ఉపనిషత్తులు · Bṛhadāraṇyaka 1.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 1.4.1
(पुरुषविधब्राह्मणम् /आत्मब्राह्मणम् /सृष्टिब्राह्मणम् )
आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविधः ।
सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्यत् ।
सोऽहमस्मीत्यग्रे व्याहरत् ।
ततोऽहंनामाभवत् ।
तस्मादप्येतर्ह्यामन्त्रितोऽहमयमित्येवाग्र उक्त्वाथान्यन्नाम प्रब्रूते यदस्य भवति ।
स यत्पूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात्सर्वान् पाप्मन औषत्तस्मात्पुरुषः ।
ओषति ह वै स तं योऽस्मात्पूर्वो बुभूषति य एवं वेद ॥ १.४.१ ॥
(పురుషవిధ బ్రాహ్మణం / ఆత్మ బ్రాహ్మణం / సృష్టి బ్రాహ్మణం) ఆరంభంలో ఇది ఆత్మ మాత్రమే, పురుష రూపంలో ఉండేది. అతడు చుట్టూ చూసినప్పుడు తనకంటే వేరేది ఏదీ చూడలేదు. 'నేను ఉన్నాను' అని మొదట పలికాడు. అందువలన 'అహం' అనే పేరు కలిగింది. కాబట్టి ఇప్పటికీ పిలిచినప్పుడు 'నేను ఇతడిని' అని మొదట చెప్పి తర్వాత అతని మరొక పేరు చెబుతారు. అతడు ముందుగా ఈ పాపాలన్నిటినీ కాల్చివేశాడు కాబట్టి 'పురుషుడు'. ఇతనికంటే ముందుండాలనుకునేవాడిని అతడు కాల్చివేస్తాడు; ఇలా తెలిసినవాడు.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.2
सोऽबिभेत्तस्मादेकाकी बिभेति ।
स हायमीक्षां चक्रे, यन्मदन्यन्नास्ति कस्मान्नु बिभेमीति ।
तत एवास्य भयं वीयाय ।
कस्माद्ध्यभेष्यत् ।
द्वितीयाद्वै भयं भवति ॥ १.४.२ ॥
అతడు భయపడ్డాడు. అందుకే ఒంటరిగా ఉన్నవాడు భయపడతాడు. అతడు ఆలోచించాడు: 'నాకంటే వేరే ఏదీ లేదు కదా, నేనెందుకు భయపడాలి?' అప్పుడు అతని భయం తొలగిపోయింది. అతడు ఎందుకు భయపడతాడు? భయం రెండవదాని నుండే కలుగుతుంది.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.3
स वै नैव रेमे ।
तस्मादेकाकी न रमते ।
स द्वितीयमैच्छत् ।
स हैतावानास यथा स्त्रीपुमांसौ सम्परिष्वक्तौ ।
स इममेवात्मानं द्वेधापातयत् ।
ततः पतिश्च पत्नी चाभवताम् ।
तस्मादिदमर्धबृगलमिव स्व इति ह स्माह याज्ञवल्क्यः ।
तस्मादयमाकाशः स्त्रिया पूर्यत एव ।
तां समभवत् ।
ततो मनुष्या अजायन्त ॥ १.४.३ ॥
ఆయన ఆనందించలేదు. అందువల్ల ఒంటరివాడు ఆనందించడు. ఆయన రెండవదాన్ని కోరాడు. స్త్రీ పురుషులు గాఢంగా కౌగిలించుకున్నట్లు ఆయన అయ్యాడు. ఆయన ఈ ఆత్మను రెండుగా చీల్చాడు. దాని నుండి భర్త, భార్య అయ్యారు. అందుకే యాజ్ఞవల్క్యుడు అన్నాడు: ఇది తన అర్ధభాగం మాత్రమే, శంఖపు సగం వలె. అందుకే ఈ ఆకాశం స్త్రీతో నిండి ఉంది. ఆమెతో ఆయన కలిశాడు; దాని నుండి మనుషులు జన్మించారు.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.4
सो हेयमीक्षां चक्रे कथं नु मात्मन एव जनयित्वा सम्भवति ।
