ウパニシャッド · Bṛhadāraṇyaka 1.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 1.4.1
(पुरुषविधब्राह्मणम् /आत्मब्राह्मणम् /सृष्टिब्राह्मणम् )
आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविधः ।
सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्यत् ।
सोऽहमस्मीत्यग्रे व्याहरत् ।
ततोऽहंनामाभवत् ।
तस्मादप्येतर्ह्यामन्त्रितोऽहमयमित्येवाग्र उक्त्वाथान्यन्नाम प्रब्रूते यदस्य भवति ।
स यत्पूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात्सर्वान् पाप्मन औषत्तस्मात्पुरुषः ।
ओषति ह वै स तं योऽस्मात्पूर्वो बुभूषति य एवं वेद ॥ १.४.१ ॥
（人の形の梵書／アートマンの梵書／創造の梵書）初めに、これは人の形（プルシャ）をとったアートマンだけであった。見回したとき、自分以外に何も見なかった。彼は最初に「私はある」と言った。ここから「私」（アハン）という名が生じた。それゆえ今も、呼ばれるときには、まず「私はこれだ」と言い、それから自分に属する別の名を言う。彼は他のすべての者より先にあらゆる悪を焼き尽くしたので、「プルシャ（人）」である。自分より先に在ろうとする者を彼は焼き尽くす。このように知る者にとってもそうである。
Bṛhadāraṇyaka 1.4.2
सोऽबिभेत्तस्मादेकाकी बिभेति ।
स हायमीक्षां चक्रे, यन्मदन्यन्नास्ति कस्मान्नु बिभेमीति ।
तत एवास्य भयं वीयाय ।
कस्माद्ध्यभेष्यत् ।
द्वितीयाद्वै भयं भवति ॥ १.४.२ ॥
彼は恐れた。それゆえ独りでいる者は恐れる。彼は思った。「私のほかには何もないのだ。ならばなぜ恐れる必要があろうか。」そのとき彼の恐怖は去った。そもそも彼はなぜ恐れようか。恐怖は第二のものからのみ生じるのだ。
Bṛhadāraṇyaka 1.4.3
स वै नैव रेमे ।
तस्मादेकाकी न रमते ।
स द्वितीयमैच्छत् ।
स हैतावानास यथा स्त्रीपुमांसौ सम्परिष्वक्तौ ।
स इममेवात्मानं द्वेधापातयत् ।
ततः पतिश्च पत्नी चाभवताम् ।
तस्मादिदमर्धबृगलमिव स्व इति ह स्माह याज्ञवल्क्यः ।
तस्मादयमाकाशः स्त्रिया पूर्यत एव ।
तां समभवत् ।
ततो मनुष्या अजायन्त ॥ १.४.३ ॥
彼は喜びを得なかった。ゆえに独りでいる者は喜びを得ない。彼は第二のものを望んだ。彼は男女が固く抱擁した姿になった。彼はこの自我そのものを二つに裂いた。そこから夫と妻が生まれた。それゆえヤージュニャヴァルキヤは言った。これは貝殻の半分のような、自分自身の半分である。ゆえにこの空間は女によって満たされる。彼は彼女と交わり、そこから人間が生まれた。
Bṛhadāraṇyaka 1.4.4
सो हेयमीक्षां चक्रे कथं नु मात्मन एव जनयित्वा सम्भवति ।
हन्त तिरोऽसानीति ।
सा गौरभवद्वृषभ इतरः ।
तां समेवाभवत् ।
ततो गावोऽजायन्त ।
वडवेतराभवदश्ववृष इतरः ।
गर्दभीतरा गर्दभ इतरः ।
तां समेवाभवत् ।
तत एकशफमजायत ।
अजेतराभवद्बस्त इतरः ।
अविरितरा मेष इतरः ।
तां समेवाभवत् ।
ततोऽजावयो ऽजायन्त ।
एवमेव यदिदं किञ्च मिथुनमा पिपीलिकाभ्यस्तत्सर्वमसृजत ॥ १.४.४ ॥
彼は思った。自分ひとりから生じてどうして存在しようか。よし、自分を隠そう。彼女は雌牛となり、もう一方は雄牛となった。彼は彼女と交わり、そこから牛が生まれた。彼女は雌馬となり、もう一方は雄馬、彼女は雌ロバとなり、もう一方は雄ロバとなった。彼は彼女と交わり、そこから単蹄の獣が生まれた。彼女は雌山羊となり、もう一方は雄山羊、彼女は雌羊となり、もう一方は雄羊となった。彼は彼女と交わり、そこから山羊と羊が生まれた。このように、蟻に至るまでこの世にあるすべての対を、彼は創造した。
