उपनिषदे · Bṛhadāraṇyaka 1.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 1.4.1
(पुरुषविधब्राह्मणम् /आत्मब्राह्मणम् /सृष्टिब्राह्मणम् )
आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविधः ।
सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्यत् ।
सोऽहमस्मीत्यग्रे व्याहरत् ।
ततोऽहंनामाभवत् ।
तस्मादप्येतर्ह्यामन्त्रितोऽहमयमित्येवाग्र उक्त्वाथान्यन्नाम प्रब्रूते यदस्य भवति ।
स यत्पूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात्सर्वान् पाप्मन औषत्तस्मात्पुरुषः ।
ओषति ह वै स तं योऽस्मात्पूर्वो बुभूषति य एवं वेद ॥ १.४.१ ॥
(पुरुषविध ब्राह्मण / आत्म ब्राह्मण / सृष्टी ब्राह्मण) सुरुवातीला हे सर्व केवळ आत्मा होते, पुरुषाच्या रूपात. त्याने सभोवार पाहिले तेव्हा स्वतःशिवाय दुसरे काही पाहिले नाही. तो प्रथम म्हणाला, 'मी आहे.' त्यावरून 'अहम्' हे नाव झाले. म्हणूनच आजही हाक मारली जाते तेव्हा प्रथम 'मी हा' म्हणून मग त्याचे दुसरे नाव घेतले जाते. त्याने आधीच ही सर्व पापे जाळली म्हणून तो 'पुरुष'. जो याच्याआधी असू इच्छितो त्याला तो जाळतो; असे जाणणारा.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.2
सोऽबिभेत्तस्मादेकाकी बिभेति ।
स हायमीक्षां चक्रे, यन्मदन्यन्नास्ति कस्मान्नु बिभेमीति ।
तत एवास्य भयं वीयाय ।
कस्माद्ध्यभेष्यत् ।
द्वितीयाद्वै भयं भवति ॥ १.४.२ ॥
तो घाबरला. म्हणून एकटा असलेला घाबरतो. त्याने विचार केला: 'माझ्याशिवाय दुसरे काही नाहीच, मग मी का घाबरावे?' तेव्हा त्याची भीती नाहीशी झाली. तो घाबरणार तरी कशाला? भीती तर दुसऱ्यापासूनच होते.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.3
स वै नैव रेमे ।
तस्मादेकाकी न रमते ।
स द्वितीयमैच्छत् ।
स हैतावानास यथा स्त्रीपुमांसौ सम्परिष्वक्तौ ।
स इममेवात्मानं द्वेधापातयत् ।
ततः पतिश्च पत्नी चाभवताम् ।
तस्मादिदमर्धबृगलमिव स्व इति ह स्माह याज्ञवल्क्यः ।
तस्मादयमाकाशः स्त्रिया पूर्यत एव ।
तां समभवत् ।
ततो मनुष्या अजायन्त ॥ १.४.३ ॥
त्याला आनंद मिळाला नाही. म्हणून एकटा माणूस आनंद घेत नाही. त्याने दुसऱ्याची इच्छा केली. स्त्री आणि पुरुष घट्ट आलिंगनात असावेत तसा तो झाला. त्याने या आत्म्याचेच दोन भाग केले. त्यातून पती आणि पत्नी झाले. म्हणून याज्ञवल्क्य म्हणाले: हा शंखाच्या अर्ध्या भागासारखा केवळ स्वतःचा अर्धा भाग आहे. म्हणूनच ही पोकळी स्त्रीने भरलेली आहे. त्याने तिच्याशी संग केला; त्यातून मनुष्ये जन्माला आली.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.4
सो हेयमीक्षां चक्रे कथं नु मात्मन एव जनयित्वा सम्भवति ।
हन्त तिरोऽसानीति ।
सा गौरभवद्वृषभ इतरः ।
तां समेवाभवत् ।
ततो गावोऽजायन्त ।
वडवेतराभवदश्ववृष इतरः ।