हन्त तिरोऽसानीति ।
सा गौरभवद्वृषभ इतरः ।
तां समेवाभवत् ।
ततो गावोऽजायन्त ।
वडवेतराभवदश्ववृष इतरः ।
गर्दभीतरा गर्दभ इतरः ।
तां समेवाभवत् ।
तत एकशफमजायत ।
अजेतराभवद्बस्त इतरः ।
अविरितरा मेष इतरः ।
तां समेवाभवत् ।
ततोऽजावयो ऽजायन्त ।
एवमेव यदिदं किञ्च मिथुनमा पिपीलिकाभ्यस्तत्सर्वमसृजत ॥ १.४.४ ॥
ఆయన ఆలోచించాడు: నేను నా స్వంతం నుండే పుట్టి ఎలా ఉండగలను? సరే, నన్ను నేను దాచుకుంటాను. ఆమె ఆవు అయింది, మరొకడు ఎద్దు అయ్యాడు. ఆమెతో ఆయన కలిశాడు; దాని నుండి ఆవులు పుట్టాయి. ఆమె ఆడ గుర్రం అయింది, మరొకడు మగ గుర్రం; ఆమె ఆడ గాడిద అయింది, మరొకడు మగ గాడిద. ఆమెతో కలిశాడు; దాని నుండి ఒకే గిట్టలు గల జంతువులు పుట్టాయి. ఆమె ఆడ మేక అయింది, మరొకడు మగ మేక; ఆమె గొర్రె అయింది, మరొకడు పొట్టేలు. ఆమెతో కలిశాడు; దాని నుండి మేకలు, గొర్రెలు పుట్టాయి. ఈ విధంగా చీమ వరకు ఏ జంట ఉందో, అవన్నీ ఆయన సృష్టించాడు.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.5
सोऽवेदहं वाव सृष्टिरस्म्यहं हीदं सर्वमसृक्षीति ।
ततः सृष्टिरभवत् ।
सृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ १.४.५ ॥
ఆయన తెలుసుకున్నాడు: నేనే నిజంగా సృష్టి, ఎందుకంటే ఈ సర్వాన్ని నేను సృష్టించాను. అప్పుడు సృష్టి జరిగింది. ఇలా తెలిసినవాడు ఈ సృష్టిలో అవుతాడు.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.6
अथेत्यभ्यमन्थत् ।
स मुखाच्च योनेर्हस्ताभ्यां चाग्निमसृजत ।
तस्मादेतदुभयमलोमकमन्तरतः ।
अलोमका हि योनिरन्तरतः ।
तद्यदिदमाहुरमुं यजामुं यजेत्येकैकं देवमेतस्यैव सा विसृष्टिः ।
एष उ ह्येव सर्वे देवाः ।
अथ यत्किञ्चेदमार्द्रं तद्रेतसोऽसृजत ।
तदु सोम ।
एतावद्वा इदं सर्वमन्नं चैवान्नादश्च ।
सोम एवान्नमग्निरन्नादः ।
सैषा ब्रह्मणोऽतिसृष्टिः ।
यच्छ्रेयसो देवानसृजताथ यन्मर्त्यः सन्नमृतानसृजत तस्मादतिसृष्टिर् ।
अतिसृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ १.४.६ ॥
అప్పుడు ఆయన మథించాడు. నోటి నుండి, యోని నుండి, చేతుల నుండి అగ్నిని సృష్టించాడు. అందుకే ఈ రెండూ లోపల రోమరహితంగా ఉంటాయి. 'ఫలానా దేవుడిని యజించు, ఫలానా దేవుడిని యజించు' అని వారు అనేది ఈయన సృష్టే; ఎందుకంటే ఈయనే సర్వ దేవతలు. ఇక్కడ తడిగా ఉన్నదంతా ఆయన రేతస్సు నుండి సృష్టించాడు; అది సోముడు. ఇదంతా అన్నం, అన్నాదుడు కూడా; సోముడు అన్నం, అగ్ని అన్నాదుడు. ఇది బ్రహ్మ యొక్క అతిసృష్టి; ఆయన శ్రేష్ఠ దేవతలను సృష్టించాడు, తరువాత మర్త్యుడై అమర్త్యులను సృష్టించాడు; అందుకే ఇది అతిసృష్టి. ఇలా తెలిసినవాడు ఈ అతిసృష్టిలో అవుతాడు.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.7