Bṛhadāraṇyaka 1.4.5
सोऽवेदहं वाव सृष्टिरस्म्यहं हीदं सर्वमसृक्षीति ।
ततः सृष्टिरभवत् ।
सृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ १.४.५ ॥
彼は知った。実に私こそ創造である。私がこのすべてを創造したのだから。こうして創造が生じた。このように知る者は、この創造において成る。
Bṛhadāraṇyaka 1.4.6
अथेत्यभ्यमन्थत् ।
स मुखाच्च योनेर्हस्ताभ्यां चाग्निमसृजत ।
तस्मादेतदुभयमलोमकमन्तरतः ।
अलोमका हि योनिरन्तरतः ।
तद्यदिदमाहुरमुं यजामुं यजेत्येकैकं देवमेतस्यैव सा विसृष्टिः ।
एष उ ह्येव सर्वे देवाः ।
अथ यत्किञ्चेदमार्द्रं तद्रेतसोऽसृजत ।
तदु सोम ।
एतावद्वा इदं सर्वमन्नं चैवान्नादश्च ।
सोम एवान्नमग्निरन्नादः ।
सैषा ब्रह्मणोऽतिसृष्टिः ।
यच्छ्रेयसो देवानसृजताथ यन्मर्त्यः सन्नमृतानसृजत तस्मादतिसृष्टिर् ।
अतिसृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ १.४.६ ॥
そこで彼はこすり合わせた。口から、子宮から、そして両手から、彼は火を生み出した。ゆえにこの二つは内側に毛がない。子宮の内側が毛のないものだからである。「これを供犠せよ、あれを供犠せよ」と言われるそれぞれの神は、ただ彼の流出にすぎない。彼こそがすべての神々だからである。ここで湿ったものは、彼が精液から創った。それがソーマである。これらすべては食物と食べる者である。ソーマは食物、アグニは食べる者である。これがブラフマンの過剰な創造である。彼は優れた神々を創り、それから死すべき者でありながら不死の者を創ったからである。ゆえにこれは過剰な創造である。このように知る者は、この過剰な創造において成る。
Bṛhadāraṇyaka 1.4.7
तद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत् ।
तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतासौ नामायमिदंरूप इति ।
तदिदमप्येतर्हि नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियत असौ नामायमिदंरूप इति ।
स एष इह प्रविष्ट आ नखाग्रेभ्यो यथा क्षुरः क्षुरधानेऽवहितः स्याद्विश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाये ।
तं न पश्यन्ति ।
अकृत्स्नो हि सः प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति ।
वदन् वाक्पश्यंश्चक्षुः शृण्वञ्छ्रोत्रं मन्वानो मनः ।
तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येव ।
स योऽत एकैकमुपास्ते न स वेद ।
अकृत्स्नो ह्येषोऽत एकैकेन भवति ।
आत्मेत्येवोपासीत ।
अत्र ह्येते सर्व एकं भवन्ति ।
तदेतत्पदनीयमस्य सर्वस्य यदयमात्मा ।
अनेन ह्येतत्सर्वं वेद ।
यथा ह वै पदेनानुविन्देदेवं कीर्तिं श्लोकं विन्दते य एवं वेद ॥ १.४.७ ॥
これは以前は未分化であった。名と形によってのみ分化され、「これはこの名、この形を持つ者だ」と言われる。今もなお、名と形によってのみ分化されている。彼はここ爪の先まで入り込んでいる。剃刀がその鞘に納まっているように、あるいはヴィシュヴァンバラ（火）がその巣にいるように。人々は彼を見ない、彼は不完全だからである。息をするとき彼は「プラーナ（気息）」と呼ばれ、語るとき「言葉」、見るとき「眼」、聞くとき「耳」、思うとき「意」と呼ばれる。これらは彼の働きの名にすぎない。それぞれを個別に崇拝する者は彼を知らない、それぞれによって彼は不完全だからである。ゆえにアートマンとしてのみ崇拝すべきである。そこではこれらすべてが一つになるからだ。これがこのすべての足跡、すなわちこのアートマンである。これによってすべてが知られる、失ったものを足跡をたどって見つけるように。このように知る者は名声と誉れを得る。
