ઉપનિષદો · Praśna 1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Praśna 1.1
ॐ सुकेशा च भारद्वाजः शैब्यश्च सत्यकामः सौर्यायणी
च गार्ग्यः कौसल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी
कात्यायनस्ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं
ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते ह
समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्नाः ॥ १.१ ॥
ॐ. સુકેશા, ભારદ્વાજ, શૈબ્ય સત્યકામ, સૌર્યાયણી ગાર્ગ્ય, કૌસલ્ય આશ્વલાયન, ભાર્ગવ વૈદર્ભિ અને કબંધી કાત્યાયન — તેઓ સૌ બ્રહ્મપરાયણ, બ્રહ્મનિષ્ઠ અને પરબ્રહ્મના શોધક હતા. 'આ બધું અમને કહેશે' એમ વિચારી હાથમાં સમિધ લઈ ભગવાન પિપ્પલાદ પાસે ગયા.
Praśna 1.2
तन् ह स ऋषिरुवच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया
संवत्सरं संवत्स्यथ
यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो
वक्ष्याम इति ॥ १.२ ॥
તે ઋષિએ તેમને કહ્યું: 'તપ, બ્રહ્મચર્ય અને શ્રદ્ધા સાથે હજુ એક વર્ષ રહો. તમને ગમે તેવા પ્રશ્નો પૂછો. જો અમે જાણતા હોઈશું તો તમને બધું કહીશું.'
Praśna 1.3
अथ कबन्धी कत्यायन उपेत्य पप्रच्छ ।
भगवन् कुते ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥ १.३ ॥
પછી કબંધી કાત્યાયન પાસે આવીને પૂછ્યું: 'ભગવન્, આ પ્રજાઓ ક્યાંથી જન્મે છે?'
Praśna 1.4
तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत
स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते ।
रयिं च प्रणं
चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति ॥ १.४ ॥
તેમને તેણે કહ્યું: 'પ્રજાની કામના કરનાર પ્રજાપતિએ તપ કર્યું. તપ કરીને તેણે એક જોડ ઉત્પન્ન કરી — રયિ (પદાર્થ) અને પ્રાણ (જીવનશ્વાસ). આ બંને મારી માટે અનેક રીતે પ્રજા સર્જશે એમ વિચારીને.'
Praśna 1.5
आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एतत्
सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः ॥ १.५ ॥
સૂર્ય ખરેખર પ્રાણ છે, અને ચંદ્ર રયિ છે. જે કંઈ મૂર્ત અને અમૂર્ત છે તે બધું રયિ જ છે. તેથી મૂર્તિ જ રયિ છે.
Praśna 1.6
अथादित्य उदयन्यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान्
प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते ।
यद्दक्षिणां यत् प्रतीचीं
यदुदीचीं
यदधो यदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत् सर्वं प्रकाशयति
तेन सर्वान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते ॥ १.६ ॥
પછી સૂર્ય ઉદય પામીને પૂર્વ દિશામાં પ્રવેશે ત્યારે તેના દ્વારા પૂર્વના પ્રાણોને કિરણોમાં સ્થાપે છે. દક્ષિણ, પશ્ચિમ, ઉત્તર, નીચે, ઉપર, વચ્ચેની દિશાઓ અને જે સર્વને પ્રકાશે છે, તેના દ્વારા સર્વ પ્રાણોને કિરણોમાં સ્થાપે છે.
Praśna 1.7
स एष वैश्वानरो विश्वरुपः प्राणोऽग्निरुदयते ।
तदेतदृचाऽभ्युक्तम् ॥ १.७ ॥
તે આ વૈશ્વાનર, વિશ્વરૂપ પ્રાણ, અગ્નિ રૂપે ઉદય પામે છે. આ વિષે એક ઋચા કહેવાઈ છે.
Praśna 1.8
विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं
परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् ।
सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः
प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ १.८ ॥
વિશ્વરૂપ, હરિત વર્ણવાળો, સર્વજ્ઞ, પરમ આશ્રય, એક જ્યોતિ, તપનારો, હજાર કિરણોવાળો, સો પ્રકારે વર્તતો, પ્રજાઓનો પ્રાણ એવો આ સૂર્ય ઉદય પામે છે.