तद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत् ।
तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतासौ नामायमिदंरूप इति ।
तदिदमप्येतर्हि नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियत असौ नामायमिदंरूप इति ।
स एष इह प्रविष्ट आ नखाग्रेभ्यो यथा क्षुरः क्षुरधानेऽवहितः स्याद्विश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाये ।
तं न पश्यन्ति ।
अकृत्स्नो हि सः प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति ।
वदन् वाक्पश्यंश्चक्षुः शृण्वञ्छ्रोत्रं मन्वानो मनः ।
तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येव ।
स योऽत एकैकमुपास्ते न स वेद ।
अकृत्स्नो ह्येषोऽत एकैकेन भवति ।
आत्मेत्येवोपासीत ।
अत्र ह्येते सर्व एकं भवन्ति ।
तदेतत्पदनीयमस्य सर्वस्य यदयमात्मा ।
अनेन ह्येतत्सर्वं वेद ।
यथा ह वै पदेनानुविन्देदेवं कीर्तिं श्लोकं विन्दते य एवं वेद ॥ १.४.७ ॥
అది మొదట అవ్యాకృతంగా ఉండెను. నామరూపాలతోనే అది వ్యాకృతమైంది; 'ఇతడు ఈ పేరు, ఈ రూపం కలవాడు' అని. ఇప్పటికీ అది నామరూపాలతోనే వ్యాకృతమవుతుంది. అతడు ఇక్కడ గోళ్ల కొనల వరకు ప్రవేశించి ఉన్నాడు, కత్తి తన ఒరలో ఉన్నట్లుగా, లేదా విశ్వంభరుడు (అగ్ని) తన గూడులో ఉన్నట్లుగా. అతడిని వారు చూడరు, ఎందుకంటే అతడు అసమగ్రుడు; ప్రాణించేటప్పుడు 'ప్రాణం', మాట్లాడేటప్పుడు 'వాక్', చూసేటప్పుడు 'చక్షువు', వినేటప్పుడు 'శ్రోత్రం', మననం చేసేటప్పుడు 'మనస్సు' అని పేరు పొందుతాడు. ఇవన్నీ అతని కర్మల నామాలే. వీటిలో ఒక్కొక్కదానినే ఉపాసించేవాడు అతడిని తెలుసుకోడు. కాబట్టి 'ఆత్మ' అనే ఉపాసించాలి. ఇందులో ఇవన్నీ ఏకమవుతాయి. ఇదే ఈ సర్వానికి ఆధారం, అంటే ఈ ఆత్మ. దీని ద్వారా అన్నీ తెలుస్తాయి, పాదముద్రతో పోయినది దొరికినట్లుగా. ఇలా తెలిసినవాడు కీర్తిని, యశస్సును పొందుతాడు.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.8
तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो वित्तात्प्रेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरं यदयमात्मा ।
स योऽन्यमात्मनः प्रियं ब्रुवाणं ब्रूयात्प्रियं रोत्स्यतीतीश्वरो ह तथैव स्यात् ।
आत्मानमेव प्रियमुपासीत ।
स य आत्मानमेव प्रियमुपास्ते न हास्य प्रियं प्रमायुकं भवति ॥ १.४.८ ॥
ఈ ఆత్మ కుమారుని కంటే ప్రియమైనది, ధనం కంటే ప్రియమైనది, ఇతర సమస్త వస్తువుల కంటే ప్రియమైనది, అన్నింటి కంటే అంతరంగమైనది. తన ఆత్మ నుండి వేరైన మరొకదాన్ని ప్రియమని చెప్పేవానితో, 'నీ ప్రియమైనది నశిస్తుంది' అని ఎవరైనా అంటే, అది నిజంగానే అలా జరగవచ్చు. ఆత్మనే ప్రియంగా భావించి ఉపాసించాలి. ఆత్మనే ప్రియంగా ఉపాసించేవాని ప్రియమైనది నశించదు.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.9