गर्दभीतरा गर्दभ इतरः ।
तां समेवाभवत् ।
तत एकशफमजायत ।
अजेतराभवद्बस्त इतरः ।
अविरितरा मेष इतरः ।
तां समेवाभवत् ।
ततोऽजावयो ऽजायन्त ।
एवमेव यदिदं किञ्च मिथुनमा पिपीलिकाभ्यस्तत्सर्वमसृजत ॥ १.४.४ ॥
त्याने विचार केला: मी स्वतःपासूनच जन्मून कसा राहू? ठीक, मी स्वतःला लपवतो. ती गाय झाली, दुसरा वृषभ. तिच्याशी तो संयोगला; त्यातून गायी जन्मल्या. ती घोडी झाली, दुसरा घोडा; ती गाढविणी झाली, दुसरा गाढव. तिच्याशी संयोगला; त्यातून एकखुरी प्राणी जन्मले. ती शेळी झाली, दुसरा बोकड; ती मेंढी झाली, दुसरा मेंढा. तिच्याशी संयोगला; त्यातून शेळ्या व मेंढ्या जन्मल्या. अशा प्रकारे मुंगीपर्यंत जे जोडे आहेत, ते सर्व त्याने निर्माण केले.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.5
सोऽवेदहं वाव सृष्टिरस्म्यहं हीदं सर्वमसृक्षीति ।
ततः सृष्टिरभवत् ।
सृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ १.४.५ ॥
त्याने जाणले: मीच खरोखर सृष्टी आहे, कारण हे सर्व मी निर्माण केले. तेव्हा सृष्टी झाली. असे जाणणारा या सृष्टीत होतो.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.6
अथेत्यभ्यमन्थत् ।
स मुखाच्च योनेर्हस्ताभ्यां चाग्निमसृजत ।
तस्मादेतदुभयमलोमकमन्तरतः ।
अलोमका हि योनिरन्तरतः ।
तद्यदिदमाहुरमुं यजामुं यजेत्येकैकं देवमेतस्यैव सा विसृष्टिः ।
एष उ ह्येव सर्वे देवाः ।
अथ यत्किञ्चेदमार्द्रं तद्रेतसोऽसृजत ।
तदु सोम ।
एतावद्वा इदं सर्वमन्नं चैवान्नादश्च ।
सोम एवान्नमग्निरन्नादः ।
सैषा ब्रह्मणोऽतिसृष्टिः ।
यच्छ्रेयसो देवानसृजताथ यन्मर्त्यः सन्नमृतानसृजत तस्मादतिसृष्टिर् ।
अतिसृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ १.४.६ ॥
नंतर त्याने मंथन केले. तोंडातून, योनीतून आणि हातांतून त्याने अग्नी निर्माण केला. म्हणून हे दोन्ही आतून केसविरहित आहेत. 'अमुकाचे यजन कर, अमुकाचे यजन कर' असे लोक म्हणतात ते प्रत्येक देवता याचीच निर्मिती; कारण हाच सर्व देव आहे. येथे जे काही ओलसर आहे ते त्याने रेतसातून निर्माण केले; तो सोम. हे सर्व अन्न आणि अन्नभक्षक आहे; सोम अन्न, अग्नी अन्नभक्षक. ही ब्रह्माची अतिसृष्टी आहे; त्याने श्रेष्ठ देवांची निर्मिती केली, नंतर मर्त्य असूनही अमर्त्यांची निर्मिती केली; म्हणून ही अतिसृष्टी. असे जाणणारा या अतिसृष्टीत होतो.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.7
तद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत् ।
तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतासौ नामायमिदंरूप इति ।
तदिदमप्येतर्हि नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियत असौ नामायमिदंरूप इति ।
