ଉପନିଷଦ · Bṛhadāraṇyaka 1.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 1.4.1
(पुरुषविधब्राह्मणम् /आत्मब्राह्मणम् /सृष्टिब्राह्मणम् )
आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविधः ।
सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्यत् ।
सोऽहमस्मीत्यग्रे व्याहरत् ।
ततोऽहंनामाभवत् ।
तस्मादप्येतर्ह्यामन्त्रितोऽहमयमित्येवाग्र उक्त्वाथान्यन्नाम प्रब्रूते यदस्य भवति ।
स यत्पूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात्सर्वान् पाप्मन औषत्तस्मात्पुरुषः ।
ओषति ह वै स तं योऽस्मात्पूर्वो बुभूषति य एवं वेद ॥ १.४.१ ॥
(ପୁରୁଷବିଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ / ଆତ୍ମ ବ୍ରାହ୍ମଣ / ସୃଷ୍ଟି ବ୍ରାହ୍ମଣ) ଆରମ୍ଭରେ ଏହା କେବଳ ଆତ୍ମା ଥିଲା, ପୁରୁଷ ରୂପରେ। ସେ ଚାରିପାଖକୁ ଚାହିଁ ନିଜ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ସେ ପ୍ରଥମେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଅଛି।' ସେଥିରୁ 'ଅହମ୍' ନାମ ହେଲା। ଏଣୁ ଆଜି ବି ଡାକିବା ବେଳେ ପ୍ରଥମେ 'ମୁଁ ଏ' କହି ତା'ପରେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ନାମ ନିଆଯାଏ। ସେ ଆଗରୁ ଏହି ସବୁ ପାପ ଜାଳିଦେଲେ ବୋଲି ସେ 'ପୁରୁଷ'। ଯେ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବେ ହେବାକୁ ଚାହେଁ ତାକୁ ସେ ଜାଳନ୍ତି; ଏପରି ଜାଣୁଥିବା।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.2
सोऽबिभेत्तस्मादेकाकी बिभेति ।
स हायमीक्षां चक्रे, यन्मदन्यन्नास्ति कस्मान्नु बिभेमीति ।
तत एवास्य भयं वीयाय ।
कस्माद्ध्यभेष्यत् ।
द्वितीयाद्वै भयं भवति ॥ १.४.२ ॥
ସେ ଭୟ କଲେ। ଏଣୁ ଏକାକୀ ଥିବା ଲୋକ ଭୟ କରେ। ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ: 'ମୋ ବ୍ୟତୀତ ତ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ କାହିଁକି ଭୟ କରିବି?' ତହିଁରେ ତାଙ୍କ ଭୟ ଦୂର ହେଲା। ସେ କାହିଁକି ଭୟ କରିବେ? ଭୟ ତ ଦ୍ୱିତୀୟରୁ ହିଁ ଆସେ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.3
स वै नैव रेमे ।
तस्मादेकाकी न रमते ।
स द्वितीयमैच्छत् ।
स हैतावानास यथा स्त्रीपुमांसौ सम्परिष्वक्तौ ।
स इममेवात्मानं द्वेधापातयत् ।
ततः पतिश्च पत्नी चाभवताम् ।
तस्मादिदमर्धबृगलमिव स्व इति ह स्माह याज्ञवल्क्यः ।
तस्मादयमाकाशः स्त्रिया पूर्यत एव ।
तां समभवत् ।
ततो मनुष्या अजायन्त ॥ १.४.३ ॥
ସେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଏକାକୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଆନନ୍ଦ ପାଏ ନାହିଁ। ସେ ଦ୍ୱିତୀୟଟିକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ। ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୁଷ ଗାଢ଼ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ଥିବା ପରି ସେ ହେଲେ। ସେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ। ତାହାଠାରୁ ସ୍ୱାମୀ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ। ତେଣୁ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: ଏହା ଶଙ୍ଖର ଅଧା ଭାଗ ପରି ନିଜର ଅଧା ଭାଗ। ତେଣୁ ଏହି ଆକାଶ ସ୍ତ୍ରୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେ ତାଙ୍କ ସହ ମିଳିତ ହେଲେ; ତାହାଠାରୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଜନ୍ମିଲେ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.4
