อุปนิษัท · Bṛhadāraṇyaka 1.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 1.4.1
(पुरुषविधब्राह्मणम् /आत्मब्राह्मणम् /सृष्टिब्राह्मणम् )
आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविधः ।
सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्यत् ।
सोऽहमस्मीत्यग्रे व्याहरत् ।
ततोऽहंनामाभवत् ।
तस्मादप्येतर्ह्यामन्त्रितोऽहमयमित्येवाग्र उक्त्वाथान्यन्नाम प्रब्रूते यदस्य भवति ।
स यत्पूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात्सर्वान् पाप्मन औषत्तस्मात्पुरुषः ।
ओषति ह वै स तं योऽस्मात्पूर्वो बुभूषति य एवं वेद ॥ १.४.१ ॥
(ปุรุษวิธพราหมณะ / อาตมพราหมณะ / สฤษฏิพราหมณะ) ในตอนเริ่มแรก สิ่งนี้เป็นอาตมันเพียงอย่างเดียว อยู่ในรูปของบุรุษ เขาพิจารณาไปรอบ ๆ แล้วไม่เห็นสิ่งใดอื่นนอกจากตนเอง เขาเปล่งคำแรกว่า ข้าคือ ข้าจึงได้ชื่อว่า อหัม แม้บัดนี้เมื่อใครถูกเรียกขาน เขาก็จะพูดก่อนว่า ข้าคือผู้นี้ แล้วจึงกล่าวนามอื่นของตนซึ่งเป็นของเขา เพราะเขาเผาผลาญบาปทั้งปวงก่อนสิ่งอื่นทั้งหมด เขาจึงเป็นบุรุษ ผู้ใดรู้เช่นนี้และปรารถนาจะเป็นก่อนเขา ผู้นั้นย่อมถูกเขาเผาผลาญ
Bṛhadāraṇyaka 1.4.2
सोऽबिभेत्तस्मादेकाकी बिभेति ।
स हायमीक्षां चक्रे, यन्मदन्यन्नास्ति कस्मान्नु बिभेमीति ।
तत एवास्य भयं वीयाय ।
कस्माद्ध्यभेष्यत् ।
द्वितीयाद्वै भयं भवति ॥ १.४.२ ॥
เขาเกิดความกลัว เพราะเหตุนั้นผู้ที่อยู่ลำพังจึงกลัว เขาครุ่นคิดว่า ไม่มีสิ่งใดอื่นนอกจากข้า เหตุใดข้าจึงต้องกลัวเล่า ความกลัวของเขาจึงสลายไป เหตุใดเขาจะกลัวได้เล่า ความกลัวย่อมเกิดขึ้นเพราะมีสองเท่านั้น
Bṛhadāraṇyaka 1.4.3
स वै नैव रेमे ।
तस्मादेकाकी न रमते ।
स द्वितीयमैच्छत् ।
स हैतावानास यथा स्त्रीपुमांसौ सम्परिष्वक्तौ ।
स इममेवात्मानं द्वेधापातयत् ।
ततः पतिश्च पत्नी चाभवताम् ।
तस्मादिदमर्धबृगलमिव स्व इति ह स्माह याज्ञवल्क्यः ।
तस्मादयमाकाशः स्त्रिया पूर्यत एव ।
तां समभवत् ।
ततो मनुष्या अजायन्त ॥ १.४.३ ॥
เขาไม่รู้สึกยินดี เพราะเหตุนั้นผู้ที่อยู่ลำพังจึงไม่รู้สึกยินดี เขาปรารถนาให้มีผู้ที่สอง เขาก็ใหญ่โตขึ้นเท่ากับหญิงกับชายที่กอดรัดกัน เขาแบ่งอาตมันนี้ออกเป็นสองส่วน จากนั้นก็เกิดเป็นสามีและภรรยา เพราะเหตุนั้นยาชญวัลกยะจึงกล่าวว่า ดุจดังครึ่งหนึ่งของเปลือกหอย ตนเองก็คือครึ่งหนึ่งนั้น เพราะเหตุนั้นช่องว่างนี้จึงเต็มด้วยหญิง เขาจึงร่วมกับนางและจากนั้นมนุษย์ก็ถือกำเนิดขึ้น
Bṛhadāraṇyaka 1.4.4
सो हेयमीक्षां चक्रे कथं नु मात्मन एव जनयित्वा सम्भवति ।
