उपनिषदे · Praśna 1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Praśna 1.1
ॐ सुकेशा च भारद्वाजः शैब्यश्च सत्यकामः सौर्यायणी
च गार्ग्यः कौसल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी
कात्यायनस्ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं
ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते ह
समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्नाः ॥ १.१ ॥
ओम्. सुकेशा, भारद्वाज, शैब्य सत्यकाम, सौर्यायणी गार्ग्य, कौसल्य आश्वलायन, भार्गव वैदर्भि आणि कबंधी कात्यायन — हे सर्व ब्रह्मपरायण, ब्रह्मनिष्ठ आणि परब्रह्माचा शोध घेणारे होते. 'हे आम्हाला सर्व सांगतील' असे मानून हातात समिधा घेऊन ते भगवान पिप्पलादांजवळ गेले.
Praśna 1.2
तन् ह स ऋषिरुवच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया
संवत्सरं संवत्स्यथ
यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो
वक्ष्याम इति ॥ १.२ ॥
तो ऋषी त्यांना म्हणाला: 'तप, ब्रह्मचर्य आणि श्रद्धेने आणखी एक वर्ष राहा. तुम्हाला हवे ते प्रश्न विचारा. आम्हाला माहीत असेल तर सर्व सांगू.'
Praśna 1.3
अथ कबन्धी कत्यायन उपेत्य पप्रच्छ ।
भगवन् कुते ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥ १.३ ॥
तेव्हा कबंधी कात्यायन जवळ येऊन विचारता झाला: 'भगवन्, ह्या प्रजा कोठून जन्माला येतात?'
Praśna 1.4
तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत
स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते ।
रयिं च प्रणं
चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति ॥ १.४ ॥
त्याला तो म्हणाला: 'प्रजेची कामना करणाऱ्या प्रजापतीने तप केले. तप करून त्याने एक जोडी उत्पन्न केली — रयि (पदार्थ) आणि प्राण (जीवनश्वास). हे दोघे माझ्यासाठी अनेक प्रकारच्या प्रजा निर्माण करतील असे म्हणत.'
Praśna 1.5
आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एतत्
सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः ॥ १.५ ॥
सूर्य हाच प्राण आहे, आणि चंद्र रयी आहे. जे जे मूर्त आणि अमूर्त आहे ते सर्व रयीच आहे. म्हणून मूर्तच रयी आहे.
Praśna 1.6
अथादित्य उदयन्यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान्
प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते ।
यद्दक्षिणां यत् प्रतीचीं
यदुदीचीं
यदधो यदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत् सर्वं प्रकाशयति
तेन सर्वान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते ॥ १.६ ॥
नंतर सूर्य उदयाला येऊन पूर्व दिशेत प्रवेश करतो, तेव्हा त्याद्वारे पूर्वेकडील प्राणांना किरणांमध्ये स्थापित करतो. दक्षिण, पश्चिम, उत्तर, खाली, वर, मधल्या दिशा आणि जे सर्व प्रकाशित करतो, त्याद्वारे सर्व प्राणांना किरणांमध्ये स्थापित करतो.
Praśna 1.7
स एष वैश्वानरो विश्वरुपः प्राणोऽग्निरुदयते ।
तदेतदृचाऽभ्युक्तम् ॥ १.७ ॥
तो हा वैश्वानर, विश्वरूप प्राण, अग्निरूपाने उदयाला येतो. याविषयी एक ऋचा सांगितली आहे.
Praśna 1.8
विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं
परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् ।
सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः
प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ १.८ ॥
विश्वरूप, हरितवर्ण, सर्वज्ञ, परम आश्रय, एक ज्योती, तापणारा, हजार किरणांचा, शंभर प्रकारांनी वर्तमान, प्रजांचा प्राण असा हा सूर्य उदयाला येतो.
Praśna 1.9
संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च ।
तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव
लोकमभिजयन्ते ।
त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः
प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते ।
एष ह वै रयिर्यः
पितृयाणः ॥ १.९ ॥
संवत्सर हाच प्रजापती; त्याचे दक्षिण आणि उत्तर असे दोन अयन आहेत. इष्ट आणि पूर्त कर्म केले आहे असे मानून जे उपासना करतात, ते चंद्रलोक जिंकतात; ते पुन्हा परत येतात. म्हणून संतानाची इच्छा करणारे हे ऋषी दक्षिण मार्ग स्वीकारतात. हाच रयी, हाच पितृयाण.
Praśna 1.10
अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया
विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते ।
एतद्वै
प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत् परायणमेतस्मान्न
पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः ॥ १.१० ॥
परंतु उत्तर मार्गाने — तप, ब्रह्मचर्य, श्रद्धा आणि विद्या यांच्या द्वारे आत्म्याचा शोध घेऊन — ते आदित्याला जिंकतात. हाच प्राणांचा आश्रय; हेच अमृत, अभय, हेच परम गंतव्य. यातून ते पुन्हा परत येत नाहीत — हाच निरोध. याबाबत हा श्लोक आहे.
Praśna 1.11
पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं
दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् ।
अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं
सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति ॥ १.११ ॥
पाच पाय, बारा रूपे असलेल्या पित्याला, जो आकाशाच्या पलीकडच्या अर्ध्या भागात पाण्याने भरलेला आहे, असे लोक म्हणतात. आणि हे इतर विचक्षण त्याला सात चक्रे व सहा आरे असलेला, त्यात अर्पित असा म्हणतात.
Praśna 1.12
मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः
शुक्लः प्रणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर
इतरस्मिन् ॥ १.१२ ॥
महिना हाच प्रजापती; त्याचा कृष्णपक्ष हाच रयी; शुक्लपक्ष प्राण. म्हणून हे ऋषी शुक्लपक्षात इष्ट कर्म करतात; इतर इतर पक्षात.
Praśna 1.13
अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः
प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते
ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते ॥ १.१३ ॥
दिवस आणि रात्र खरोखर प्रजापती आहेत. त्यांचा दिवस हाच प्राण आणि रात्र हीच रयी (पदार्थ) आहे. जे दिवसा रतीने संयुक्त होतात, ते प्राण वाहवून टाकतात. रात्री रतीने संयुक्त होणे हेच ब्रह्मचर्य.
Praśna 1.14
अन्नं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तद्रेतस्तस्मादिमाः प्रजाः
प्रजायन्त इति ॥ १.१४ ॥
अन्नच खरोखर प्रजापती आहे. त्यापासूनच ते रेतस (वीर्य) निर्माण होते; म्हणूनच ही प्रजा जन्मते.
Praśna 1.15
तद्ये ह वै तत् प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते ।
तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं
प्रतिष्टितम् ॥ १.१५ ॥
जे लोक प्रजापतीचे ते व्रत आचरतात, ते मिथुन (जोडा) उत्पन्न करतात. ज्यांच्यात तप आणि ब्रह्मचर्य आहे, ज्यांच्यात सत्य प्रतिष्ठित आहे, त्यांचाच हा ब्रह्मलोक आहे.
Praśna 1.16
तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न
माया चेति ॥ १.१६ ॥
ज्यांच्यात कुटिलता, असत्य किंवा माया नाही, त्यांचाच तो निर्मळ ब्रह्मलोक आहे.