सो हेयमीक्षां चक्रे कथं नु मात्मन एव जनयित्वा सम्भवति ।
हन्त तिरोऽसानीति ।
सा गौरभवद्वृषभ इतरः ।
तां समेवाभवत् ।
ततो गावोऽजायन्त ।
वडवेतराभवदश्ववृष इतरः ।
गर्दभीतरा गर्दभ इतरः ।
तां समेवाभवत् ।
तत एकशफमजायत ।
अजेतराभवद्बस्त इतरः ।
अविरितरा मेष इतरः ।
तां समेवाभवत् ।
ततोऽजावयो ऽजायन्त ।
एवमेव यदिदं किञ्च मिथुनमा पिपीलिकाभ्यस्तत्सर्वमसृजत ॥ १.४.४ ॥
ସେ ଭାବିଲେ: ମୁଁ ନିଜଠାରୁ ଜନ୍ମି କିପରି ରହିବି? ଠିକ୍ ଅଛି, ମୁଁ ନିଜକୁ ଲୁଚାଇ ରଖିବି। ସେ ଗାଈ ହେଲା, ଅନ୍ୟଟି ଷଣ୍ଢ। ତାହା ସହ ସେ ମିଳିତ ହେଲେ; ତାହାଠାରୁ ଗାଈ ଜନ୍ମିଲେ। ସେ ଘୋଡ଼ୀ ହେଲା, ଅନ୍ୟଟି ଘୋଡ଼ା; ସେ ଗଧୀ ହେଲା, ଅନ୍ୟଟି ଗଧ। ତାହା ସହ ମିଳିତ ହେଲେ; ତାହାଠାରୁ ଏକଖୁରୀ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମିଲେ। ସେ ଛେଳୀ ହେଲା, ଅନ୍ୟଟି ଛାଗ; ସେ ମେଷୀ ହେଲା, ଅନ୍ୟଟି ମେଷ। ତାହା ସହ ମିଳିତ ହେଲେ; ତାହାଠାରୁ ଛେଳି ଓ ମେଷ ଜନ୍ମିଲେ। ଏହିପରି ପିମ୍ପୁଡ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁ ଯୋଡ଼ା ଅଛି, ସେ ସମସ୍ତ ସେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.5
सोऽवेदहं वाव सृष्टिरस्म्यहं हीदं सर्वमसृक्षीति ।
ततः सृष्टिरभवत् ।
सृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ १.४.५ ॥
ସେ ଜାଣିଲେ: ମୁଁ ପ୍ରକୃତରେ ସୃଷ୍ଟି, କାରଣ ଏହି ସବୁ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି। ତା'ପରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ହୁଏ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.6
अथेत्यभ्यमन्थत् ।
स मुखाच्च योनेर्हस्ताभ्यां चाग्निमसृजत ।
तस्मादेतदुभयमलोमकमन्तरतः ।
अलोमका हि योनिरन्तरतः ।
तद्यदिदमाहुरमुं यजामुं यजेत्येकैकं देवमेतस्यैव सा विसृष्टिः ।
एष उ ह्येव सर्वे देवाः ।
अथ यत्किञ्चेदमार्द्रं तद्रेतसोऽसृजत ।
तदु सोम ।
एतावद्वा इदं सर्वमन्नं चैवान्नादश्च ।
सोम एवान्नमग्निरन्नादः ।
सैषा ब्रह्मणोऽतिसृष्टिः ।
यच्छ्रेयसो देवानसृजताथ यन्मर्त्यः सन्नमृतानसृजत तस्मादतिसृष्टिर् ।
अतिसृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ १.४.६ ॥
ତା'ପରେ ସେ ମନ୍ଥନ କଲେ। ମୁଖରୁ, ଯୋନିରୁ ଓ ହାତରୁ ସେ ଅଗ୍ନି ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତେଣୁ ଏହି ଦୁଇଟି ଭିତରେ ଲୋମହୀନ। 'ଅମୁକଙ୍କୁ ଯଜ, ଅମୁକଙ୍କୁ ଯଜ' ଯେଉଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତା କୁହାଯାଏ, ତାହା ତାଙ୍କ ହିଁ ସୃଷ୍ଟି; କାରଣ ସେ ହିଁ ସମସ୍ତ ଦେବତା। ଏଠାରେ ଯାହା କିଛି ଆର୍ଦ୍ର, ତାହା ସେ ରେତସ୍ରୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ତାହା ସୋମ। ଏ ସବୁ ଅନ୍ନ ଓ ଅନ୍ନାଦ; ସୋମ ଅନ୍ନ, ଅଗ୍ନି ଅନ୍ନାଦ। ଏହା ବ୍ରହ୍ମର ଅତିସୃଷ୍ଟି; ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ପରେ ମର୍ତ୍ୟ ହୋଇ ଅମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ତେଣୁ ଏହା ଅତିସୃଷ୍ଟି। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ଏହି ଅତିସୃଷ୍ଟିରେ ହୁଏ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.7
तद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत् ।
तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतासौ नामायमिदंरूप इति ।