तदाहुर्यद्ब्रह्मविद्यया सर्वं भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते ।
किमु तद्ब्रह्मावेद्यस्मात्तत्सर्वमभवदिति ॥ १.४.९ ॥
బ్రహ్మవిద్య ద్వారా సర్వం కాబోతున్న మనుషులు అలా భావిస్తారని చెప్పబడింది. కానీ తెలియని ఆ బ్రహ్మం ఏది, దాని నుండి ఆ సర్వం కలిగిందో?
Bṛhadāraṇyaka 1.4.10
ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् ।
तदात्मानमेवावेत् ।
अहं ब्रह्मास्मीति ।
तस्मात्तत्सर्वमभवत् ।
तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत् ।
तथर्षीनाम् ।
तथा मनुष्याणाम् ।
तद्धैतत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्चेति ।
तदिदमप्येतर्हि य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्वं भवति ।
तस्य ह न देवाश्चनाभूत्या ईशते ।
आत्मा ह्येषां स भवति ।
अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद ।
यथा पशुरेवं स देवानाम् ।
यथा ह वै बहवः पशवो मनुष्यं भुञ्ज्युरेवमेकैकः पुरुषो देवान् भुनक्ति ।
एकस्मिन्नेव पशावादीयमानेऽप्रियं भवति किमु बहुषु ।
तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विद्युः ॥ १.४.१० ॥
ఆదిలో ఇది బ్రహ్మమే ఒక్కటిగా ఉంది. అది తనను మాత్రమే తెలుసుకుంది: "నేను బ్రహ్మను" అని. అందువల్ల అది సమస్తమైంది. దేవతలలో ఎవరు మేల్కొన్నారో వారే అదయ్యారు. ఋషులు, మనుష్యులు కూడా అలాగే. ఇది చూసిన వామదేవ ఋషి అన్నాడు: "నేను మనువయ్యాను, సూర్యుడూ అయ్యాను." ఇప్పుడు కూడా "నేను బ్రహ్మను" అని తెలిసినవాడు ఇదంతా అవుతాడు. దేవతలు కూడా అతని అభివృద్ధిని అడ్డుకోలేరు, ఎందుకంటే అతడు వారి ఆత్మ అవుతాడు. వేరే దేవతను ఉపాసించి "అతడు వేరు, నేను వేరు" అని తెలియనివాడు దేవతలకు పశువు వంటివాడు. ఎన్నో పశువులు మనిషికి ఆహారమైనట్లు, ప్రతి మనిషి దేవతలకు ఆహారమవుతాడు. ఒక పశువు తీసివేసినా బాధ కలుగుతుంది; అనేకం తీసివేస్తే చెప్పనక్కర్లేదు. అందుకే మనుష్యులు ఇది తెలుసుకోవడం దేవతలకు ఇష్టం కాదు.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.11
ब्रह्म वा इदमग्र आसीदेकमेव ।
तदेकं सन्न व्यभवत् ।
तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत क्षत्रं, यान्येतानि देवत्रा क्षत्राणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति ।
तस्मात्क्षत्रात्परं नास्ति ।
तस्माद्ब्राह्मणः क्षत्रियं अधस्तादुपास्ते राजसूये ।
क्षत्र एव तद्यशो दधाति ।
सैषा क्षत्रस्य योनिर्यद्ब्रह्म ।
तस्माद्यद्यपि राजा परमतां गच्छति ब्रह्मैवान्तत उपनिश्रयति स्वां योनिम् ।
य उ एनं हिनस्ति स्वां स योनिमृच्छति ।
