંભર (અગ્નિ) પોતાના માળામાં. લોકો તેને જોતા નથી, કારણ કે તે અપૂર્ણ છે; શ્વાસ લેતી વખતે તે 'પ્રાણ', બોલતી વખતે 'વાક્', જોતી વખતે 'ચક્ષુ', સાંભળતી વખતે 'શ્રોત્ર', મનન કરતી વખતે 'મન' નામ ધરાવે છે. આ તેનાં કર્મોનાં જ નામ છે. જે એકેક કરીને તેની ઉપાસના કરે છે તે તેને જાણતો નથી, કારણ કે એકેકથી તે અપૂર્ણ રહે છે. તેથી 'આત્મા' તરીકે જ ઉપાસના કરવી. તેમાં આ બધા એક બને છે. આ જ આ સર્વનું પદચિહ્ન છે, એટલે કે આ આત્મા. આનાથી બધું જાણાય છે, જેમ પગલાંથી ખોવાયેલું મળી જાય. આ રીતે જાણનાર કીર્તિ અને યશ પામે છે.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.8
तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो वित्तात्प्रेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरं यदयमात्मा ।
स योऽन्यमात्मनः प्रियं ब्रुवाणं ब्रूयात्प्रियं रोत्स्यतीतीश्वरो ह तथैव स्यात् ।
आत्मानमेव प्रियमुपासीत ।
स य आत्मानमेव प्रियमुपास्ते न हास्य प्रियं प्रमायुकं भवति ॥ १.४.८ ॥
આ આત્મા પુત્રથી પ્રિય છે, ધનથી પ્રિય છે, બીજી સર્વ વસ્તુઓથી પ્રિય છે, અને સર્વથી વધુ અંતરતમ છે. પોતાના આત્માથી અન્ય કોઈ પ્રિય વસ્તુને પ્રિય કહેનારને જો કોઈ કહે કે 'તારું પ્રિય નાશ પામશે', તો ખરેખર તે તેમ જ થઈ શકે. આત્માને જ પ્રિય માનીને ઉપાસના કરવી. જે પોતાના આત્માને જ પ્રિય માનીને ઉપાસના કરે છે, તેનું પ્રિય નાશ પામતું નથી.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.9
तदाहुर्यद्ब्रह्मविद्यया सर्वं भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते ।
किमु तद्ब्रह्मावेद्यस्मात्तत्सर्वमभवदिति ॥ १.४.९ ॥
બ્રહ્મવિદ્યાથી સર્વ થનારા મનુષ્યો એવું માને છે એમ કહેવાય છે. પરંતુ જે બ્રહ્મને જાણ્યું નથી તે શું છે, જેમાંથી તે સર્વ ઉત્પન્ન થયું?
Bṛhadāraṇyaka 1.4.10
ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् ।
तदात्मानमेवावेत् ।
अहं ब्रह्मास्मीति ।
तस्मात्तत्सर्वमभवत् ।
तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत् ।
तथर्षीनाम् ।
तथा मनुष्याणाम् ।
तद्धैतत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्चेति ।
तदिदमप्येतर्हि य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्वं भवति ।
तस्य ह न देवाश्चनाभूत्या ईशते ।
आत्मा ह्येषां स भवति ।
अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद ।
यथा पशुरेवं स देवानाम् ।
यथा ह वै बहवः पशवो मनुष्यं भुञ्ज्युरेवमेकैकः पुरुषो देवान् भुनक्ति ।
एकस्मिन्नेव पशावादीयमानेऽप्रियं भवति किमु बहुषु ।
तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विद्युः ॥ १.४.१० ॥
શરૂઆતમાં આ માત્ર બ્રહ્મ હતું. તેણે પોતાને જ જાણ્યું: "હું બ્રહ્મ છું". તેથી તે સર્વ બન્યું. દેવોમાંથી જે જાગ્યો તે જ તે બન્યો. ઋષિઓ અને મનુષ્યોમાં પણ એમ જ. આ જોઈને ઋષિ વામદેવે કહ્યું: "હું મનુ થયો અને સૂર્ય પણ થયો." આજે પણ જે આ રીતે જાણે કે "હું બ્રહ્મ છું", તે આ બધું થાય છે. દેવો પણ તેની વૃદ્ધિ રોકી શકતા નથી, કારણ કે તે તેમનો આત્મા બને છે. જે બીજા દેવની ઉપાસના કરે અને "તે જુદો, હું જુદો" એમ ન જાણે, તે દેવો માટે પશુ જેવો છે. જેમ ઘણા પશુ મનુષ્યનો આહાર બને છે, તેમ દરેક મનુષ્ય દેવોનો આહાર બને છે. એક પશુ છીનવાય તો દુઃખ થાય, ઘણા છીનવાય તો કહેવું જ શું? તેથી મનુષ્યો આ જાણે તે દેવોને પ્રિય નથી.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.11
ब्रह्म वा इदमग्र आसीदेकमेव ।
तदेकं सन्न व्यभवत् ।
तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत क्षत्रं, यान्येतानि देवत्रा क्षत्राणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति ।
तस्मात्क्षत्रात्परं नास्ति ।
तस्माद्ब्राह्मणः क्षत्रियं अधस्तादुपास्ते राजसूये ।
क्षत्र एव तद्यशो दधाति ।
सैषा क्षत्रस्य योनिर्यद्ब्रह्म ।
तस्माद्यद्यपि राजा परमतां गच्छति ब्रह्मैवान्तत उपनिश्रयति स्वां योनिम् ।
य उ एनं हिनस्ति स्वां स योनिमृच्छति ।
स पापीयान् भवति यथा श्रेयांसं हिंसित्वा ॥ १.४.११ ॥
શરૂઆતમાં આ એકમાત્ર બ્રહ્મ હતું. એક હોવાથી તે વિકસ્યું નહીં. પછી તેણે શ્રેષ્ઠ રૂપ ક્ષત્રની રચના કરી — દેવોમાંની રાજશક્તિઓ: ઇન્દ્ર, વરુણ, સોમ, રુદ્ર, પર્જન્ય, યમ, મૃત્યુ અને ઈશાન. તેથી ક્ષત્રથી ઊંચું કંઈ નથી. તેથી બ્રાહ્મણ રાજસૂય યજ્ઞમાં ક્ષત્રિયને પોતાનાથી નીચે બેસાડીને તેની ઉપાસના કરે છે. ક્ષત્રમાં જ તે તેનો યશ સ્થાપે છે. આ જ ક્ષત્રનું મૂળ, બ્રહ્મ છે. તેથી રાજા સર્વોચ્ચ પદ પામે તોપણ અંતે પોતાના મૂળ બ્રહ્મનો જ આશ્રય લે છે. જે તેને હાનિ કરે છે, તે પોતાના જ મૂળનો નાશ કરે છે. તે શ્રેષ્ઠ પુરુષની હત્યા કરનાર જેવો મહાપાપી બને છે.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.12
स नैव व्यभवत् ।
स विशमसृजत ।
यान्येतानि देवजातानि गणश आख्यायन्ते वसवो रुद्रा आदित्या विश्वे देवा मरुत इति ॥ १.४.१२ ॥
તેમ છતાં તે વિકસ્યો નહીં. પછી તેણે વિશ્, એટલે કે પ્રજા (વૈશ્ય વર્ગ) સર્જી. દેવજાતિઓના આ સમૂહો ગણો તરીકે કહેવાય છે: વસુઓ, રુદ્રો, આદિત્યો, વિશ્વેદેવો અને મરુતો.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.13
स नैव व्यभवत् ।
स शौद्रं वर्णमसृजत पूषणम् ।
इयं वै पूषा ।
इयं हीदं सर्वं पुष्यति यदिदं किञ्च ॥ १.४.१३ ॥
તેમ છતાં તે વિકસ્યો નહીં. પછી તેણે શૂદ્ર વર્ણ અને પૂષણને સર્જ્યા. આ પૃથ્વી જ પૂષણ છે, કારણ કે અહીં જે કંઈ છે તે બધું તે જ પોષે છે.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.14