Bṛhadāraṇyaka 1.4.8
तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो वित्तात्प्रेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरं यदयमात्मा ।
स योऽन्यमात्मनः प्रियं ब्रुवाणं ब्रूयात्प्रियं रोत्स्यतीतीश्वरो ह तथैव स्यात् ।
आत्मानमेव प्रियमुपासीत ।
स य आत्मानमेव प्रियमुपास्ते न हास्य प्रियं प्रमायुकं भवति ॥ १.४.८ ॥
このアートマンは息子よりも愛しく、富よりも愛しく、他のすべてのものよりも愛しく、すべてより内なるものである。もしアートマン以外のものを愛しいと呼ぶ人に「あなたの愛しいものは滅びるだろう」と言う者があれば、実際にそうなるであろう。ただアートマンのみを愛しいものとして崇拝すべきである。アートマンのみを愛しいものとして崇拝する者の愛しいものは滅びない。
Bṛhadāraṇyaka 1.4.9
तदाहुर्यद्ब्रह्मविद्यया सर्वं भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते ।
किमु तद्ब्रह्मावेद्यस्मात्तत्सर्वमभवदिति ॥ १.४.९ ॥
こう言われる。ブラフマンの知によってすべてとなろうとする人々はそう考える。しかし、知られなかったそのブラフマンとは何か、そこからそのすべてが生じたのだ、と。
Bṛhadāraṇyaka 1.4.10
ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् ।
तदात्मानमेवावेत् ।
अहं ब्रह्मास्मीति ।
तस्मात्तत्सर्वमभवत् ।
तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत् ।
तथर्षीनाम् ।
तथा मनुष्याणाम् ।
तद्धैतत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्चेति ।
तदिदमप्येतर्हि य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्वं भवति ।
तस्य ह न देवाश्चनाभूत्या ईशते ।
आत्मा ह्येषां स भवति ।
अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद ।
यथा पशुरेवं स देवानाम् ।
यथा ह वै बहवः पशवो मनुष्यं भुञ्ज्युरेवमेकैकः पुरुषो देवान् भुनक्ति ।
एकस्मिन्नेव पशावादीयमानेऽप्रियं भवति किमु बहुषु ।
तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विद्युः ॥ १.४.१० ॥
初めにこれはただブラフマンであった。それは自らのみを知り、「私はブラフマンである」と言った。ゆえにそれはすべてとなった。神々の中で、これに目覚めた者はまさにそれとなった。聖仙や人間の中でも同様である。これを見て、聖仙ヴァーマデーヴァは悟った。「私はマヌとなり、太陽ともなった」と。今もなお、このように「私はブラフマンである」と知る者は、このすべてとなる。神々もその繁栄を妨げることはできない。なぜなら、彼が神々のアートマンとなるからである。しかし、「彼は一つ、私は別の者だ」と考えて別の神を崇拝する者は知らない。彼は神々にとって家畜のようなものである。多くの家畜が人間の食物となるように、一人一人の人間が神々の食物となるのである。一頭の家畜を取り去られるだけでも不快であるのに、多くを取り去られればなおさらである。ゆえに人々がこれを知ることは、神々の喜ばないことなのである。
Bṛhadāraṇyaka 1.4.11
ब्रह्म वा इदमग्र आसीदेकमेव ।
तदेकं सन्न व्यभवत् ।
तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत क्षत्रं, यान्येतानि देवत्रा क्षत्राणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति ।
तस्मात्क्षत्रात्परं नास्ति ।
