उपनिषद् · Praśna 1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Praśna 1.1
ॐ सुकेशा च भारद्वाजः शैब्यश्च सत्यकामः सौर्यायणी
च गार्ग्यः कौसल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी
कात्यायनस्ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं
ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते ह
समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्नाः ॥ १.१ ॥
ॐ सुकेशा, भारद्वाज, शैब्य सत्यकाम, सौर्यायणी गार्ग्य, कौसल्य आश्वलायन, भार्गव वैदर्भि और कबन्धी कात्यायन — ये सब ब्रह्म में तत्पर, ब्रह्म में स्थित और परम ब्रह्म को खोजने वाले थे। 'यह सब हमें बताएँगे' — ऐसा सोचकर वे हाथ में समिधा लिए भगवान पिप्पलाद के पास गए।
Praśna 1.2
तन् ह स ऋषिरुवच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया
संवत्सरं संवत्स्यथ
यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो
वक्ष्याम इति ॥ १.२ ॥
उस ऋषि ने उनसे कहा: 'तप, ब्रह्मचर्य और श्रद्धा के साथ एक वर्ष और निवास करो। जितने चाहो प्रश्न पूछो। यदि हम जान सके, तो तुम्हें सब बता देंगे।'
Praśna 1.3
अथ कबन्धी कत्यायन उपेत्य पप्रच्छ ।
भगवन् कुते ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥ १.३ ॥
तब कबन्धी कात्यायन ने पास आकर पूछा: 'भगवन्, ये प्रजाएँ वास्तव में कहाँ से उत्पन्न होती हैं?'
Praśna 1.4
तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत
स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते ।
रयिं च प्रणं
चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति ॥ १.४ ॥
उसे उन्होंने कहा: 'प्रजा की कामना वाले प्रजापति ने तप किया। उन्होंने तप करके एक जोड़ा उत्पन्न किया — रयि (पदार्थ) और प्राण (जीवन-श्वास) — यह सोचकर कि ये दोनों मेरे लिए अनेक प्रकार की प्रजा उत्पन्न करेंगे।'
Praśna 1.5
आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एतत्
सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः ॥ १.५ ॥
निश्चय ही सूर्य प्राण है, और चंद्रमा रयि है। यह जो कुछ मूर्त और अमूर्त है, वह सब रयि ही है। इसलिए मूर्ति ही रयि है।
Praśna 1.6
अथादित्य उदयन्यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान्
प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते ।
यद्दक्षिणां यत् प्रतीचीं
यदुदीचीं
यदधो यदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत् सर्वं प्रकाशयति
तेन सर्वान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते ॥ १.६ ॥
फिर सूर्य उदित होकर जब पूर्व दिशा में प्रवेश करता है, तब वह उस (किरण) द्वारा पूर्वी प्राणों को किरणों में स्थापित करता है। जो दक्षिण, पश्चिम, उत्तर, नीचे, ऊपर और मध्य की दिशाओं को, और जो कुछ सबको प्रकाशित करता है, उसके द्वारा वह सब प्राणों को किरणों में स्थापित करता है।
Praśna 1.7
स एष वैश्वानरो विश्वरुपः प्राणोऽग्निरुदयते ।
तदेतदृचाऽभ्युक्तम् ॥ १.७ ॥
वही यह वैश्वानर, विश्वरूप प्राण अग्नि के रूप में उदित होता है। इसके विषय में यह ऋचा कही गई है।
Praśna 1.8
विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं
परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् ।
सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः
प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ १.८ ॥
विश्वरूप, हरित वर्ण, सर्वज्ञ, परम आश्रय, एक ज्योति, तपनेवाला, हज़ार किरणों वाला, सौ प्रकार से विद्यमान, प्रजाओं का प्राण — यह सूर्य उदित होता है।
Praśna 1.9
संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च ।
तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव
लोकमभिजयन्ते ।
त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः
प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते ।
एष ह वै रयिर्यः
पितृयाणः ॥ १.९ ॥
संवत्सर ही प्रजापति है; उसके दो अयन हैं, दक्षिण और उत्तर। जो लोग इष्ट और पूर्त कर्म किए गए हैं ऐसा मानकर उपासना करते हैं, वे चन्द्रमा के लोक को ही जीतते हैं। वे ही फिर लौटते हैं। इसलिए ये ऋषि, जो संतान की कामना रखते हैं, दक्षिण मार्ग को अपनाते हैं। यही रयि है, जो पितृयाण है।
Praśna 1.10
अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया
विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते ।
एतद्वै
प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत् परायणमेतस्मान्न
पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः ॥ १.१० ॥
किंतु उत्तर मार्ग से — तप, ब्रह्मचर्य, श्रद्धा और विद्या द्वारा आत्मा की खोज करके वे आदित्य को जीतते हैं। यही प्राणों का आश्रय है; यही अमृत है, अभय है, यही परम गति है। इससे वे फिर नहीं लौटते — यह निरोध है। इस विषय में यह श्लोक है।
Praśna 1.11
पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं
दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् ।
अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं
सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति ॥ १.११ ॥
पाँच पैरों वाले, बारह रूपों वाले पिता को, जो आकाश के परे अर्धभाग में जलयुक्त है, लोग कहते हैं। और दूसरे विचक्षण (ज्ञानी) इसे सात चक्रों और छह अरों वाला, उसमें अर्पित कहते हैं।
Praśna 1.12
मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः
शुक्लः प्रणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर
इतरस्मिन् ॥ १.१२ ॥
मास ही प्रजापति है; उसका कृष्णपक्ष ही रयि है और शुक्लपक्ष प्राण है। इसलिए ये ऋषि शुक्लपक्ष में इष्ट कर्म करते हैं, और दूसरे पक्ष में दूसरे।
Praśna 1.13
अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः
प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते
ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते ॥ १.१३ ॥
दिन और रात वास्तव में प्रजापति हैं। उनका दिन ही प्राण है और रात ही रयि (पदार्थ) है। जो लोग दिन में रति के द्वारा संयुक्त होते हैं, वे निश्चय ही प्राण को बहा देते हैं। जो रात में रति से संयुक्त होते हैं, वही ब्रह्मचर्य है।
Praśna 1.14
अन्नं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तद्रेतस्तस्मादिमाः प्रजाः
प्रजायन्त इति ॥ १.१४ ॥
अन्न वास्तव में प्रजापति है। उसी से वह वीर्य उत्पन्न होता है, और उसी से ये प्रजाएँ उत्पन्न होती हैं।
Praśna 1.15
तद्ये ह वै तत् प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते ।
तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं
प्रतिष्टितम् ॥ १.१५ ॥
जो लोग प्रजापति के उस व्रत का पालन करते हैं, वे सहवास से संतान उत्पन्न करते हैं। उन्हीं के लिए यह ब्रह्मलोक है, जिनमें तप और ब्रह्मचर्य है और जिनमें सत्य प्रतिष्ठित है।
Praśna 1.16
तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न
माया चेति ॥ १.१६ ॥
उन्हीं के लिए वह निर्मल ब्रह्मलोक है, जिनमें न कुटिलता, न झूठ और न माया है।