तदिदमप्येतर्हि नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियत असौ नामायमिदंरूप इति ।
स एष इह प्रविष्ट आ नखाग्रेभ्यो यथा क्षुरः क्षुरधानेऽवहितः स्याद्विश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाये ।
तं न पश्यन्ति ।
अकृत्स्नो हि सः प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति ।
वदन् वाक्पश्यंश्चक्षुः शृण्वञ्छ्रोत्रं मन्वानो मनः ।
तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येव ।
स योऽत एकैकमुपास्ते न स वेद ।
अकृत्स्नो ह्येषोऽत एकैकेन भवति ।
आत्मेत्येवोपासीत ।
अत्र ह्येते सर्व एकं भवन्ति ।
तदेतत्पदनीयमस्य सर्वस्य यदयमात्मा ।
अनेन ह्येतत्सर्वं वेद ।
यथा ह वै पदेनानुविन्देदेवं कीर्तिं श्लोकं विन्दते य एवं वेद ॥ १.४.७ ॥
ତାହା ପୂର୍ବରୁ ଅବ୍ୟାକୃତ ଥିଲା। ନାମ ଓ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ତାହା ବ୍ୟାକୃତ ହେଲା; 'ଏ ଏହି ନାମ, ଏହି ରୂପବିଶିଷ୍ଟ' ବୋଲି। ଆଜି ମଧ୍ୟ ତାହା ନାମ ଓ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ବ୍ୟାକୃତ ହୁଏ। ସେ ଏଠାରେ ନଖାଗ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବିଷ୍ଟ, ଯେପରି କ୍ଷୁର ନିଜ ଖୋଳରେ ରଖାଯାଇଥାଏ, କିମ୍ବା ବିଶ୍ୱମ୍ଭର (ଅଗ୍ନି) ନିଜ ନୀଡ଼ରେ। ଲୋକେ ତାହାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ; ଶ୍ୱାସ ନେବାବେଳେ ସେ 'ପ୍ରାଣ', କଥା କହିବାବେଳେ 'ବାକ୍', ଦେଖିବାବେଳେ 'ଚକ୍ଷୁ', ଶୁଣିବାବେଳେ 'ଶ୍ରୋତ୍ର', ଚିନ୍ତା କରିବାବେଳେ 'ମନ' ନାମ ପାଏ। ଏଗୁଡ଼ିକ ତାହାଙ୍କ କର୍ମର ନାମ ମାତ୍ର। ଯିଏ ଏକ ଏକକୁ ଉପାସନା କରେ ସେ ତାହାଙ୍କୁ ଜାଣେ ନାହିଁ। ତେଣୁ 'ଆତ୍ମା' ରୂପେ ହିଁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଏଥିରେ ଏସବୁ ଏକ ହୁଏ। ଏହା ହିଁ ଏହି ସର୍ବର ପଦଚିହ୍ନ, ଅର୍ଥାତ୍ ଏହି ଆତ୍ମା। ଏହାଦ୍ୱାରା ସବୁ କିଛି ଜଣାଯାଏ, ପାଦଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ହଜିଯାଇଥିବା ଜିନିଷ ମିଳିଲା ପରି। ଏପରି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଯଶ ପାଏ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.8
तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो वित्तात्प्रेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरं यदयमात्मा ।
स योऽन्यमात्मनः प्रियं ब्रुवाणं ब्रूयात्प्रियं रोत्स्यतीतीश्वरो ह तथैव स्यात् ।
आत्मानमेव प्रियमुपासीत ।
स य आत्मानमेव प्रियमुपास्ते न हास्य प्रियं प्रमायुकं भवति ॥ १.४.८ ॥
ଏହି ଆତ୍ମା ପୁତ୍ରଠାରୁ ପ୍ରିୟ, ଧନଠାରୁ ପ୍ରିୟ, ଅନ୍ୟ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ, ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ଅନ୍ତରତମ। ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରିୟ ବସ୍ତୁକୁ ପ୍ରିୟ କହୁଥିବା ଲୋକକୁ କହେ 'ତୁମର ପ୍ରିୟ ନଷ୍ଟ ହେବ', ସେ ପ୍ରକୃତରେ ସେପରି ହୋଇପାରେ। ଆତ୍ମାକୁ ହିଁ ପ୍ରିୟ ଭାବି ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଆତ୍ମାକୁ ହିଁ ପ୍ରିୟ ଭାବି ଉପାସନା କରେ, ତାହାର ପ୍ରିୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.9
तदाहुर्यद्ब्रह्मविद्यया सर्वं भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते ।
किमु तद्ब्रह्मावेद्यस्मात्तत्सर्वमभवदिति ॥ १.४.९ ॥
ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସବୁ ହେବାକୁ ଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସେପରି ଭାବନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମ ଜଣାଯାଇନାହିଁ, ତାହା କ'ଣ, ଯାହାଠାରୁ ସେ ସବୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା?
Bṛhadāraṇyaka 1.4.10
ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् ।
तदात्मानमेवावेत् ।
अहं ब्रह्मास्मीति ।
तस्मात्तत्सर्वमभवत् ।
तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत् ।
तथर्षीनाम् ।
तथा मनुष्याणाम् ।
तद्धैतत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्चेति ।
तदिदमप्येतर्हि य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्वं भवति ।
तस्य ह न देवाश्चनाभूत्या ईशते ।
आत्मा ह्येषां स भवति ।
अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद ।
यथा पशुरेवं स देवानाम् ।
यथा ह वै बहवः पशवो मनुष्यं भुञ्ज्युरेवमेकैकः पुरुषो देवान् भुनक्ति ।
एकस्मिन्नेव पशावादीयमानेऽप्रियं भवति किमु बहुषु ।
तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विद्युः ॥ १.४.१० ॥
ଆଦିରେ ଏହା କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ଥିଲା। ସେ ନିଜକୁ ହିଁ ଜାଣିଲା: "ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ"। ତେଣୁ ସେ ସବୁ ହେଲା। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯିଏ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା, ସେ ତାହା ହେଲା। ଋଷି ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସେପରି। ଏହା ଦେଖି ଋଷି ବାମଦେବ କହିଲେ: "ମୁଁ ମନୁ ହେଲି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ।" ଆଜି ମଧ୍ୟ ଯିଏ ଏପରି ଜାଣେ ଯେ "ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ", ସେ ଏ ସବୁ ହୁଏ। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଉନ୍ନତି ରୋକି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ସେମାନଙ୍କର ଆତ୍ମା ହୁଏ। ଯିଏ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରେ ଓ "ସେ ଭିନ୍ନ, ମୁଁ ଭିନ୍ନ" ବୋଲି ଜାଣେ ନାହିଁ, ସେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ପଶୁ ପରି। ଯେପରି ବହୁ ପଶୁ ମନୁଷ୍ୟର ଭୋଜନ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଷ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଭୋଜନ ହୁଏ। ଗୋଟିଏ ପଶୁ ନେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ହୁଏ, ବହୁତ ନେଲେ କହିବାକୁ କ'ଣ? ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏହା ଜାଣିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.11
ब्रह्म वा इदमग्र आसीदेकमेव ।
तदेकं सन्न व्यभवत् ।
तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत क्षत्रं, यान्येतानि देवत्रा क्षत्राणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति ।
तस्मात्क्षत्रात्परं नास्ति ।
तस्माद्ब्राह्मणः क्षत्रियं अधस्तादुपास्ते राजसूये ।
क्षत्र एव तद्यशो दधाति ।
सैषा क्षत्रस्य योनिर्यद्ब्रह्म ।
तस्माद्यद्यपि राजा परमतां गच्छति ब्रह्मैवान्तत उपनिश्रयति स्वां योनिम् ।
य उ एनं हिनस्ति स्वां स योनिमृच्छति ।