हन्त तिरोऽसानीति ।
सा गौरभवद्वृषभ इतरः ।
तां समेवाभवत् ।
ततो गावोऽजायन्त ।
वडवेतराभवदश्ववृष इतरः ।
गर्दभीतरा गर्दभ इतरः ।
तां समेवाभवत् ।
तत एकशफमजायत ।
अजेतराभवद्बस्त इतरः ।
अविरितरा मेष इतरः ।
तां समेवाभवत् ।
ततोऽजावयो ऽजायन्त ।
एवमेव यदिदं किञ्च मिथुनमा पिपीलिकाभ्यस्तत्सर्वमसृजत ॥ १.४.४ ॥
เขาครุ่นคิดว่า เราจะเกิดจากการให้กำเนิดตนเองโดยลำพังได้อย่างไรกัน เอาเถิด ข้าจะแปลงกายให้ซ่อนเร้น นางกลายเป็นวัวตัวเมีย ส่วนอีกผู้หนึ่งกลายเป็นวัวตัวผู้ เขาร่วมกับนาง และจากนั้นโคก็ถือกำเนิดขึ้น นางกลายเป็นม้าตัวเมีย ส่วนอีกผู้หนึ่งกลายเป็นม้าตัวผู้ นางกลายเป็นลาตัวเมีย ส่วนอีกผู้หนึ่งกลายเป็นลาตัวผู้ เขาร่วมกับนาง และจากนั้นสัตว์กีบเดียวก็ถือกำเนิดขึ้น นางกลายเป็นแพะตัวเมีย ส่วนอีกผู้หนึ่งกลายเป็นแพะตัวผู้ นางกลายเป็นแกะตัวเมีย ส่วนอีกผู้หนึ่งกลายเป็นแกะตัวผู้ เขาร่วมกับนาง และจากนั้นแพะและแกะก็ถือกำเนิดขึ้น ดังนี้ เขาสร้างทุกคู่ที่มีอยู่ในโลกนี้ แม้กระทั่งมด
Bṛhadāraṇyaka 1.4.5
सोऽवेदहं वाव सृष्टिरस्म्यहं हीदं सर्वमसृक्षीति ।
ततः सृष्टिरभवत् ।
सृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ १.४.५ ॥
เขารู้ว่า แท้จริงข้าคือสฤษฏิ เพราะข้าได้สร้างสิ่งทั้งปวงนี้ขึ้น จากนั้นสฤษฏิก็เกิดขึ้น ผู้ใดรู้เช่นนี้ ย่อมดำรงอยู่ในสฤษฏินี้
Bṛhadāraṇyaka 1.4.6
अथेत्यभ्यमन्थत् ।
स मुखाच्च योनेर्हस्ताभ्यां चाग्निमसृजत ।
तस्मादेतदुभयमलोमकमन्तरतः ।
अलोमका हि योनिरन्तरतः ।
तद्यदिदमाहुरमुं यजामुं यजेत्येकैकं देवमेतस्यैव सा विसृष्टिः ।
एष उ ह्येव सर्वे देवाः ।
अथ यत्किञ्चेदमार्द्रं तद्रेतसोऽसृजत ।
तदु सोम ।
एतावद्वा इदं सर्वमन्नं चैवान्नादश्च ।
सोम एवान्नमग्निरन्नादः ।
सैषा ब्रह्मणोऽतिसृष्टिः ।
यच्छ्रेयसो देवानसृजताथ यन्मर्त्यः सन्नमृतानसृजत तस्मादतिसृष्टिर् ।
अतिसृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ १.४.६ ॥
แล้วเขาก็ขัดถู จากปากและจากช่องกำเนิด และด้วยมือทั้งสอง เขาสร้างไฟขึ้น เพราะเหตุนั้นอวัยวะทั้งสองนี้จึงไม่มีขนภายในเลย ช่องกำเนิดภายในก็ไม่มีขนเช่นกัน ส่วนที่กล่าวกันว่า จงบูชาผู้นี้ จงบูชาผู้นั้น เทพแต่ละองค์ก็เป็นเพียงการปล่อยออกมาจากเขาเท่านั้น เพราะเขาคือเทพทั้งปวงอย่างแท้จริง สิ่งใดก็ตามที่ชุ่มชื้นในโลกนี้ เขาสร้างมาจากน้ำอสุจิ นั่นคือโสม อาหารและผู้กินอาหารทั้งหมดนี้มีเพียงเท่านี้ โสมคืออาหาร ไฟคือผู้กิน นี่คือการสร้างเกินของพรหมัน เพราะเขาสร้างเทพผู้ประเสริฐ แล้วทั้งที่เป็นมนุษย์ เขาก็สร้างอมตะขึ้น เพราะเหตุนั้นจึงเป็นการสร้างเกิน ผู้ใดรู้เช่นนี้ ย่อมดำรงอยู่ในการสร้างเกินนี้