स पापीयान् भवति यथा श्रेयांसं हिंसित्वा ॥ १.४.११ ॥
ఆదిలో ఇది ఏకమైన బ్రహ్మమే. అది ఏకంగా ఉండటంతో అభివృద్ధి చెందలేదు. అప్పుడు అది శ్రేష్ఠమైన రూపమైన క్షత్రాన్ని సృష్టించింది — దేవతలలోని రాజశక్తులు: ఇంద్రుడు, వరుణుడు, సోముడు, రుద్రుడు, పర్జన్యుడు, యముడు, మృత్యువు, ఈశానుడు. అందువల్ల క్షత్రం కంటే ఉన్నతమైనది లేదు. అందుకే బ్రాహ్మణుడు రాజసూయంలో క్షత్రియుణ్ణి తనకంటే క్రింద కూర్చోబెట్టి పూజిస్తాడు. క్షత్రంలోనే అతడు దాని కీర్తిని నిలుపుతాడు. ఇదే క్షత్రానికి మూలమైన బ్రహ్మం. కాబట్టి రాజు అత్యున్నత స్థానాన్ని పొందినా, చివరకు తన మూలమైన బ్రహ్మాన్నే ఆశ్రయిస్తాడు. అతనికి హాని చేసేవాడు తన సొంత మూలాన్నే నాశనం చేస్తాడు. అతడు శ్రేష్ఠుణ్ణి చంపినవానిలా మహాపాపి అవుతాడు.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.12
स नैव व्यभवत् ।
स विशमसृजत ।
यान्येतानि देवजातानि गणश आख्यायन्ते वसवो रुद्रा आदित्या विश्वे देवा मरुत इति ॥ १.४.१२ ॥
అతడు ఇంకా అభివృద్ధి చెందలేదు. అప్పుడు అతడు విశ్‌ను, అంటే ప్రజలను (వైశ్య వర్గాన్ని), సృష్టించాడు. దేవజాతులలో ఈ సమూహాలు గణాలుగా చెప్పబడతాయి: వసువులు, రుద్రులు, ఆదిత్యులు, విశ్వేదేవులు, మరుత్తులు.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.13
स नैव व्यभवत् ।
स शौद्रं वर्णमसृजत पूषणम् ।
इयं वै पूषा ।
इयं हीदं सर्वं पुष्यति यदिदं किञ्च ॥ १.४.१३ ॥
అతడు ఇంకా అభివృద్ధి చెందలేదు. అప్పుడు అతడు శూద్ర వర్ణాన్ని, పూషణుడిని సృష్టించాడు. ఈ భూమే పూషణుడు, ఎందుకంటే ఇక్కడ ఉన్న సమస్తాన్నీ ఇదే పోషిస్తుంది.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.14
स नैव व्यभवत् ।
तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत धर्मम् ।
तदेतत्क्षत्रस्य क्षत्रं यद्धर्मः ।
तस्माद्धर्मात्परं नास्ति ।
अथो अबलीयान् बलीयांसमाशंसते धर्मेण ।
यथा राज्ञैवम् ।
यो वै स धर्मः सत्यं वै तत् ।
तस्मात्सत्यं वदन्तमाहुर्धर्मं वदतीति ।
धर्मं वा वदन्तं सत्यं वदतीति ।
एतद्ध्येवैतदुभयं भवति ॥ १.४.१४ ॥
అతడు పూర్తిగా వృద్ధి చెందలేదు. దానికంటే శ్రేష్ఠమైన రూపమైన ధర్మాన్ని సృష్టించాడు. అదే క్షత్రానికి క్షత్రం, అంటే ధర్మం. కాబట్టి ధర్మానికంటే ఉన్నతమైనది మరేమీ లేదు. బలహీనుడు రాజు ద్వారా వలె ధర్మం ద్వారా బలవంతుడిని జయించాలనుకుంటాడు. ధర్మమే సత్యం. కాబట్టి సత్యం పలికేవాడిని ధర్మం పలికేవాడని, ధర్మం పలికేవాడిని సత్యం పలికేవాడని అంటారు. ఈ రెండూ ఒక్కటే.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.15
तदेतद्ब्रह्म क्षत्रं विट्शूद्रः ।