स पापीयान् भवति यथा श्रेयांसं हिंसित्वा ॥ १.४.११ ॥
ଆଦିରେ ଏହା ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ ଥିଲା। ଏକାକୀ ଥିବାରୁ ତାହା ବିସ୍ତାର ପାଇଲା ନାହିଁ। ତା'ପରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ କ୍ଷତ୍ରକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲା — ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ରାଜଶକ୍ତି: ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ସୋମ, ରୁଦ୍ର, ପର୍ଜନ୍ୟ, ଯମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଈଶାନ। ତେଣୁ କ୍ଷତ୍ରଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କିଛି ନାହିଁ। ସେଥିପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ନିଜଠାରୁ ତଳେ ବସାଇ ତାଙ୍କର ଉପାସନା କରନ୍ତି। କ୍ଷତ୍ରରେ ହିଁ ସେ ତାଙ୍କର ଯଶ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଏହା କ୍ଷତ୍ରର ମୂଳ, ବ୍ରହ୍ମ। ତେଣୁ ରାଜା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ନିଜ ମୂଳ ବ୍ରହ୍ମରେ ଆଶ୍ରୟ ନିଅନ୍ତି। ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ହାନି କରେ, ସେ ନିଜ ମୂଳକୁ ହିଁ ନଷ୍ଟ କରେ। ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ପରି ମହାପାପୀ ହୁଏ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.12
स नैव व्यभवत् ।
स विशमसृजत ।
यान्येतानि देवजातानि गणश आख्यायन्ते वसवो रुद्रा आदित्या विश्वे देवा मरुत इति ॥ १.४.१२ ॥
ସେ ତଥାପି ବିସ୍ତାର ପାଇଲା ନାହିଁ। ତା'ପରେ ସେ ବିଶ୍, ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରଜା (ବୈଶ୍ୟ ବର୍ଗ) କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲା। ଦେବଜାତିମାନଙ୍କର ଏହି ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଗଣ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ: ବସୁଗଣ, ରୁଦ୍ରଗଣ, ଆଦିତ୍ୟଗଣ, ବିଶ୍ୱଦେବଗଣ ଓ ମରୁତଗଣ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.13
स नैव व्यभवत् ।
स शौद्रं वर्णमसृजत पूषणम् ।
इयं वै पूषा ।
इयं हीदं सर्वं पुष्यति यदिदं किञ्च ॥ १.४.१३ ॥
ସେ ତଥାପି ବିସ୍ତାର ପାଇଲା ନାହିଁ। ତା'ପରେ ସେ ଶୂଦ୍ର ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ପୂଷଣଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲା। ଏହି ପୃଥିବୀ ହିଁ ପୂଷଣ, କାରଣ ଏଠାରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି ସବୁକୁ ଏହା ପୋଷଣ କରେ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.14
स नैव व्यभवत् ।
तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत धर्मम् ।
तदेतत्क्षत्रस्य क्षत्रं यद्धर्मः ।
तस्माद्धर्मात्परं नास्ति ।
अथो अबलीयान् बलीयांसमाशंसते धर्मेण ।
यथा राज्ञैवम् ।
यो वै स धर्मः सत्यं वै तत् ।
तस्मात्सत्यं वदन्तमाहुर्धर्मं वदतीति ।
धर्मं वा वदन्तं सत्यं वदतीति ।
एतद्ध्येवैतदुभयं भवति ॥ १.४.१४ ॥
ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ସମୃଦ୍ଧ ହେଲେ ନାହିଁ। ସେ ତାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ, ଧର୍ମ, ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେଇ କ୍ଷତ୍ରର କ୍ଷତ୍ର, ଅର୍ଥାତ୍ ଧର୍ମ। ତେଣୁ ଧର୍ମଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ଯେପରି ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ସେପରି ଦୁର୍ବଳ ବଳବାନକୁ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜୟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ। ଯାହା ଧର୍ମ, ତାହା ହିଁ ସତ୍ୟ। ତେଣୁ ସତ୍ୟ କହୁଥିବା ଲୋକକୁ ଧର୍ମ କହୁଥିବା ଲୋକ ଏବଂ ଧର୍ମ କହୁଥିବା ଲୋକକୁ ସତ୍ୟ କହୁଥିବା ଲୋକ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ଏକ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.15
तदेतद्ब्रह्म क्षत्रं विट्शूद्रः ।
तदग्निनैव देवेषु ब्रह्माभवद्ब्राह्मणो मनुष्येषु, क्षत्रियेण क्षत्रियः, वैश्येन वैश्यः, शूद्रेण शूद्रः ।
तस्मादग्नावेव देवेषु लोकमिच्छन्ते ब्राह्मणे मनुष्येषु ।
एताभ्यां हि रूपाभ्यां ब्रह्माभवत् ।
अथ यो ह वा अस्माल्लोकात्स्वं लोकमदृष्ट्वा प्रैति स एनमविदितो न भुनक्ति यथा वेदो वाननूक्तोऽन्यद्वा कर्माकृतम् ।
यदि ह वा अप्यनेवंविन्महत्पुण्यं कर्म करोति तद्धास्यान्ततः क्षीयत एव ।
आत्मानमेव लोकमुपासीत ।
स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयते ।
अस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजते ॥ १.४.१५ ॥
ଏହି ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ, କ୍ଷତ୍ର, ବିଟ୍ ଏବଂ ଶୂଦ୍ର। ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମ ହେଲେ; ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲେ। କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୂଦ୍ର। ତେଣୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନିରେ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣରେ ଲୋକ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ ହେଲେ। ଯିଏ ଏହି ଲୋକରୁ ନିଜ ଲୋକ ନ ଦେଖି ଚାଲିଯାଏ, ସେ ଅଜ୍ଞାତ ରହି ତାହା ଭୋଗ କରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅପଠିତ ବେଦ ବା ଅକୃତ ଅନ୍ୟ କର୍ମ। ଯଦି ଏପରି ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ମହାନ ପୁଣ୍ୟ କର୍ମ କରେ, ତଥାପି ଶେଷରେ ତାହା କ୍ଷୟ ହୁଏ। ଆତ୍ମାକୁ ହିଁ ଲୋକ ରୂପେ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଆତ୍ମାକୁ ହିଁ ଲୋକ ରୂପେ ଉପାସନା କରେ, ତାହାର କର୍ମ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ; କାରଣ ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ହିଁ ସେ ଯାହା ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରେ, ତାହା ସୃଷ୍ଟି କରେ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.16
अथो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूतानां लोकः ।
स यज्जुहोति यद्यजते तेन देवानां लोकः ।
अथ यदनुब्रूते तेन ऋषीणाम् ।
अथ यत्पितृभ्यो निपृणाति यत्प्रजामिच्छते तेन पितॄणाम् ।
अथ यन्मनुष्यान् वासयते यदेभ्योऽशनं ददाति तेन मनुष्याणाम् ।
अथ यत्पशुभ्यस्तृणोदकं विन्दति तेन पशूनाम् ।
यदस्य गृहेषु श्वापदा वयांस्या पिपीलिकाभ्य उपजीवन्ति तेन तेषां लोकः ।
यथा ह वै स्वाय लोकायारिष्टिमिच्छेत् ।
एवं हैवंविदे सर्वदा सर्वाणि भूतान्यरिष्टिमिच्छन्ति ।
तद्वा एतद्विदितं मीमांसितम् ॥ १.४.१६ ॥