तस्माद्ब्राह्मणः क्षत्रियं अधस्तादुपास्ते राजसूये ।
क्षत्र एव तद्यशो दधाति ।
सैषा क्षत्रस्य योनिर्यद्ब्रह्म ।
तस्माद्यद्यपि राजा परमतां गच्छति ब्रह्मैवान्तत उपनिश्रयति स्वां योनिम् ।
य उ एनं हिनस्ति स्वां स योनिमृच्छति ।
स पापीयान् भवति यथा श्रेयांसं हिंसित्वा ॥ १.४.११ ॥
初めにこれはただブラフマン、唯一であった。唯一であったため、それは栄えなかった。そこで彼は、より優れた形態であるクシャトラ、すなわち神々の中の統治の力を創造した。インドラ、ヴァルナ、ソーマ、ルドラ、パルジャニヤ、ヤマ、死、そしてイーシャーナである。ゆえにクシャトラより高いものは存在しない。このため、ブラーフマナは王の灌頂の儀式において、クシャトリヤを自分より下に座らせて敬うのである。ブラーフマナはクシャトラの中にのみその栄誉を置く。これがクシャトラの根源であり、それがブラフマンである。したがって、王が最高の地位に達しても、結局は自らの根源であるブラフマンに帰依する。彼を害する者は自らの根源を破壊し、優れた人を殺した者のように、いっそう邪悪となるのである。
Bṛhadāraṇyaka 1.4.12
स नैव व्यभवत् ।
स विशमसृजत ।
यान्येतानि देवजातानि गणश आख्यायन्ते वसवो रुद्रा आदित्या विश्वे देवा मरुत इति ॥ १.४.१२ ॥
それでもなお、それは栄えなかった。そこで彼はヴィシュ、すなわち民衆、庶民の階層を創造した。神々のこれらの階級は、群ごとに名づけられる。ヴァスらであり、ルドラらであり、アーディティヤらであり、ヴィシュヴェー・デーヴァ、そしてマルトらである。
Bṛhadāraṇyaka 1.4.13
स नैव व्यभवत् ।
स शौद्रं वर्णमसृजत पूषणम् ।
इयं वै पूषा ।
इयं हीदं सर्वं पुष्यति यदिदं किञ्च ॥ १.४.१३ ॥
それでもなお、それは栄えなかった。そこで彼はシュードラの階級とプーシャンを創造した。この大地こそプーシャンである。なぜなら、ここにあるすべてを養うのはこれだからである。
Bṛhadāraṇyaka 1.4.14
स नैव व्यभवत् ।
तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत धर्मम् ।
तदेतत्क्षत्रस्य क्षत्रं यद्धर्मः ।
तस्माद्धर्मात्परं नास्ति ।
अथो अबलीयान् बलीयांसमाशंसते धर्मेण ।
यथा राज्ञैवम् ।
यो वै स धर्मः सत्यं वै तत् ।
तस्मात्सत्यं वदन्तमाहुर्धर्मं वदतीति ।
धर्मं वा वदन्तं सत्यं वदतीति ।
एतद्ध्येवैतदुभयं भवति ॥ १.४.१४ ॥
彼は完全には栄えなかった。そこで彼はさらにすぐれた形、ダルマを創造した。それは王権の王権であり、すなわちダルマである。ゆえにダルマより高いものは存在しない。さらに、弱者は王によるように、ダルマによって強者に打ち勝とうとする。ダルマであるものは、まさに真理である。ゆえに真理を語る者はダルマを語る者と言われ、ダルマを語る者は真理を語る者と言われる。この二つは実に一つである。
Bṛhadāraṇyaka 1.4.15
तदेतद्ब्रह्म क्षत्रं विट्शूद्रः ।
तदग्निनैव देवेषु ब्रह्माभवद्ब्राह्मणो मनुष्येषु, क्षत्रियेण क्षत्रियः, वैश्येन वैश्यः, शूद्रेण शूद्रः ।
तस्मादग्नावेव देवेषु लोकमिच्छन्ते ब्राह्मणे मनुष्येषु ।
एताभ्यां हि रूपाभ्यां ब्रह्माभवत् ।
अथ यो ह वा अस्माल्लोकात्स्वं लोकमदृष्ट्वा प्रैति स एनमविदितो न भुनक्ति यथा वेदो वाननूक्तोऽन्यद्वा कर्माकृतम् ।
यदि ह वा अप्यनेवंविन्महत्पुण्यं कर्म करोति तद्धास्यान्ततः क्षीयत एव ।
आत्मानमेव लोकमुपासीत ।
स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयते ।
अस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजते ॥ १.४.१५ ॥
これがブラフマン、クシャトラ、ヴィシュ、シュードラである。火によってのみ、ブラフマンは神々の中でブラフマンとなり、人間の中ではブラーフマナとなった。クシャトリヤによってクシャトリヤに、ヴァイシャによってヴァイシャに、シュードラによってシュードラになった。それゆえ人々は神々の中では火にのみ、人間の中ではブラーフマナに世界を求める。この二つの形によってブラフマンは成ったのである。この世から自分の世界を見ずに去る者は、それを知らぬゆえに享受しない。誦えられざるヴェーダや、なされざる行為のようなものである。たとえこれを知らぬ者が大いなる功徳の行いをしても、結局それは尽きてしまう。アートマンのみを世界として念想すべきである。アートマンのみを世界として念想する者の行為は尽きない。なぜなら、まさにこのアートマンから、彼は望むものすべてを創り出すからである。
Bṛhadāraṇyaka 1.4.16
अथो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूतानां लोकः ।
स यज्जुहोति यद्यजते तेन देवानां लोकः ।
अथ यदनुब्रूते तेन ऋषीणाम् ।
अथ यत्पितृभ्यो निपृणाति यत्प्रजामिच्छते तेन पितॄणाम् ।
अथ यन्मनुष्यान् वासयते यदेभ्योऽशनं ददाति तेन मनुष्याणाम् ।
अथ यत्पशुभ्यस्तृणोदकं विन्दति तेन पशूनाम् ।
यदस्य गृहेषु श्वापदा वयांस्या पिपीलिकाभ्य उपजीवन्ति तेन तेषां लोकः ।
यथा ह वै स्वाय लोकायारिष्टिमिच्छेत् ।
एवं हैवंविदे सर्वदा सर्वाणि भूतान्यरिष्टिमिच्छन्ति ।
तद्वा एतद्विदितं मीमांसितम् ॥ १.४.१६ ॥
さらに、このアートマンはあらゆる生き物の世界である。供養と祭祀を行う者は、それによって神々の世界となる。誦習する者は、それによって聖仙たちの世界となる。祖霊に供物を捧げて子孫を望む者は、それによって祖霊たちの世界となる。人々に住まいを与え食を施す者は、それによって人間の世界となる。家畜のために草と水を見つける者は、それによって家畜の世界となる。その家に住む猛獣、鳥、蟻は、彼らの世界である。自分の世界の幸福を望むように、このように知る者には、あらゆる生き物が常に幸福を望む。これは実に知られ、考察されたのである。
Bṛhadāraṇyaka 1.4.17
आत्मैवेदमग्र आसीदेक एव ।
सोऽकामयत जाया मे स्यादथ प्रजायेय ।
अथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति ।
एतावान् वै कामः ।
नेच्छंश्चनातो भूयो विन्देत् ।
तस्मादप्येतर्ह्येकाकी कामयते जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति ।
स यावदप्येतेषामेकैकं न प्राप्नोत्यकृत्स्न एव तावन्मन्यते ।
तस्यो कृत्स्नता ।
मन एवास्यात्मा ।
वाग्जाया ।
प्राणः प्रजा ।
चक्षुर्मानुषं वित्तम् ।
चक्षुषा हि तद्विन्दते ।
श्रोत्रं दैवम् ।
श्रोत्रेण हि तच्छृणोति ।
आत्मैवास्य कर्म ।
आत्मना हि कर्म करोति ।
स एष पाङ्क्तो यज्ञः ।
पाङ्क्तः पशुः ।
पाङ्क्तः पुरुषः ।
पाङ्क्तमिदं सर्वं यदिदं किञ्च ।
तदिदं सर्वमाप्नोति य एवं वेद ॥ १.४.१७ ॥
初めに、これはただ一つのアートマン（自己）であった。彼は望んだ。「私に妻があれば、そして子を得よう。私に財があれば、そして業を行おう」と。これこそが欲望である。望んでも、これ以上のものは得られない。それゆえ、今でも独りの人は望む。「私に妻があり、子を得るように。私に財があり、業を行うように」と。これらのそれぞれを得るまで、彼は自分を不完全だと思う。その完全さはこうである。意がその自己であり、言葉がその妻であり、息（プラーナ）がその子であり、眼が人間の財であり、眼によってそれを得る。耳が神々の財であり、耳によってそれを聞く。自己がその業であり、自己によって業を行う。これが五列の祭祀であり、動物が五列であり、人が五列である。ここに存在するすべては五列である。このように知る者は、これらすべてを得る。