ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Bṛhadāraṇyaka 1.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 1.4.1
(पुरुषविधब्राह्मणम् /आत्मब्राह्मणम् /सृष्टिब्राह्मणम् )
आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविधः ।
सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्यत् ।
सोऽहमस्मीत्यग्रे व्याहरत् ।
ततोऽहंनामाभवत् ।
तस्मादप्येतर्ह्यामन्त्रितोऽहमयमित्येवाग्र उक्त्वाथान्यन्नाम प्रब्रूते यदस्य भवति ।
स यत्पूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात्सर्वान् पाप्मन औषत्तस्मात्पुरुषः ।
ओषति ह वै स तं योऽस्मात्पूर्वो बुभूषति य एवं वेद ॥ १.४.१ ॥
(ਪੁਰੁਸ਼ਵਿਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ / ਆਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ / ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਾ ਸੀ, ਪੁਰਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਉਸਨੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੁਝ ਨਾ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲਿਆ, 'ਮੈਂ ਹਾਂ।' ਇਸ ਲਈ 'ਅਹਮ' ਨਾਮ ਬਣਿਆ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਵੀ ਬੁਲਾਏ ਜਾਣ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ 'ਮੈਂ ਇਹ' ਕਹਿ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸਦਾ ਹੋਰ ਨਾਮ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ 'ਪੁਰਖ'। ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.2
सोऽबिभेत्तस्मादेकाकी बिभेति ।
स हायमीक्षां चक्रे, यन्मदन्यन्नास्ति कस्मान्नु बिभेमीति ।
तत एवास्य भयं वीयाय ।
कस्माद्ध्यभेष्यत् ।
द्वितीयाद्वै भयं भवति ॥ १.४.२ ॥
ਉਹ ਡਰਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਇਕੱਲਾ ਡਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ: 'ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਡਰਾਂ?' ਤਦ ਉਸਦਾ ਡਰ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਡਰਦਾ ਵੀ ਕਿਉਂ? ਡਰ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.3
स वै नैव रेमे ।
तस्मादेकाकी न रमते ।
स द्वितीयमैच्छत् ।
स हैतावानास यथा स्त्रीपुमांसौ सम्परिष्वक्तौ ।
स इममेवात्मानं द्वेधापातयत् ।
ततः पतिश्च पत्नी चाभवताम् ।
तस्मादिदमर्धबृगलमिव स्व इति ह स्माह याज्ञवल्क्यः ।
तस्मादयमाकाशः स्त्रिया पूर्यत एव ।
तां समभवत् ।
ततो मनुष्या अजायन्त ॥ १.४.३ ॥
ਉਸਨੂੰ ਆਨੰਦ ਨਾ ਆਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਇਕੱਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਉਸਨੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਐਸਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਗਲਵੱਕੜੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ। ਉਸਨੇ ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਹੋਏ। ਇਸ ਲਈ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਸ਼ੰਖ ਦੇ ਅੱਧੇ ਟੁਕੜੇ ਵਾਂਗ ਆਪਣਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਮਿਲਾਪ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮੇ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.4
सो हेयमीक्षां चक्रे कथं नु मात्मन एव जनयित्वा सम्भवति ।
हन्त तिरोऽसानीति ।
सा गौरभवद्वृषभ इतरः ।
तां समेवाभवत् ।
ततो गावोऽजायन्त ।
वडवेतराभवदश्ववृष इतरः ।
गर्दभीतरा गर्दभ इतरः ।
तां समेवाभवत् ।
तत एकशफमजायत ।
अजेतराभवद्बस्त इतरः ।
अविरितरा मेष इतरः ।
तां समेवाभवत् ।
ततोऽजावयो ऽजायन्त ।
एवमेव यदिदं किञ्च मिथुनमा पिपीलिकाभ्यस्तत्सर्वमसृजत ॥ १.४.४ ॥
ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ: ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਰਹਾਂ? ਠੀਕ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਗਾਂ ਬਣ ਗਈ, ਦੂਜਾ ਬਲਦ। ਉਸ ਨਾਲ ਉਹ ਮਿਲਿਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਗਾਵਾਂ ਜਨਮੀਆਂ। ਉਹ ਘੋੜੀ ਬਣ ਗਈ, ਦੂਜਾ ਘੋੜਾ; ਉਹ ਖੋਤੀ ਬਣ ਗਈ, ਦੂਜਾ ਖੋਤਾ। ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ-ਖੁਰੇ ਜਾਨਵਰ ਜਨਮੇ। ਉਹ ਬੱਕਰੀ ਬਣ ਗਈ, ਦੂਜਾ ਬੱਕਰਾ; ਉਹ ਭੇਡ ਬਣ ਗਈ, ਦੂਜਾ ਮੇਂਢਾ। ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭੇਡਾਂ ਜਨਮੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀੜੀ ਤੱਕ ਜੋ ਵੀ ਜੋੜਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਉਸਨੇ ਰਚਿਆ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.5