ଏବଂ ଏହି ଆତ୍ମା ହିଁ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଲୋକ। ସେ ଯାହା ହୋମ କରେ ଓ ଯଜ୍ଞ କରେ, ତଦ୍ୱାରା ଦେବଲୋକ ହୁଏ। ଯାହା ଅନୁବଚନ (ବେଦପାଠ) କରେ, ତଦ୍ୱାରା ଋଷିଲୋକ ହୁଏ। ଯାହା ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦିଏ ଓ ସନ୍ତାନ ଇଚ୍ଛା କରେ, ତଦ୍ୱାରା ପିତୃଲୋକ ହୁଏ। ଯାହା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବାସ ଦିଏ ଓ ଅନ୍ନ ଦିଏ, ତଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟଲୋକ ହୁଏ। ଯାହା ପଶୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୃଣ ଓ ଜଳ ଖୋଜେ, ତଦ୍ୱାରା ପଶୁଲୋକ ହୁଏ। ତାହାର ଗୃହରେ ଯେଉଁ ହିଂସ୍ର ପ୍ରାଣୀ, ପକ୍ଷୀ ଓ ପିମ୍ପୁଡ଼ି ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ କରନ୍ତି, ତଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର ଲୋକ ହୁଏ। ଯେପରି ଲୋକ ନିଜ ଲୋକର କଲ୍ୟାଣ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେପରି ଏପରି ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଭୂତ ସର୍ବଦା କଲ୍ୟାଣ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି। ଏହା ନିଶ୍ଚିତରୂପେ ଜଣାଯାଇଛି ଓ ବିଚାର କରାଯାଇଛି।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.17
आत्मैवेदमग्र आसीदेक एव ।
सोऽकामयत जाया मे स्यादथ प्रजायेय ।
अथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति ।
एतावान् वै कामः ।
नेच्छंश्चनातो भूयो विन्देत् ।
तस्मादप्येतर्ह्येकाकी कामयते जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति ।
स यावदप्येतेषामेकैकं न प्राप्नोत्यकृत्स्न एव तावन्मन्यते ।
तस्यो कृत्स्नता ।
मन एवास्यात्मा ।
वाग्जाया ।
प्राणः प्रजा ।
चक्षुर्मानुषं वित्तम् ।
चक्षुषा हि तद्विन्दते ।
श्रोत्रं दैवम् ।
श्रोत्रेण हि तच्छृणोति ।
आत्मैवास्य कर्म ।
आत्मना हि कर्म करोति ।
स एष पाङ्क्तो यज्ञः ।
पाङ्क्तः पशुः ।
पाङ्क्तः पुरुषः ।
पाङ्क्तमिदं सर्वं यदिदं किञ्च ।
तदिदं सर्वमाप्नोति य एवं वेद ॥ १.४.१७ ॥
ଆରମ୍ଭରେ ଏ ସବୁ କେବଳ ଆତ୍ମା ଥିଲା, ସେ ଏକାକୀ ଥିଲେ। ସେ ଇଚ୍ଛା କଲେ: ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଉ, ତା'ପରେ ମୁଁ ସନ୍ତାନ ଲାଭ କରିବି, ତା'ପରେ ମୋ ପାଖରେ ଧନ ହେଉ, ତା'ପରେ ମୁଁ କର୍ମ କରିବି। ଏତିକି କାମନା। ଇଚ୍ଛା କଲେ ବି ଏଥିରୁ ଅଧିକ ସେ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ଆଜି ବି ଏକାକୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଇଚ୍ଛା କରେ: ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଉ, ତା'ପରେ ସନ୍ତାନ, ତା'ପରେ ଧନ, ତା'ପରେ କର୍ମ। ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ନ ପାଇବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ନିଜକୁ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ। ତା'ର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଏହି: ମନ ହିଁ ତା'ର ଆତ୍ମା, ବାକ୍ୟ ତା'ର ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପ୍ରାଣ ତା'ର ସନ୍ତାନ, ମାନବିକ ଧନ ଆଖି, କାରଣ ଆଖିରେ ହିଁ ସେ ତାହା ପାଏ। ଦୈବିକ ଧନ କାନ, କାରଣ କାନରେ ହିଁ ସେ ତାହା ଶୁଣେ। ଆତ୍ମା ହିଁ ତା'ର କର୍ମ, କାରଣ ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ସେ କର୍ମ କରେ। ଏହା ପାଙ୍କ୍ତ ଯଜ୍ଞ। ପାଙ୍କ୍ତ ପଶୁ। ପାଙ୍କ୍ତ ପୁରୁଷ। ଏହି ଯାହା କିଛି ଅଛି ସବୁ ପାଙ୍କ୍ତ। ଯେ ଏପରି ଜାଣେ, ସେ ଏ ସବୁ ପାଏ।