स एष इह प्रविष्ट आ नखाग्रेभ्यो यथा क्षुरः क्षुरधानेऽवहितः स्याद्विश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाये ।
तं न पश्यन्ति ।
अकृत्स्नो हि सः प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति ।
वदन् वाक्पश्यंश्चक्षुः शृण्वञ्छ्रोत्रं मन्वानो मनः ।
तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येव ।
स योऽत एकैकमुपास्ते न स वेद ।
अकृत्स्नो ह्येषोऽत एकैकेन भवति ।
आत्मेत्येवोपासीत ।
अत्र ह्येते सर्व एकं भवन्ति ।
तदेतत्पदनीयमस्य सर्वस्य यदयमात्मा ।
अनेन ह्येतत्सर्वं वेद ।
यथा ह वै पदेनानुविन्देदेवं कीर्तिं श्लोकं विन्दते य एवं वेद ॥ १.४.७ ॥
ते पूर्वी अव्याकृत होते. नाम आणि रूपाने तेच व्याकृत झाले; 'हा असे नाव, असे रूप असलेला' असे म्हणून. आजही ते नाम आणि रूपानेच व्याकृत होते. तो येथे नखाग्रापर्यंत प्रविष्ट आहे, जसा वस्तरा आपल्या म्यानात ठेवलेला असतो, किंवा विश्वंभर (अग्नी) आपल्या घरट्यात. लोक त्याला पाहत नाहीत, कारण तो अपूर्ण आहे; श्वास घेताना तो 'प्राण', बोलताना 'वाक्', पाहताना 'चक्षू', ऐकताना 'श्रोत्र', मनन करताना 'मन' या नावाने ओळखला जातो. ही त्याच्या कर्मांचीच नावे आहेत. यांपैकी प्रत्येकाची एकट्याने उपासना करणारा त्याला जाणत नाही, कारण प्रत्येकाने तो अपूर्णच राहतो. म्हणून 'आत्मा' म्हणूनच उपासना करावी. यात हे सर्व एक होतात. हाच या सर्वाचा मागोवा, म्हणजे हा आत्मा. याने सर्व काही कळते, जसे पावलाच्या खुणेने हरवलेले सापडते. असे जाणणारा कीर्ती आणि यश मिळवतो.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.8
तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो वित्तात्प्रेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरं यदयमात्मा ।
स योऽन्यमात्मनः प्रियं ब्रुवाणं ब्रूयात्प्रियं रोत्स्यतीतीश्वरो ह तथैव स्यात् ।
आत्मानमेव प्रियमुपासीत ।
स य आत्मानमेव प्रियमुपास्ते न हास्य प्रियं प्रमायुकं भवति ॥ १.४.८ ॥
हा आत्मा पुत्रापेक्षा प्रिय आहे, धनापेक्षा प्रिय आहे, इतर सर्वांपेक्षा प्रिय आहे, आणि सर्वांपेक्षा अंतरतम आहे. आपल्या आत्म्यापेक्षा वेगळ्या कोणत्या तरी प्रिय वस्तूला प्रिय म्हणणाऱ्याला कोणी म्हणाले, 'तुझे प्रिय नष्ट होईल', तर तसेच खरोखर होऊ शकते. आत्म्यालाच प्रिय मानून उपासना करावी. जो आत्म्यालाच प्रिय मानून उपासना करतो, त्याचे प्रिय नष्ट होत नाही.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.9
तदाहुर्यद्ब्रह्मविद्यया सर्वं भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते ।
किमु तद्ब्रह्मावेद्यस्मात्तत्सर्वमभवदिति ॥ १.४.९ ॥
ब्रह्मविद्येने सर्व होणार असलेले मनुष्य असे मानतात असे म्हटले जाते. पण ज्या ब्रह्माला जाणले गेले नाही, ते काय आहे, ज्यापासून ते सर्व उत्पन्न झाले?