Bṛhadāraṇyaka 1.4.7
तद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत् ।
तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतासौ नामायमिदंरूप इति ।
तदिदमप्येतर्हि नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियत असौ नामायमिदंरूप इति ।
स एष इह प्रविष्ट आ नखाग्रेभ्यो यथा क्षुरः क्षुरधानेऽवहितः स्याद्विश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाये ।
तं न पश्यन्ति ।
अकृत्स्नो हि सः प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति ।
वदन् वाक्पश्यंश्चक्षुः शृण्वञ्छ्रोत्रं मन्वानो मनः ।
तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येव ।
स योऽत एकैकमुपास्ते न स वेद ।
अकृत्स्नो ह्येषोऽत एकैकेन भवति ।
आत्मेत्येवोपासीत ।
अत्र ह्येते सर्व एकं भवन्ति ।
तदेतत्पदनीयमस्य सर्वस्य यदयमात्मा ।
अनेन ह्येतत्सर्वं वेद ।
यथा ह वै पदेनानुविन्देदेवं कीर्तिं श्लोकं विन्दते य एवं वेद ॥ १.४.७ ॥
แต่ก่อนนั้น สิ่งนี้ยังไม่ถูกแจกแจง ต่อมาจึงถูกแจกแจงด้วยนามและรูปเท่านั้น ว่านี่คือผู้มีนามนี้และรูปนี้ แม้บัดนี้ก็ยังถูกแจกแจงด้วยนามและรูปเท่านั้น ว่านี่คือผู้มีนามนี้และรูปนี้ เขาเข้ามาอยู่ที่นี่ ตั้งแต่ปลายเล็บขึ้นไป เหมือนมีดโกนที่วางอยู่ในฝักมีด หรือเหมือนวิศวัมภระ (ไฟ) ที่อยู่ในรัง คนทั้งหลายมองไม่เห็นเขา เพราะเขาไม่สมบูรณ์ ขณะหายใจเขาถูกเรียกว่าลมหายใจ ขณะพูดเรียกว่าวาจา ขณะเห็นเรียกว่าดวงตา ขณะได้ยินเรียกว่าหู ขณะคิดเรียกว่าใจ ทั้งหมดนี้เป็นเพียงชื่อของการกระทำของเขา ผู้ใดบูชาเขาทีละส่วนๆ ผู้นั้นย่อมไม่รู้จักเขา เพราะเขาไม่สมบูรณ์เมื่อแยกเป็นส่วนละอย่าง เพราะเหตุนั้นควรบูชาเขาในฐานะอาตมันเท่านั้น เพราะในอาตมันนี้ทั้งหมดนี้รวมเป็นหนึ่งเดียว นี่คือร่องรอยของสิ่งทั้งปวงนี้ คืออาตมันนี้ ด้วยอาตมันนี้ย่อมรู้ทุกสิ่ง ดุจดังผู้ที่ตามรอยเท้าแล้วพบสิ่งที่หายไป ผู้ใดรู้เช่นนี้ ย่อมได้รับเกียรติและชื่อเสียง
Bṛhadāraṇyaka 1.4.8
तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो वित्तात्प्रेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरं यदयमात्मा ।
स योऽन्यमात्मनः प्रियं ब्रुवाणं ब्रूयात्प्रियं रोत्स्यतीतीश्वरो ह तथैव स्यात् ।
आत्मानमेव प्रियमुपासीत ।
स य आत्मानमेव प्रियमुपास्ते न हास्य प्रियं प्रमायुकं भवति ॥ १.४.८ ॥
อาตมันนี้เป็นที่รักยิ่งกว่าบุตร เป็นที่รักยิ่งกว่าทรัพย์สมบัติ เป็นที่รักยิ่งกว่าสิ่งอื่นทั้งปวง และลึกซึ้งกว่าทุกสิ่ง หากมีผู้ใดกล่าวแก่ผู้ที่เรียกสิ่งอื่นนอกตนว่าเป็นที่รักว่า ที่รักของเจ้าจะพินาศไป เรื่องนั้นก็จะเป็นจริงเช่นนั้น ควรบูชาอาตมันในฐานะที่รักเท่านั้น ผู้ใดบูชาอาตมันในฐานะที่รักเท่านั้น ที่รักของเขาจะไม่พินาศ
Bṛhadāraṇyaka 1.4.9
तदाहुर्यद्ब्रह्मविद्यया सर्वं भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते ।
किमु तद्ब्रह्मावेद्यस्मात्तत्सर्वमभवदिति ॥ १.४.९ ॥
มีผู้กล่าวว่า มนุษย์ทั้งหลายที่กำลังจะกลายเป็นทุกสิ่งด้วยพรหมวิทยา ย่อมคิดเช่นนั้น แต่พรหมันที่ไม่มีใครรู้นั้นคืออะไรเล่า ที่สิ่งทั้งปวงนั้นได้บังเกิดขึ้นจากพรหมันนั้น
Bṛhadāraṇyaka 1.4.10
ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् ।
तदात्मानमेवावेत् ।
अहं ब्रह्मास्मीति ।
तस्मात्तत्सर्वमभवत् ।
तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत् ।
तथर्षीनाम् ।
तथा मनुष्याणाम् ।
तद्धैतत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्चेति ।
तदिदमप्येतर्हि य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्वं भवति ।
तस्य ह न देवाश्चनाभूत्या ईशते ।
आत्मा ह्येषां स भवति ।
अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद ।
यथा पशुरेवं स देवानाम् ।
यथा ह वै बहवः पशवो मनुष्यं भुञ्ज्युरेवमेकैकः पुरुषो देवान् भुनक्ति ।
एकस्मिन्नेव पशावादीयमानेऽप्रियं भवति किमु बहुषु ।
तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विद्युः ॥ १.४.१० ॥
ในตอนเริ่มต้น สิ่งนี้เป็นเพียงพรหมัน มันรู้จักแต่ตนเองเท่านั้น โดยกล่าวว่า "ข้าคือพรหมัน" เพราะเหตุนั้น มันจึงกลายเป็นทุกสิ่ง ผู้ใดในหมู่เทพตื่นรู้เรื่องนี้ ผู้นั้นก็กลายเป็นสิ่งนั้นเอง เช่นเดียวกันในหมู่ฤๅษีและในหมู่มนุษย์ ฤๅษีวามเทวะเห็นสิ่งนี้แล้วจึงเข้าใจว่า "ข้ากลายเป็นมนุและกลายเป็นพระอาทิตย์" แม้ในบัดนี้ ผู้ใดรู้เช่นนี้ว่า "ข้าคือพรหมัน" ผู้นั้นก็กลายเป็นทุกสิ่งนี้ เทพทั้งหลายไม่อาจขัดขวางความเจริญของเขาได้ เพราะเขากลายเป็นอาตมันของเทพเหล่านั้น แต่ผู้ใดบูชาเทวดาองค์อื่น โดยคิดว่า "พระองค์คือหนึ่ง ข้าคืออีกหนึ่ง" ผู้นั้นย่อมไม่รู้ เขาเป็นเช่นสัตว์เลี้ยงของเทพทั้งหลาย เหมือนที่สัตว์เลี้ยงหลายตัวรับใช้มนุษย์ฉันใด มนุษย์แต่ละคนก็รับใช้เทพฉันนั้น ถ้าสัตว์เลี้ยงเพียงตัวเดียวถูกพรากไป ก็ย่อมไม่เป็นที่พอใจ จะกล่าวไปไยถึงเมื่อถูกพรากไปหลายตัว เพราะเหตุนี้ ความรู้นี้จึงไม่เป็นที่พอพระทัยของเทพทั้งหลาย เมื่อมนุษย์รู้เรื่องนี้