सोऽवेदहं वाव सृष्टिरस्म्यहं हीदं सर्वमसृक्षीति ।
ततः सृष्टिरभवत् ।
सृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ १.४.५ ॥
ਉਸਨੇ ਜਾਣਿਆ: ਮੈਂ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਰਚਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.6
अथेत्यभ्यमन्थत् ।
स मुखाच्च योनेर्हस्ताभ्यां चाग्निमसृजत ।
तस्मादेतदुभयमलोमकमन्तरतः ।
अलोमका हि योनिरन्तरतः ।
तद्यदिदमाहुरमुं यजामुं यजेत्येकैकं देवमेतस्यैव सा विसृष्टिः ।
एष उ ह्येव सर्वे देवाः ।
अथ यत्किञ्चेदमार्द्रं तद्रेतसोऽसृजत ।
तदु सोम ।
एतावद्वा इदं सर्वमन्नं चैवान्नादश्च ।
सोम एवान्नमग्निरन्नादः ।
सैषा ब्रह्मणोऽतिसृष्टिः ।
यच्छ्रेयसो देवानसृजताथ यन्मर्त्यः सन्नमृतानसृजत तस्मादतिसृष्टिर् ।
अतिसृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ १.४.६ ॥
ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਮੰਥਨ ਕੀਤਾ। ਮੂੰਹ ਤੋਂ, ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਅਗਨੀ ਰਚੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅੰਦਰੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। 'ਫਲਾਣੇ ਦੀ ਯਜਨਾ ਕਰੋ, ਫਲਾਣੇ ਦੀ ਯਜਨਾ ਕਰੋ' ਜੋ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਦੇਵਤਾ ਇਸੇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਗਿੱਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਨੇ ਰੇਤਸ ਤੋਂ ਰਚਿਆ; ਉਹ ਸੋਮ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਅੰਨ ਅਤੇ ਅੰਨਾਦ ਹੈ; ਸੋਮ ਅੰਨ, ਅਗਨੀ ਅੰਨਾਦ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਤਿਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ; ਉਸਨੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇਵਤੇ ਰਚੇ, ਫਿਰ ਮਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਅਮਰ ਰਚੇ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਅਤਿਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਅਤਿਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.7
तद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत् ।
तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतासौ नामायमिदंरूप इति ।
तदिदमप्येतर्हि नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियत असौ नामायमिदंरूप इति ।
स एष इह प्रविष्ट आ नखाग्रेभ्यो यथा क्षुरः क्षुरधानेऽवहितः स्याद्विश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाये ।
तं न पश्यन्ति ।
अकृत्स्नो हि सः प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति ।
वदन् वाक्पश्यंश्चक्षुः शृण्वञ्छ्रोत्रं मन्वानो मनः ।
तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येव ।
स योऽत एकैकमुपास्ते न स वेद ।
अकृत्स्नो ह्येषोऽत एकैकेन भवति ।
आत्मेत्येवोपासीत ।
अत्र ह्येते सर्व एकं भवन्ति ।
तदेतत्पदनीयमस्य सर्वस्य यदयमात्मा ।
अनेन ह्येतत्सर्वं वेद ।
यथा ह वै पदेनानुविन्देदेवं कीर्तिं श्लोकं विन्दते य एवं वेद ॥ १.४.७ ॥
ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਅਵਿਆਕ੍ਰਿਤ ਸੀ। ਨਾਮ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਇਹ ਵਿਆਕ੍ਰਿਤ ਹੋਇਆ; 'ਇਹ ਇਸ ਨਾਮ ਵਾਲਾ, ਇਸ ਰੂਪ ਵਾਲਾ' ਆਖ ਕੇ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਨਾਮ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਵਿਆਕ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਥੇ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਨੋਕ ਤੱਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਛੁਰੀ ਆਪਣੇ ਖੋਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵੰਭਰ (ਅਗਨੀ) ਆਪਣੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਵਿੱਚ। ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਧੂਰਾ ਹੈ; ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ 'ਪ੍ਰਾਣ', ਬੋਲਦਾ ਹੋਇਆ 'ਵਾਕ', ਦੇਖਦਾ ਹੋਇਆ 'ਚਕ੍ਸ਼ੂ', ਸੁਣਦਾ ਹੋਇਆ 'ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ', ਮਨਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ 'ਮਨ' ਨਾਮ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਹੀ ਨਾਮ ਹਨ। ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਇਸ ਲਈ 'ਆਤਮਾ' ਵਜੋਂ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਇਸ ਸਭ ਦਾ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਇਹ ਆਤਮਾ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਗੁਆਚਿਆ ਲੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.8
तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो वित्तात्प्रेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरं यदयमात्मा ।
स योऽन्यमात्मनः प्रियं ब्रुवाणं ब्रूयात्प्रियं रोत्स्यतीतीश्वरो ह तथैव स्यात् ।
आत्मानमेव प्रियमुपासीत ।
स य आत्मानमेव प्रियमुपास्ते न हास्य प्रियं प्रमायुकं भवति ॥ १.४.८ ॥
ਇਹ ਆਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਧਨ ਨਾਲੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਲੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਅੰਦਰਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਪਿਆਰੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਆਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਖੇ 'ਤੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ', ਤਾਂ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਪਿਆਰਾ ਮੰਨ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਪਿਆਰਾ ਮੰਨ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਪਿਆਰਾ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.9
तदाहुर्यद्ब्रह्मविद्यया सर्वं भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते ।
किमु तद्ब्रह्मावेद्यस्मात्तत्सर्वमभवदिति ॥ १.४.९ ॥
ਬ੍ਰਹਮਵਿੱਦਿਆ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਉਹ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹ ਸਭ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ?
Bṛhadāraṇyaka 1.4.10
ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् ।
तदात्मानमेवावेत् ।
अहं ब्रह्मास्मीति ।
तस्मात्तत्सर्वमभवत् ।
तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत् ।
तथर्षीनाम् ।
तथा मनुष्याणाम् ।
तद्धैतत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्चेति ।
तदिदमप्येतर्हि य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्वं भवति ।
तस्य ह न देवाश्चनाभूत्या ईशते ।
आत्मा ह्येषां स भवति ।
अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद ।
यथा पशुरेवं स देवानाम् ।
यथा ह वै बहवः पशवो मनुष्यं भुञ्ज्युरेवमेकैकः पुरुषो देवान् भुनक्ति ।
एकस्मिन्नेव पशावादीयमानेऽप्रियं भवति किमु बहुषु ।
तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विद्युः ॥ १.४.१० ॥
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣਿਆ: "ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ"। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਹੜਾ ਜਾਗਿਆ ਉਹੀ ਉਹ ਬਣਿਆ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਮਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਮੈਂ ਮਨੂ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵੀ।" ਅੱਜ ਵੀ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ", ਉਹ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ "ਉਹ ਵੱਖਰਾ, ਮੈਂ ਵੱਖਰਾ" ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਸ਼ੂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਹਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਹਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਸ਼ੂ ਖੋਹਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਖੋਹੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਕੀ ਕਹਿਣਾ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.11
ब्रह्म वा इदमग्र आसीदेकमेव ।
तदेकं सन्न व्यभवत् ।
तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत क्षत्रं, यान्येतानि देवत्रा क्षत्राणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति ।
तस्मात्क्षत्रात्परं नास्ति ।
तस्माद्ब्राह्मणः क्षत्रियं अधस्तादुपास्ते राजसूये ।
क्षत्र एव तद्यशो दधाति ।
सैषा क्षत्रस्य योनिर्यद्ब्रह्म ।
तस्माद्यद्यपि राजा परमतां गच्छति ब्रह्मैवान्तत उपनिश्रयति स्वां योनिम् ।
य उ एनं हिनस्ति स्वां स योनिमृच्छति ।
स पापीयान् भवति यथा श्रेयांसं हिंसित्वा ॥ १.४.११ ॥