Bṛhadāraṇyaka 1.4.10
ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् ।
तदात्मानमेवावेत् ।
अहं ब्रह्मास्मीति ।
तस्मात्तत्सर्वमभवत् ।
तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत् ।
तथर्षीनाम् ।
तथा मनुष्याणाम् ।
तद्धैतत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्चेति ।
तदिदमप्येतर्हि य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्वं भवति ।
तस्य ह न देवाश्चनाभूत्या ईशते ।
आत्मा ह्येषां स भवति ।
अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद ।
यथा पशुरेवं स देवानाम् ।
यथा ह वै बहवः पशवो मनुष्यं भुञ्ज्युरेवमेकैकः पुरुषो देवान् भुनक्ति ।
एकस्मिन्नेव पशावादीयमानेऽप्रियं भवति किमु बहुषु ।
तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विद्युः ॥ १.४.१० ॥
सुरुवातीला हे केवळ ब्रह्म होते. त्याने स्वतःलाच जाणले: "मी ब्रह्म आहे". म्हणून ते सर्व झाले. देवांमध्ये जो जागृत झाला तोच तो झाला. ऋषी आणि मानवांमध्येही असेच. हे पाहून ऋषी वामदेव म्हणाले: "मी मनू झालो आणि सूर्यही झालो." आजही जो असे जाणतो की "मी ब्रह्म आहे", तो हे सर्व होतो. देवसुद्धा त्याची समृद्धी रोखू शकत नाहीत, कारण तो त्यांचा आत्मा होतो. जो दुसऱ्या देवतेची उपासना करतो आणि "तो वेगळा, मी वेगळा" हे जाणत नाही, तो देवांसाठी पशूसारखा आहे. जसे अनेक पशू मनुष्याचे भक्ष्य होतात, तसा प्रत्येक मनुष्य देवांचे भक्ष्य होतो. एक पशू नेला तरी दुःख होते, अनेक नेले तर सांगायलाच नको. म्हणून मनुष्यांनी हे जाणणे देवांना प्रिय नाही.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.11
ब्रह्म वा इदमग्र आसीदेकमेव ।
तदेकं सन्न व्यभवत् ।
तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत क्षत्रं, यान्येतानि देवत्रा क्षत्राणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति ।
तस्मात्क्षत्रात्परं नास्ति ।
तस्माद्ब्राह्मणः क्षत्रियं अधस्तादुपास्ते राजसूये ।
क्षत्र एव तद्यशो दधाति ।
सैषा क्षत्रस्य योनिर्यद्ब्रह्म ।
तस्माद्यद्यपि राजा परमतां गच्छति ब्रह्मैवान्तत उपनिश्रयति स्वां योनिम् ।
य उ एनं हिनस्ति स्वां स योनिमृच्छति ।
स पापीयान् भवति यथा श्रेयांसं हिंसित्वा ॥ १.४.११ ॥
सुरुवातीला हे एकच ब्रह्म होते. एकटेच असल्यामुळे ते वाढले नाही. मग त्याने श्रेष्ठ रूप असलेले क्षत्र निर्माण केले — देवांमधील राजशक्ती: इंद्र, वरुण, सोम, रुद्र, पर्जन्य, यम, मृत्यू आणि ईशान. म्हणून क्षत्रापेक्षा श्रेष्ठ काही नाही. त्यामुळेच राजसूय यज्ञात ब्राह्मण क्षत्रियाला स्वतःपेक्षा खाली बसवून त्याची उपासना करतो. क्षत्रातच तो त्याचे यश स्थापित करतो. हेच क्षत्राचे मूळ, ब्रह्म आहे. म्हणून राजा सर्वोच्च पद मिळवला तरी शेवटी आपल्या मूळ ब्रह्माचाच आश्रय घेतो. जो त्याला हानी करतो, तो आपल्याच मूळाचा नाश करतो. तो श्रेष्ठ पुरुषाची हत्या करणाऱ्यासारखा महापापी होतो.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.12
स नैव व्यभवत् ।