Bṛhadāraṇyaka 1.4.11
ब्रह्म वा इदमग्र आसीदेकमेव ।
तदेकं सन्न व्यभवत् ।
तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत क्षत्रं, यान्येतानि देवत्रा क्षत्राणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति ।
तस्मात्क्षत्रात्परं नास्ति ।
तस्माद्ब्राह्मणः क्षत्रियं अधस्तादुपास्ते राजसूये ।
क्षत्र एव तद्यशो दधाति ।
सैषा क्षत्रस्य योनिर्यद्ब्रह्म ।
तस्माद्यद्यपि राजा परमतां गच्छति ब्रह्मैवान्तत उपनिश्रयति स्वां योनिम् ।
य उ एनं हिनस्ति स्वां स योनिमृच्छति ।
स पापीयान् भवति यथा श्रेयांसं हिंसित्वा ॥ १.४.११ ॥
ในตอนเริ่มต้น สิ่งนี้เป็นพรหมันเพียงอย่างเดียว เป็นหนึ่งเดียว เมื่อเป็นหนึ่งเดียวแล้วก็ยังไม่เจริญรุ่งเรือง จึงได้สร้างรูปอันประเสริฐยิ่งขึ้น คือกษัตริย์ อำนาจปกครองทั้งหลายในหมู่เทพ ได้แก่ พระอินทร์ พระวรุณ พระโสม พระรุทระ พระปรรชันยะ พระยม พระมฤตยู และพระอีศาน เพราะเหตุนี้ จึงไม่มีสิ่งใดสูงกว่าอำนาจกษัตริย์ ด้วยเหตุนี้ พราหมณ์ในพิธีราชสูยะจึงให้เกียรติกษัตริย์ โดยให้นั่งต่ำกว่าตน ผู้เป็นพราหมณ์ย่อมวางศักดิ์ศรีไว้ในกษัตริย์เท่านั้น นี่คือต้นกำเนิดของอำนาจกษัตริย์ ซึ่งก็คือพรหมัน แม้กษัตริย์จะขึ้นถึงตำแหน่งสูงสุด ในที่สุดก็ยังพึ่งพรหมันเอง ซึ่งเป็นต้นกำเนิดของตน ผู้ใดทำร้ายพรหมันนั้น ย่อมทำลายต้นกำเนิดของตน และกลายเป็นผู้ชั่วร้ายยิ่งขึ้น เหมือนผู้ที่ฆ่าผู้ประเสริฐกว่าตน
Bṛhadāraṇyaka 1.4.12
स नैव व्यभवत् ।
स विशमसृजत ।
यान्येतानि देवजातानि गणश आख्यायन्ते वसवो रुद्रा आदित्या विश्वे देवा मरुत इति ॥ १.४.१२ ॥
แม้กระนั้นก็ยังไม่เจริญรุ่งเรือง จึงได้สร้างวิศ คือประชาชน ชนชั้นสามัญชน ชนชั้นของเทพทั้งหลายเหล่านี้ที่เรียกกันเป็นหมู่ ได้แก่ พระวสุ พระรุทระ พระอาทิตย์ทั้งหลาย วิศเวเทวาḥ และพระมรุต
Bṛhadāraṇyaka 1.4.13
स नैव व्यभवत् ।
स शौद्रं वर्णमसृजत पूषणम् ।
इयं वै पूषा ।
इयं हीदं सर्वं पुष्यति यदिदं किञ्च ॥ १.४.१३ ॥
แม้กระนั้นก็ยังไม่เจริญรุ่งเรือง จึงได้สร้างวรรณะศูทร และพระปูษัน แผ่นดินนี้คือพระปูษัน เพราะแผ่นดินนี้หล่อเลี้ยงทุกสิ่งที่มีอยู่ที่นี่
Bṛhadāraṇyaka 1.4.14
स नैव व्यभवत् ।
तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत धर्मम् ।
तदेतत्क्षत्रस्य क्षत्रं यद्धर्मः ।
तस्माद्धर्मात्परं नास्ति ।
अथो अबलीयान् बलीयांसमाशंसते धर्मेण ।
यथा राज्ञैवम् ।
यो वै स धर्मः सत्यं वै तत् ।
तस्मात्सत्यं वदन्तमाहुर्धर्मं वदतीति ।
धर्मं वा वदन्तं सत्यं वदतीति ।
एतद्ध्येवैतदुभयं भवति ॥ १.४.१४ ॥