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਕੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸੀ। ਇਕੱਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਧਿਆ-ਫੁੱਲਿਆ ਨਹੀਂ। ਤਦ ਇਸ ਨੇ ਸ਼ਰੇਸ਼ਟ ਰੂਪ ਕਸ਼ਤਰ ਨੂੰ ਰਚਿਆ — ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚਲੀਆਂ ਰਾਜ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ: ਇੰਦਰ, ਵਰੁਣ, ਸੋਮ, ਰੁਦਰ, ਪਰਜਨਯ, ਯਮ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਸ਼ਤਰ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਬਿਠਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਯਸ਼ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਸ਼ਤਰ ਦਾ ਮੂਲ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਾ ਉੱਚਤਮ ਪਦ ਪਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮੂਲ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਰੇਸ਼ਟ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਂਗ ਮਹਾਪਾਪੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.12
स नैव व्यभवत् ।
स विशमसृजत ।
यान्येतानि देवजातानि गणश आख्यायन्ते वसवो रुद्रा आदित्या विश्वे देवा मरुत इति ॥ १.४.१२ ॥
ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਵਧਿਆ-ਫੁੱਲਿਆ ਨਹੀਂ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼, ਭਾਵ ਪਰਜਾ (ਵੈਸ਼ ਵਰਗ) ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਦੇਵਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਇਹ ਸਮੂਹ ਗਣਾਂ ਵਜੋਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਵਸੂ, ਰੁਦਰ, ਆਦਿਤਯ, ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ ਅਤੇ ਮਰੁਤ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.13
स नैव व्यभवत् ।
स शौद्रं वर्णमसृजत पूषणम् ।
इयं वै पूषा ।
इयं हीदं सर्वं पुष्यति यदिदं किञ्च ॥ १.४.१३ ॥
ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਵਧਿਆ-ਫੁੱਲਿਆ ਨਹੀਂ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵਰਣ ਅਤੇ ਪੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਹੀ ਪੂਸ਼ਣ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.14
स नैव व्यभवत् ।
तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत धर्मम् ।
तदेतत्क्षत्रस्य क्षत्रं यद्धर्मः ।
तस्माद्धर्मात्परं नास्ति ।
अथो अबलीयान् बलीयांसमाशंसते धर्मेण ।
यथा राज्ञैवम् ।
यो वै स धर्मः सत्यं वै तत् ।
तस्मात्सत्यं वदन्तमाहुर्धर्मं वदतीति ।
धर्मं वा वदन्तं सत्यं वदतीति ।
एतद्ध्येवैतदुभयं भवति ॥ १.४.१४ ॥
ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਲਿਆ-ਫੁੱਲਿਆ ਨਹੀਂ। ਉਸਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰੂਪ, ਧਰਮ, ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਉਹੀ ਕਸ਼ਤਰ ਦਾ ਕਸ਼ਤਰ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਧਰਮ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਜੇ ਦੁਆਰਾ, ਤਿਵੇਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਲਵਾਨ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਧਰਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਧਰਮ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਹਨ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.15
तदेतद्ब्रह्म क्षत्रं विट्शूद्रः ।
तदग्निनैव देवेषु ब्रह्माभवद्ब्राह्मणो मनुष्येषु, क्षत्रियेण क्षत्रियः, वैश्येन वैश्यः, शूद्रेण शूद्रः ।
तस्मादग्नावेव देवेषु लोकमिच्छन्ते ब्राह्मणे मनुष्येषु ।
एताभ्यां हि रूपाभ्यां ब्रह्माभवत् ।
अथ यो ह वा अस्माल्लोकात्स्वं लोकमदृष्ट्वा प्रैति स एनमविदितो न भुनक्ति यथा वेदो वाननूक्तोऽन्यद्वा कर्माकृतम् ।
यदि ह वा अप्यनेवंविन्महत्पुण्यं कर्म करोति तद्धास्यान्ततः क्षीयत एव ।
आत्मानमेव लोकमुपासीत ।
स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयते ।
अस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजते ॥ १.४.१५ ॥
ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਕਸ਼ਤਰ, ਵਿਟ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣਿਆ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਿਆ। ਕਸ਼ਤਰੀ ਰਾਹੀਂ ਕਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੂਦਰ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੋਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣਿਆ। ਜੋ ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਲੋਕ ਵੇਖੇ ਬਿਨਾਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਣਜਾਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸਦਾ ਭੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਨਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਵੇਦ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤਾ ਕਰਮ। ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਅਣਜਾਣ ਵੀ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਅੰਤ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਲੋਕ ਮੰਨ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਲੋਕ ਮੰਨ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਕਰਮ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਜੋ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਰਚਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.16
अथो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूतानां लोकः ।
स यज्जुहोति यद्यजते तेन देवानां लोकः ।
अथ यदनुब्रूते तेन ऋषीणाम् ।
अथ यत्पितृभ्यो निपृणाति यत्प्रजामिच्छते तेन पितॄणाम् ।
अथ यन्मनुष्यान् वासयते यदेभ्योऽशनं ददाति तेन मनुष्याणाम् ।
अथ यत्पशुभ्यस्तृणोदकं विन्दति तेन पशूनाम् ।
यदस्य गृहेषु श्वापदा वयांस्या पिपीलिकाभ्य उपजीवन्ति तेन तेषां लोकः ।
यथा ह वै स्वाय लोकायारिष्टिमिच्छेत् ।
एवं हैवंविदे सर्वदा सर्वाणि भूतान्यरिष्टिमिच्छन्ति ।
तद्वा एतद्विदितं मीमांसितम् ॥ १.४.१६ ॥
ਅਤੇ ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ। ਜੋ ਹਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੱਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਲੋਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਨੁਵਚਨ (ਵੇਦ ਪਾਠ) ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਲੋਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਘਾਹ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਲੋਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹਿੰਸਕ ਜੀਵ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਕੀੜੀਆਂ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਲਈ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸਦਾ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 1.4.17
आत्मैवेदमग्र आसीदेक एव ।
सोऽकामयत जाया मे स्यादथ प्रजायेय ।
अथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति ।
एतावान् वै कामः ।
नेच्छंश्चनातो भूयो विन्देत् ।
तस्मादप्येतर्ह्येकाकी कामयते जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति ।
स यावदप्येतेषामेकैकं न प्राप्नोत्यकृत्स्न एव तावन्मन्यते ।
तस्यो कृत्स्नता ।
मन एवास्यात्मा ।
वाग्जाया ।
प्राणः प्रजा ।
चक्षुर्मानुषं वित्तम् ।
चक्षुषा हि तद्विन्दते ।
श्रोत्रं दैवम् ।
श्रोत्रेण हि तच्छृणोति ।
आत्मैवास्य कर्म ।
आत्मना हि कर्म करोति ।
स एष पाङ्क्तो यज्ञः ।
पाङ्क्तः पशुः ।
पाङ्क्तः पुरुषः ।
पाङ्क्तमिदं सर्वं यदिदं किञ्च ।
तदिदं सर्वमाप्नोति य एवं वेद ॥ १.४.१७ ॥
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਸੀ, ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ: ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਸੰਤਾਨ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਧਨ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਕਰਮ ਕਰਾਂ। ਇੰਨੀ ਹੀ ਕਾਮਨਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਹ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ ਇਕੱਲਾ ਮਨੁੱਖ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਸੰਤਾਨ, ਫਿਰ ਧਨ, ਫਿਰ ਕਰਮ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਧੂਰਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਇਹ ਹੈ: ਮਨ ਹੀ ਉਸਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਵਾਣੀ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਉਸਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹੈ, ਮਾਨੁਸ਼ੀ ਧਨ ਅੱਖ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਖ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੈਵੀ ਧਨ ਕੰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਹੀ ਉਸਦਾ ਕਰਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਂਕਤ ਯਗ ਹੈ। ਪਾਂਕਤ ਪਸ਼ੂ ਹੈ। ਪਾਂਕਤ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ ਸਭ ਪਾਂਕਤ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।