स विशमसृजत ।
यान्येतानि देवजातानि गणश आख्यायन्ते वसवो रुद्रा आदित्या विश्वे देवा मरुत इति ॥ १.४.१२ ॥
तरीही तो वाढला नाही. मग त्याने विश, म्हणजे प्रजा (वैश्य वर्ग) निर्माण केली. देवजातींचे हे समूह गणांच्या रूपात सांगितले जातात: वसू, रुद्र, आदित्य, विश्वेदेव आणि मरुत.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.13
स नैव व्यभवत् ।
स शौद्रं वर्णमसृजत पूषणम् ।
इयं वै पूषा ।
इयं हीदं सर्वं पुष्यति यदिदं किञ्च ॥ १.४.१३ ॥
तरीही तो वाढला नाही. मग त्याने शूद्र वर्ण आणि पूषन निर्माण केला. ही पृथ्वीच पूषन आहे, कारण येथे जे जे आहे ते सर्व तीच पोषते.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.14
स नैव व्यभवत् ।
तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत धर्मम् ।
तदेतत्क्षत्रस्य क्षत्रं यद्धर्मः ।
तस्माद्धर्मात्परं नास्ति ।
अथो अबलीयान् बलीयांसमाशंसते धर्मेण ।
यथा राज्ञैवम् ।
यो वै स धर्मः सत्यं वै तत् ।
तस्मात्सत्यं वदन्तमाहुर्धर्मं वदतीति ।
धर्मं वा वदन्तं सत्यं वदतीति ।
एतद्ध्येवैतदुभयं भवति ॥ १.४.१४ ॥
तो पूर्णपणे समृद्ध झाला नाही. त्याने त्याहूनही श्रेष्ठ रूप, धर्माची, निर्माण केली. तोच क्षत्राचा क्षत्र, म्हणजे धर्म. म्हणून धर्माहून श्रेष्ठ असे काही नाही. जसे राजाद्वारे, तसेच दुर्बल बलवानाला धर्माद्वारे जिंकू इच्छितो. धर्म म्हणजेच सत्य. म्हणून सत्य बोलणाऱ्याला धर्म बोलणारा आणि धर्म बोलणाऱ्याला सत्य बोलणारा म्हणतात. हे दोन्ही एकच आहेत.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.15
तदेतद्ब्रह्म क्षत्रं विट्शूद्रः ।
तदग्निनैव देवेषु ब्रह्माभवद्ब्राह्मणो मनुष्येषु, क्षत्रियेण क्षत्रियः, वैश्येन वैश्यः, शूद्रेण शूद्रः ।
तस्मादग्नावेव देवेषु लोकमिच्छन्ते ब्राह्मणे मनुष्येषु ।
एताभ्यां हि रूपाभ्यां ब्रह्माभवत् ।
अथ यो ह वा अस्माल्लोकात्स्वं लोकमदृष्ट्वा प्रैति स एनमविदितो न भुनक्ति यथा वेदो वाननूक्तोऽन्यद्वा कर्माकृतम् ।
यदि ह वा अप्यनेवंविन्महत्पुण्यं कर्म करोति तद्धास्यान्ततः क्षीयत एव ।
आत्मानमेव लोकमुपासीत ।
स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयते ।
अस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजते ॥ १.४.१५ ॥
हेच ब्रह्म, क्षत्र, विट् आणि शूद्र. अग्नीनेच देवांमध्ये ब्रह्म झाले; मनुष्यांमध्ये ब्राह्मण झाले. क्षत्रियाने क्षत्रिय, वैश्याने वैश्य, शूद्राने शूद्र. म्हणून देवांमध्ये अग्नीतच आणि मनुष्यांमध्ये ब्राह्मणातच लोकाची इच्छा करतात. या दोन रूपांनीच ब्रह्म झाले. या लोकातून आपला लोक न पाहता जो जातो, तो अज्ञात राहून त्याचा उपभोग घेत नाही, जसे न पठण केलेला वेद किंवा न केलेले दुसरे कर्म. असा अज्ञानी माणूस महान पुण्यकर्म करीत असला तरी शेवटी ते क्षय पावते. आत्म्यालाच लोक मानून उपासना करावी. जो आत्म्यालाच लोक मानून उपासना करतो, त्याचे कर्म क्षय पावत नाही; कारण याच आत्म्यापासून तो जे जे इच्छितो ते ते निर्माण करतो.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.16