स नैव व्यभवत् ।
तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत धर्मम् ।
तदेतत्क्षत्रस्य क्षत्रं यद्धर्मः ।
तस्माद्धर्मात्परं नास्ति ।
अथो अबलीयान् बलीयांसमाशंसते धर्मेण ।
यथा राज्ञैवम् ।
यो वै स धर्मः सत्यं वै तत् ।
तस्मात्सत्यं वदन्तमाहुर्धर्मं वदतीति ।
धर्मं वा वदन्तं सत्यं वदतीति ।
एतद्ध्येवैतदुभयं भवति ॥ १.४.१४ ॥
તે સંપૂર્ણ રીતે સમૃદ્ધ થયો નહીં. તેણે તેનાથી પણ શ્રેષ્ઠ રૂપ, ધર્મ, સર્જ્યો. તે જ ક્ષત્રનું ક્ષત્ર, એટલે કે ધર્મ. તેથી ધર્મથી ઊંચું કંઈ નથી. જેમ રાજા દ્વારા, તેમ નિર્બળ બળવાનને ધર્મ દ્વારા જીતવા ઇચ્છે છે. જે ધર્મ છે તે જ સત્ય છે. તેથી સત્ય બોલનારને ધર્મ બોલનાર અને ધર્મ બોલનારને સત્ય બોલનાર કહે છે. આ બંને એક જ છે.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.15
तदेतद्ब्रह्म क्षत्रं विट्शूद्रः ।
तदग्निनैव देवेषु ब्रह्माभवद्ब्राह्मणो मनुष्येषु, क्षत्रियेण क्षत्रियः, वैश्येन वैश्यः, शूद्रेण शूद्रः ।
तस्मादग्नावेव देवेषु लोकमिच्छन्ते ब्राह्मणे मनुष्येषु ।
एताभ्यां हि रूपाभ्यां ब्रह्माभवत् ।
अथ यो ह वा अस्माल्लोकात्स्वं लोकमदृष्ट्वा प्रैति स एनमविदितो न भुनक्ति यथा वेदो वाननूक्तोऽन्यद्वा कर्माकृतम् ।
यदि ह वा अप्यनेवंविन्महत्पुण्यं कर्म करोति तद्धास्यान्ततः क्षीयत एव ।
आत्मानमेव लोकमुपासीत ।
स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयते ।
अस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजते ॥ १.४.१५ ॥
આ જ બ્રહ્મ, ક્ષત્ર, વિટ્ અને શૂદ્ર છે. અગ્નિ દ્વારા જ દેવોમાં બ્રહ્મ બન્યું; મનુષ્યોમાં બ્રાહ્મણ બન્યું. ક્ષત્રિય દ્વારા ક્ષત્રિય, વૈશ્ય દ્વારા વૈશ્ય, શૂદ્ર દ્વારા શૂદ્ર. તેથી દેવોમાં અગ્નિમાં જ, અને મનુષ્યોમાં બ્રાહ્મણમાં જ લોકની ઇચ્છા કરે છે. આ બે રૂપો દ્વારા જ બ્રહ્મ બન્યું. જે આ લોકમાંથી પોતાનો લોક જોયા વિના જાય છે, તે અજ્ઞાત રહીને તેનો ઉપભોગ કરતો નથી, જેમ ન ભણેલો વેદ કે ન કરેલું બીજું કર્મ. આવો અજ્ઞાની મહાન પુણ્યકર્મ કરે તોપણ અંતે તે ક્ષય પામે છે. આત્માને જ લોક માનીને ઉપાસના કરવી. જે આત્માને જ લોક માનીને ઉપાસના કરે છે, તેનું કર્મ ક્ષય પામતું નથી; કારણ કે આ આત્મામાંથી જ તે જે જે ઇચ્છે છે તે તે સર્જે છે.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.16
अथो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूतानां लोकः ।
स यज्जुहोति यद्यजते तेन देवानां लोकः ।
अथ यदनुब्रूते तेन ऋषीणाम् ।
अथ यत्पितृभ्यो निपृणाति यत्प्रजामिच्छते तेन पितॄणाम् ।
अथ यन्मनुष्यान् वासयते यदेभ्योऽशनं ददाति तेन मनुष्याणाम् ।
अथ यत्पशुभ्यस्तृणोदकं विन्दति तेन पशूनाम् ।