มันยังไม่เจริญรุ่งเรือง จึงได้สร้างรูปที่สูงยิ่งขึ้นคือธรรม นั่นคืออำนาจของอำนาจกษัตริย์ ซึ่งก็คือธรรม เพราะเหตุนั้น จึงไม่มีสิ่งใดสูงกว่าธรรม ยิ่งกว่านั้น ผู้อ่อนแอย่อมมุ่งเอาชนะผู้แข็งแรงกว่าด้วยธรรม ดุจเดียวกับที่ทำกับพระราชา สิ่งที่เป็นธรรมนั้นแท้จริงคือความจริง เพราะเหตุนั้น เมื่อผู้ใดกล่าวความจริง ก็กล่าวกันว่าผู้นั้นกล่าวธรรม และเมื่อผู้ใดกล่าวธรรม ก็กล่าวกันว่าผู้นั้นกล่าวความจริง ทั้งสองสิ่งนี้แท้จริงคือสิ่งเดียวกัน
Bṛhadāraṇyaka 1.4.15
तदेतद्ब्रह्म क्षत्रं विट्शूद्रः ।
तदग्निनैव देवेषु ब्रह्माभवद्ब्राह्मणो मनुष्येषु, क्षत्रियेण क्षत्रियः, वैश्येन वैश्यः, शूद्रेण शूद्रः ।
तस्मादग्नावेव देवेषु लोकमिच्छन्ते ब्राह्मणे मनुष्येषु ।
एताभ्यां हि रूपाभ्यां ब्रह्माभवत् ।
अथ यो ह वा अस्माल्लोकात्स्वं लोकमदृष्ट्वा प्रैति स एनमविदितो न भुनक्ति यथा वेदो वाननूक्तोऽन्यद्वा कर्माकृतम् ।
यदि ह वा अप्यनेवंविन्महत्पुण्यं कर्म करोति तद्धास्यान्ततः क्षीयत एव ।
आत्मानमेव लोकमुपासीत ।
स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयते ।
अस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजते ॥ १.४.१५ ॥
สิ่งนี้คือพรหมัน กษัตริย์ วิศ และศูทร พรหมันนั้นด้วยไฟเท่านั้นได้กลายเป็นพรหมันในหมู่เทพ ในหมู่มนุษย์กลายเป็นพราหมณ์ โดยกษัตริย์กลายเป็นกษัตริย์ โดยไวศยะกลายเป็นไวศยะ โดยศูทรกลายเป็นศูทร เพราะเหตุนั้น มนุษย์จึงปรารถนาโลกในหมู่เทพด้วยไฟเท่านั้น และโลกในหมู่มนุษย์ด้วยพราหมณ์ เพราะพรหมันได้เป็นขึ้นด้วยรูปทั้งสองนี้ ส่วนผู้ใดจากโลกนี้ไปโดยไม่เห็นโลกของตน และไม่รู้จักมัน ผู้นั้นย่อมไม่ได้รับความสุขจากโลกนั้น เหมือนพระเวทที่ยังไม่ได้ท่อง หรือการงานที่ยังไม่ได้ทำ แม้ผู้ที่ไม่รู้เช่นนี้จะกระทำกรรมดีอันยิ่งใหญ่ ในที่สุดผลบุญนั้นก็ย่อมสิ้นไป ควรบูชาอาตมันเท่านั้นเป็นโลก ผู้ใดบูชาอาตมันเท่านั้นเป็นโลก กรรมของผู้นั้นย่อมไม่สิ้นไป เพราะจากอาตมันนั้นเอง เขาย่อมสร้างสิ่งใดก็ตามที่ปรารถนา
Bṛhadāraṇyaka 1.4.16
अथो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूतानां लोकः ।
स यज्जुहोति यद्यजते तेन देवानां लोकः ।
अथ यदनुब्रूते तेन ऋषीणाम् ।
अथ यत्पितृभ्यो निपृणाति यत्प्रजामिच्छते तेन पितॄणाम् ।
अथ यन्मनुष्यान् वासयते यदेभ्योऽशनं ददाति तेन मनुष्याणाम् ।
अथ यत्पशुभ्यस्तृणोदकं विन्दति तेन पशूनाम् ।
यदस्य गृहेषु श्वापदा वयांस्या पिपीलिकाभ्य उपजीवन्ति तेन तेषां लोकः ।
यथा ह वै स्वाय लोकायारिष्टिमिच्छेत् ।