तदग्निनैव देवेषु ब्रह्माभवद्ब्राह्मणो मनुष्येषु, क्षत्रियेण क्षत्रियः, वैश्येन वैश्यः, शूद्रेण शूद्रः ।
तस्मादग्नावेव देवेषु लोकमिच्छन्ते ब्राह्मणे मनुष्येषु ।
एताभ्यां हि रूपाभ्यां ब्रह्माभवत् ।
अथ यो ह वा अस्माल्लोकात्स्वं लोकमदृष्ट्वा प्रैति स एनमविदितो न भुनक्ति यथा वेदो वाननूक्तोऽन्यद्वा कर्माकृतम् ।
यदि ह वा अप्यनेवंविन्महत्पुण्यं कर्म करोति तद्धास्यान्ततः क्षीयत एव ।
आत्मानमेव लोकमुपासीत ।
स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयते ।
अस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजते ॥ १.४.१५ ॥
ఇదే బ్రహ్మం, క్షత్రం, విట్, శూద్రుడు. అగ్ని ద్వారానే దేవతలలో బ్రహ్మం అయ్యాడు; మనుషులలో బ్రాహ్మణుడయ్యాడు. క్షత్రియుని ద్వారా క్షత్రియుడు, వైశ్యుని ద్వారా వైశ్యుడు, శూద్రుని ద్వారా శూద్రుడు. అందువల్ల దేవతలలో అగ్నినే, మనుషులలో బ్రాహ్మణునే లోకాన్ని కోరుకుంటారు. ఈ రెండు రూపాల ద్వారానే బ్రహ్మం అయ్యాడు. ఈ లోకం నుండి తన లోకాన్ని చూడకుండా వెళ్ళేవాడు, తెలియనివాడై అది అనుభవించడు; వేదం చదవని వానివలె లేదా చేయని కర్మవలె. ఇలా తెలియనివాడు గొప్ప పుణ్యకర్మ చేసినా, అది చివరికి క్షీణిస్తుంది. ఆత్మనే లోకంగా ఉపాసించాలి. ఆత్మనే లోకంగా ఉపాసించేవాని కర్మ క్షీణించదు; ఎందుకంటే ఈ ఆత్మ నుండే అతడు కోరినదంతా సృష్టిస్తాడు.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.16
अथो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूतानां लोकः ।
स यज्जुहोति यद्यजते तेन देवानां लोकः ।
अथ यदनुब्रूते तेन ऋषीणाम् ।
अथ यत्पितृभ्यो निपृणाति यत्प्रजामिच्छते तेन पितॄणाम् ।
अथ यन्मनुष्यान् वासयते यदेभ्योऽशनं ददाति तेन मनुष्याणाम् ।
अथ यत्पशुभ्यस्तृणोदकं विन्दति तेन पशूनाम् ।
यदस्य गृहेषु श्वापदा वयांस्या पिपीलिकाभ्य उपजीवन्ति तेन तेषां लोकः ।
यथा ह वै स्वाय लोकायारिष्टिमिच्छेत् ।
एवं हैवंविदे सर्वदा सर्वाणि भूतान्यरिष्टिमिच्छन्ति ।
तद्वा एतद्विदितं मीमांसितम् ॥ १.४.१६ ॥
ఇంకా ఈ ఆత్మ సకల ప్రాణులకు లోకం. అతడు హోమం చేసి యజ్ఞం చేయడం ద్వారా దేవతల లోకం కలుగుతుంది. అనువచనం (వేదపఠనం) చేయడం ద్వారా ఋషుల లోకం కలుగుతుంది. పితృదేవతలకు తర్పణం ఇచ్చి సంతానాన్ని కోరడం ద్వారా పితృల లోకం కలుగుతుంది. మనుషులకు నివాసం ఇచ్చి భోజనం పెట్టడం ద్వారా మనుషుల లోకం కలుగుతుంది. పశువులకు గడ్డి, నీరు కనుగొనడం ద్వారా పశువుల లోకం కలుగుతుంది. అతని ఇంటిలో క్రూరమృగాలు, పక్షులు, చీమలు జీవించడం ద్వారా వాటి లోకం కలుగుతుంది. తన లోకం కోసం శ్రేయస్సు కోరినట్లే, ఇలా తెలిసినవానికి సమస్త ప్రాణులు ఎల్లప్పుడూ శ్రేయస్సు కోరుతాయి. ఇది నిశ్చయంగా తెలియబడింది, విచారించబడింది.