अथो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूतानां लोकः ।
स यज्जुहोति यद्यजते तेन देवानां लोकः ।
अथ यदनुब्रूते तेन ऋषीणाम् ।
अथ यत्पितृभ्यो निपृणाति यत्प्रजामिच्छते तेन पितॄणाम् ।
अथ यन्मनुष्यान् वासयते यदेभ्योऽशनं ददाति तेन मनुष्याणाम् ।
अथ यत्पशुभ्यस्तृणोदकं विन्दति तेन पशूनाम् ।
यदस्य गृहेषु श्वापदा वयांस्या पिपीलिकाभ्य उपजीवन्ति तेन तेषां लोकः ।
यथा ह वै स्वाय लोकायारिष्टिमिच्छेत् ।
एवं हैवंविदे सर्वदा सर्वाणि भूतान्यरिष्टिमिच्छन्ति ।
तद्वा एतद्विदितं मीमांसितम् ॥ १.४.१६ ॥
आणि हाच आत्मा सर्व भूतांचा लोक आहे. जो होम करतो आणि यज्ञ करतो, त्याच्याद्वारे देवांचा लोक होतो. जो अनुवचन (वेदपठण) करतो, त्याच्याद्वारे ऋषींचा लोक होतो. जो पितरांना तर्पण देतो आणि संतती इच्छितो, त्याच्याद्वारे पितरांचा लोक होतो. जो मनुष्यांना वास देतो आणि त्यांना अन्न देतो, त्याच्याद्वारे मनुष्यांचा लोक होतो. जो पशूंसाठी गवत व पाणी मिळवितो, त्याच्याद्वारे पशूंचा लोक होतो. त्याच्या घरात जे हिंस्र पशू, पक्षी व मुंग्या उपजीविका करतात, त्याद्वारे त्यांचा लोक होतो. जसे कोणी आपल्या लोकाच्या कल्याणाची इच्छा करतो, तसेच अशा प्रकारे जाणणाऱ्यासाठी सर्व भूते नेहमी कल्याणाची इच्छा करतात. हे निश्चितपणे जाणले आणि विचारले गेले आहे.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.17
आत्मैवेदमग्र आसीदेक एव ।
सोऽकामयत जाया मे स्यादथ प्रजायेय ।
अथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति ।
एतावान् वै कामः ।
नेच्छंश्चनातो भूयो विन्देत् ।
तस्मादप्येतर्ह्येकाकी कामयते जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति ।
स यावदप्येतेषामेकैकं न प्राप्नोत्यकृत्स्न एव तावन्मन्यते ।
तस्यो कृत्स्नता ।
मन एवास्यात्मा ।
वाग्जाया ।
प्राणः प्रजा ।
चक्षुर्मानुषं वित्तम् ।
चक्षुषा हि तद्विन्दते ।
श्रोत्रं दैवम् ।
श्रोत्रेण हि तच्छृणोति ।
आत्मैवास्य कर्म ।
आत्मना हि कर्म करोति ।
स एष पाङ्क्तो यज्ञः ।
पाङ्क्तः पशुः ।
पाङ्क्तः पुरुषः ।
पाङ्क्तमिदं सर्वं यदिदं किञ्च ।
तदिदं सर्वमाप्नोति य एवं वेद ॥ १.४.१७ ॥
सुरुवातीला हे सर्व केवळ आत्मा होते, तो एकटाच होता. त्याने इच्छा केली: माझी पत्नी असावी, मग मला संतती व्हावी, मग माझ्याकडे धन असावे, मग मी कर्म करावे. इतकीच कामना. इच्छा करूनही यापेक्षा अधिक तो मिळवत नाही. म्हणून आजही एकटा माणूस इच्छितो: माझी पत्नी असावी, मग संतती, मग धन, मग कर्म. यातील प्रत्येक मिळेपर्यंत तो स्वतःला अपूर्ण मानतो. त्याची पूर्णता अशी: मनच त्याचा आत्मा, वाणी ही त्याची पत्नी, प्राण ही त्याची संतती, मानवी धन म्हणजे डोळा, कारण डोळ्यानेच तो ते मिळवतो. दैवी धन म्हणजे कान, कारण कानानेच तो ते ऐकतो. आत्मा हेच त्याचे कर्म, कारण आत्म्यानेच तो कर्म करतो. हा पाङ्क्त यज्ञ आहे, पाङ्क्त पशू आहे, पाङ्क्त पुरुष आहे. जे जे आहे ते सर्व पाङ्क्त आहे. असे जाणणारा हे सर्व प्राप्त करतो.