एवं हैवंविदे सर्वदा सर्वाणि भूतान्यरिष्टिमिच्छन्ति ।
तद्वा एतद्विदितं मीमांसितम् ॥ १.४.१६ ॥
ยิ่งกว่านั้น อาตมันนี้คือโลกของสรรพสัตว์ทั้งปวง ผู้ใดถวายเครื่องบูชาและประกอบยัญ ด้วยสิ่งนั้นจึงได้โลกของเทพทั้งหลาย ผู้ใดท่องพระเวท ด้วยสิ่งนั้นจึงได้โลกของฤๅษี ผู้ใดถวายเครื่องบูชาและน้ำแก่บรรพบุรุษ และปรารถนาบุตร ด้วยสิ่งนั้นจึงได้โลกของบรรพบุรุษ ผู้ใดจัดหาที่อยู่และให้อาหารแก่มนุษย์ ด้วยสิ่งนั้นจึงได้โลกของมนุษย์ ผู้ใดหาหญ้าและน้ำให้สัตว์เลี้ยง ด้วยสิ่งนั้นจึงได้โลกของสัตว์ สัตว์ป่า นก และมดที่อาศัยอยู่ในเรือนของเขาเลี้ยงชีพได้ นั่นคือโลกของพวกมันเหล่านั้น เหมือนที่คนเราปรารถนาความผาสุกในโลกของตนฉันใด ผู้รู้เช่นนี้ สรรพสัตว์ทั้งหลายย่อมปรารถนาความผาสุกแก่เขาเสมอฉันนั้น นี้แลได้รู้แล้วและพิจารณาแล้ว
Bṛhadāraṇyaka 1.4.17
आत्मैवेदमग्र आसीदेक एव ।
सोऽकामयत जाया मे स्यादथ प्रजायेय ।
अथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति ।
एतावान् वै कामः ।
नेच्छंश्चनातो भूयो विन्देत् ।
तस्मादप्येतर्ह्येकाकी कामयते जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति ।
स यावदप्येतेषामेकैकं न प्राप्नोत्यकृत्स्न एव तावन्मन्यते ।
तस्यो कृत्स्नता ।
मन एवास्यात्मा ।
वाग्जाया ।
प्राणः प्रजा ।
चक्षुर्मानुषं वित्तम् ।
चक्षुषा हि तद्विन्दते ।
श्रोत्रं दैवम् ।
श्रोत्रेण हि तच्छृणोति ।
आत्मैवास्य कर्म ।
आत्मना हि कर्म करोति ।
स एष पाङ्क्तो यज्ञः ।
पाङ्क्तः पशुः ।
पाङ्क्तः पुरुषः ।
पाङ्क्तमिदं सर्वं यदिदं किञ्च ।
तदिदं सर्वमाप्नोति य एवं वेद ॥ १.४.१७ ॥
ในตอนเริ่มต้น สิ่งนี้เป็นเพียงอาตมันเท่านั้น เป็นหนึ่งเดียว อาตมันนั้นปรารถนาว่า "ขอให้ข้ามีภรรยา แล้วข้าจะมีบุตร ขอให้ข้ามีทรัพย์ แล้วข้าจะประกอบกรรม" ความปรารถนาก็มีเพียงเท่านี้ แม้ปรารถนาแล้วก็ไม่อาจได้มากไปกว่านี้ เพราะเหตุนั้น แม้ในบัดนี้ ผู้ที่อยู่ลำพังก็ยังปรารถนาว่า "ขอให้ข้ามีภรรยา เพื่อข้าจะมีบุตร ขอให้ข้ามีทรัพย์ เพื่อข้าจะประกอบกรรม" ตราบใดที่เขายังไม่ได้สิ่งใดสิ่งหนึ่งในเหล่านี้ เขาย่อมคิดว่าตนยังไม่สมบูรณ์ ความสมบูรณ์ของเขาคือ ใจเป็นอาตมันของเขา วาจาเป็นภรรยา ลมหายใจเป็นบุตร ตาเป็นทรัพย์ของมนุษย์ เพราะด้วยตาเขาจึงได้สิ่งนั้น หูเป็นทรัพย์ทิพย์ เพราะด้วยหูเขาจึงได้ยินสิ่งนั้น ตนเองเป็นการงานของเขา เพราะด้วยตนเองเขาจึงประกอบการงาน นี่คือยัญแห่งแถวห้า สัตว์คือแถวห้า มนุษย์คือแถวห้า สิ่งทั้งปวงที่มีอยู่นี้คือแถวห้าทั้งสิ้น ผู้ใดรู้เช่นนี้ ย่อมได้รับสิ่งทั้งปวงนี้