यदस्य गृहेषु श्वापदा वयांस्या पिपीलिकाभ्य उपजीवन्ति तेन तेषां लोकः ।
यथा ह वै स्वाय लोकायारिष्टिमिच्छेत् ।
एवं हैवंविदे सर्वदा सर्वाणि भूतान्यरिष्टिमिच्छन्ति ।
तद्वा एतद्विदितं मीमांसितम् ॥ १.४.१६ ॥
વળી આ આત્મા જ સર્વ ભૂતોનો લોક છે. તે જે હોમ કરે છે અને યજ્ઞ કરે છે, તેના દ્વારા દેવોનો લોક થાય છે. જે અનુવચન (વેદપાઠ) કરે છે, તેના દ્વારા ઋષિઓનો લોક થાય છે. જે પિતૃઓને તર્પણ આપે છે અને સંતાનની ઇચ્છા રાખે છે, તેના દ્વારા પિતૃઓનો લોક થાય છે. જે મનુષ્યોને વસાવે છે અને તેમને ભોજન આપે છે, તેના દ્વારા મનુષ્યોનો લોક થાય છે. જે પશુઓ માટે ઘાસ અને પાણી મેળવે છે, તેના દ્વારા પશુઓનો લોક થાય છે. તેના ઘરોમાં જે હિંસક પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ અને કીડીઓ જીવે છે, તેના દ્વારા તેમનો લોક થાય છે. જેમ કોઈ પોતાના લોકના કલ્યાણની ઇચ્છા કરે, તેમ આ રીતે જાણનારા માટે સર્વ ભૂતો હંમેશાં કલ્યાણની ઇચ્છા કરે છે. આ નિશ્ચયપૂર્વક જાણવામાં અને વિચારવામાં આવ્યું છે.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.17
आत्मैवेदमग्र आसीदेक एव ।
सोऽकामयत जाया मे स्यादथ प्रजायेय ।
अथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति ।
एतावान् वै कामः ।
नेच्छंश्चनातो भूयो विन्देत् ।
तस्मादप्येतर्ह्येकाकी कामयते जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति ।
स यावदप्येतेषामेकैकं न प्राप्नोत्यकृत्स्न एव तावन्मन्यते ।
तस्यो कृत्स्नता ।
मन एवास्यात्मा ।
वाग्जाया ।
प्राणः प्रजा ।
चक्षुर्मानुषं वित्तम् ।
चक्षुषा हि तद्विन्दते ।
श्रोत्रं दैवम् ।
श्रोत्रेण हि तच्छृणोति ।
आत्मैवास्य कर्म ।
आत्मना हि कर्म करोति ।
स एष पाङ्क्तो यज्ञः ।
पाङ्क्तः पशुः ।
पाङ्क्तः पुरुषः ।
पाङ्क्तमिदं सर्वं यदिदं किञ्च ।
तदिदं सर्वमाप्नोति य एवं वेद ॥ १.४.१७ ॥
શરૂઆતમાં આ બધું કેવળ આત્મા જ હતું, તે એકલો જ હતો. તેણે ઇચ્છ્યું: મારી પત્ની હોય, પછી મને સંતાન થાય, પછી મારી પાસે ધન હોય, પછી હું કર્મ કરું. આટલી જ કામના છે. ઇચ્છવા છતાં આનાથી વધુ તે મેળવતો નથી. તેથી આજે પણ એકલો માણસ ઇચ્છે છે: મારી પત્ની હોય, પછી સંતાન, પછી ધન, પછી કર્મ. આમાંથી દરેકને પ્રાપ્ત ન કરે ત્યાં સુધી તે પોતાને અપૂર્ણ માને છે. તેની પૂર્ણતા આ છે: મન જ તેનો આત્મા છે, વાણી તેની પત્ની છે, પ્રાણ તેનું સંતાન છે, માનુષી ધન આંખ છે, કારણ કે આંખથી જ તે તે મેળવે છે. દૈવી ધન કાન છે, કારણ કે કાનથી જ તે તે સાંભળે છે. આત્મા જ તેનું કર્મ છે, કારણ કે આત્માથી જ તે કર્મ કરે છે. આ પાંક્ત યજ્ઞ છે. પાંક્ત પશુ છે. પાંક્ત પુરુષ છે. આ જે કંઈ છે તે બધું પાંક્ત છે. જે આ રીતે જાણે છે તે આ બધું પ્રાપ્ત કરે છે.