Bṛhadāraṇyaka 1.4.17
आत्मैवेदमग्र आसीदेक एव ।
सोऽकामयत जाया मे स्यादथ प्रजायेय ।
अथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति ।
एतावान् वै कामः ।
नेच्छंश्चनातो भूयो विन्देत् ।
तस्मादप्येतर्ह्येकाकी कामयते जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति ।
स यावदप्येतेषामेकैकं न प्राप्नोत्यकृत्स्न एव तावन्मन्यते ।
तस्यो कृत्स्नता ।
मन एवास्यात्मा ।
वाग्जाया ।
प्राणः प्रजा ।
चक्षुर्मानुषं वित्तम् ।
चक्षुषा हि तद्विन्दते ।
श्रोत्रं दैवम् ।
श्रोत्रेण हि तच्छृणोति ।
आत्मैवास्य कर्म ।
आत्मना हि कर्म करोति ।
स एष पाङ्क्तो यज्ञः ।
पाङ्क्तः पशुः ।
पाङ्क्तः पुरुषः ।
पाङ्क्तमिदं सर्वं यदिदं किञ्च ।
तदिदं सर्वमाप्नोति य एवं वेद ॥ १.४.१७ ॥
ఆదిలో ఇదంతా ఒకే ఆత్మగా ఉంది, అతడు ఒక్కడే. అతడు కోరాడు: నాకు భార్య ఉండాలి, అప్పుడు నేను సంతానం పొందాలి, అప్పుడు నాకు సంపద ఉండాలి, అప్పుడు నేను కర్మ చేయాలి. ఇంతే కోరిక. కోరినా దీనికంటే మించినది అతడు పొందడు. అందుకే ఇప్పుడూ ఒంటరివాడు కోరుతాడు: నాకు భార్య ఉండాలి, తరువాత సంతానం, తరువాత సంపద, తరువాత కర్మ. వీటిలో ఒక్కొక్కటీ పొందే వరకు అతడు అసంపూర్ణుడే అని భావిస్తాడు. అతని పూర్ణత ఇది: మనసే అతని ఆత్మ, వాక్కే అతని భార్య, ప్రాణమే అతని సంతానం, మానుష సంపద కన్ను, ఎందుకంటే కంటితోనే దానిని పొందుతాడు. దైవ సంపద చెవి, ఎందుకంటే చెవితోనే దానిని వింటాడు. ఆత్మయే అతని కర్మ, ఎందుకంటే ఆత్మతోనే కర్మ చేస్తాడు. ఇదే పాంక్త యజ్ఞం. పాంక్త పశువు. పాంక్త పురుషుడు. ఇక్కడ ఉన్నదంతా పాంక్తమే. ఇలా తెలిసినవాడు ఇదంతా పొందుతాడు.