Praśna 1.9
संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च ।
तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव
लोकमभिजयन्ते ।
त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः
प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते ।
एष ह वै रयिर्यः
पितृयाणः ॥ १.९ ॥
સંવત્સર એ પ્રજાપતિ છે; તેના દક્ષિણ અને ઉત્તર એવા બે અયન છે. ઇષ્ટ અને પૂર્ત કર્મો થયાં છે એમ માનીને જે ઉપાસના કરે છે તેઓ ચંદ્રલોક જીતે છે; તેઓ ફરી પાછા આવે છે. તેથી સંતાનની કામના કરનારા આ ઋષિઓ દક્ષિણ માર્ગ સ્વીકારે છે. આ જ રયિ છે, આ જ પિતૃયાણ છે.
Praśna 1.10
अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया
विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते ।
एतद्वै
प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत् परायणमेतस्मान्न
पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः ॥ १.१० ॥
પરંતુ ઉત્તર માર્ગે — તપ, બ્રહ્મચર્ય, શ્રદ્ધા અને વિદ્યા દ્વારા આત્માની શોધ કરીને — તેઓ આદિત્યને જીતે છે. આ જ પ્રાણોનું આશ્રયસ્થાન છે; આ જ અમૃત, અભય, આ જ પરમ ગતિ છે. આનાથી તેઓ ફરી પાછા આવતા નથી — આ જ નિરોધ છે. એ વિષે આ શ્લોક છે.
Praśna 1.11
पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं
दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् ।
अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं
सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति ॥ १.११ ॥
પાંચ પગવાળા, બાર રૂપવાળા પિતાને, જે આકાશની પેલે પારના અર્ધભાગમાં જળયુક્ત છે, લોકો કહે છે. અને આ બીજા વિચક્ષણો તેને સાત ચક્રો અને છ આરાવાળા, તેમાં અર્પિત કહે છે.
Praśna 1.12
मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः
शुक्लः प्रणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर
इतरस्मिन् ॥ १.१२ ॥
માસ એ પ્રજાપતિ છે; તેનો કૃષ્ણપક્ષ એ જ રયિ છે; શુક્લપક્ષ પ્રાણ છે. તેથી આ ઋષિઓ શુક્લપક્ષમાં ઇષ્ટ કર્મ કરે છે; બીજા બીજા પક્ષમાં.
Praśna 1.13
अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः
प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते
ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते ॥ १.१३ ॥
દિવસ અને રાત ખરેખર પ્રજાપતિ છે. તેમનો દિવસ એ જ પ્રાણ અને રાત એ જ રયિ (પદાર્થ) છે. જેઓ દિવસે રતિથી જોડાય છે, તેઓ પ્રાણ વહાવી દે છે. રાત્રે રતિથી જોડાવું એ જ બ્રહ્મચર્ય છે.
Praśna 1.14
अन्नं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तद्रेतस्तस्मादिमाः प्रजाः
प्रजायन्त इति ॥ १.१४ ॥
અન્ન જ ખરેખર પ્રજાપતિ છે. તેમાંથી જ તે રેતસ (વીર્ય) ઉત્પન્ન થાય છે; તેથી આ પ્રજાઓ જન્મે છે.
Praśna 1.15
तद्ये ह वै तत् प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते ।
तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं
प्रतिष्टितम् ॥ १.१५ ॥
જેઓ પ્રજાપતિનું તે વ્રત આચરે છે, તેઓ મિથુન (યુગલ) ઉત્પન્ન કરે છે. જેમનામાં તપ અને બ્રહ્મચર્ય છે, જેમનામાં સત્ય સ્થિર છે, તેમનો જ આ બ્રહ્મલોક છે.
Praśna 1.16
तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न
माया चेति ॥ १.१६ ॥
જેમનામાં વક્રતા, અસત્ય કે માયા નથી, તેમનો જ તે નિર્મળ બ્રહ્મલોક છે.