ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Praśna 1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Praśna 1.1
ॐ सुकेशा च भारद्वाजः शैब्यश्च सत्यकामः सौर्यायणी
च गार्ग्यः कौसल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी
कात्यायनस्ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं
ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते ह
समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्नाः ॥ १.१ ॥
ਓਮ. ਸੁਕੇਸ਼ਾ, ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ, ਸ਼ੈਬ੍ਯ ਸਤਿਅਕਾਮ, ਸੌਰ੍ਯਾਯਣੀ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯ, ਕੌਸਲ੍ਯ ਆਸ਼੍ਵਲਾਯਨ, ਭਾਰ੍ਗਵ ਵੈਦਰ੍ਭਿ ਅਤੇ ਕਬੰਧੀ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ — ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ-ਪਰਾਇਣ, ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। 'ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਣਗੇ' ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਿਧਾਂ ਲੈ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਪਿੱਪਲਾਦ ਕੋਲ ਗਏ।
Praśna 1.2
तन् ह स ऋषिरुवच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया
संवत्सरं संवत्स्यथ
यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो
वक्ष्याम इति ॥ १.२ ॥
ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਹੋਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਸੋ। ਜੋ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਾਹੋ ਪੁੱਛੋ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋਵਾਂਗੇ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗੇ।'
Praśna 1.3
अथ कबन्धी कत्यायन उपेत्य पप्रच्छ ।
भगवन् कुते ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥ १.३ ॥
ਫਿਰ ਕਬੰਧੀ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਭਗਵਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਜਾ ਕਿਥੋਂ ਜਨਮਦੀ ਹੈ?'
Praśna 1.4
तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत
स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते ।
रयिं च प्रणं
चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति ॥ १.४ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਤਪ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ — ਰਯਿ (ਪਦਾਰਥ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ (ਜੀਵਨ-ਸਾਹ)। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਬਣਾਉਣਗੇ।'
Praśna 1.5
आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एतत्
सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः ॥ १.५ ॥
ਸੂਰਜ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਰਯਿ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੂਰਤ ਅਤੇ ਅਮੂਰਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਰਯਿ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੂਰਤੀ ਹੀ ਰਯਿ ਹੈ।
Praśna 1.6
अथादित्य उदयन्यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान्
प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते ।
यद्दक्षिणां यत् प्रतीचीं
यदुदीचीं
यदधो यदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत् सर्वं प्रकाशयति
तेन सर्वान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते ॥ १.६ ॥
ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਜਦੋਂ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ, ਹੇਠਾਂ, ਉੱਪਰ, ਵਿਚਕਾਰਲੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Praśna 1.7
स एष वैश्वानरो विश्वरुपः प्राणोऽग्निरुदयते ।
तदेतदृचाऽभ्युक्तम् ॥ १.७ ॥
ਉਹ ਇਹ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ, ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਗਨੀ ਬਣ ਕੇ ਉਦੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਰਿਚਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Praśna 1.8
विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं
परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् ।
सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः
प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ १.८ ॥
ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ, ਹਰਿਤ ਵਰਨ, ਸਰਬਗਿਆਤਾ, ਪਰਮ ਆਸਰਾ, ਇੱਕ ਜੋਤਿ, ਤਪਣ ਵਾਲਾ, ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੌ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਵਰਤਮਾਨ, ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ, ਇਹ ਸੂਰਜ ਉਦੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Praśna 1.9
संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च ।
तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव
लोकमभिजयन्ते ।
त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः
प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते ।
एष ह वै रयिर्यः
पितृयाणः ॥ १.९ ॥
ਸੰਵਤਸਰ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਅਯਨ ਹਨ, ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ। ਜੋ ਲੋਕ ਇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪੂਰਤ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮੰਨ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੰਦਰਲੋਕ ਨੂੰ ਹੀ ਜਿੱਤਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਵਾਲੇ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਦੱਖਣ ਮਾਰਗ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਰਯਿ ਹੈ, ਇਹੀ ਪਿਤ੍ਰਯਾਣ ਹੈ।
Praśna 1.10
अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया
विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते ।
एतद्वै
प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत् परायणमेतस्मान्न
पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः ॥ १.१० ॥
ਪਰ ਉੱਤਰ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ — ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੁਆਰਾ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਖੋਜ ਕੇ — ਉਹ ਆਦਿਤਯ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਅਮ੍ਰਿਤ, ਅਭਯ ਹੈ, ਇਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਹ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ — ਇਹੀ ਨਿਰੋਧ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ।
Praśna 1.11
पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं
दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् ।
अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं
सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति ॥ १.११ ॥
ਪੰਜ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਬਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਅੱਧੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ, ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਇਹ ਹੋਰ ਵਿਚਕਸ਼ਣ ਉਸਨੂੰ ਸੱਤ ਚੱਕਰਾਂ ਅਤੇ ਛੇ ਅਰਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Praśna 1.12
मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः
शुक्लः प्रणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर
इतरस्मिन् ॥ १.१२ ॥
ਮਹੀਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਉਸਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਹੀ ਰਯਿ ਹੈ; ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਟ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਹੋਰ ਪੱਖ ਵਿੱਚ।
Praśna 1.13
अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः
प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते
ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते ॥ १.१३ ॥
ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਨ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਹੀ ਰਯੀ (ਪਦਾਰਥ) ਹੈ। ਜੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਰਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਵਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਰਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਣਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਹੈ।
Praśna 1.14
अन्नं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तद्रेतस्तस्मादिमाः प्रजाः
प्रजायन्त इति ॥ १.१४ ॥
ਅੰਨ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਤੋਂ ਉਹ ਰੇਤਸ (ਵੀਰਜ) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਜੰਮਦੀਆਂ ਹਨ।
Praśna 1.15
तद्ये ह वै तत् प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते ।
तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं
प्रतिष्टितम् ॥ १.१५ ॥
ਜੋ ਲੋਕ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਉਹ ਵ੍ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੋੜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਪ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੀ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਹੈ।
Praśna 1.16
तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न
माया चेति ॥ १.१६ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾਪਨ, ਝੂਠ ਜਾਂ ਮਾਇਆ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੀ ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਹੈ।