उपनिषदे · Kaṭha 1.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kaṭha 1.3.1
ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके
गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे ।
छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति
पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः ॥ १.३.१ ॥
सुकृताच्या लोकात ऋत प्राशन करणारे दोघे, परम परार्धात गुहेत प्रवेशलेले — त्यांना ब्रह्मज्ञ छाया आणि आतप म्हणतात; आणि पंचाग्नी व त्रिणाचिकेत.
Kaṭha 1.3.2
यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत् परम् ।
अभयं तितीर्षतां पारं शकेमहि ॥ १.३.२ ॥
यज्ञ करणाऱ्यांचा जो सेतू, जे अक्षर परम ब्रह्म, जे अभय आणि पार जाऊ इच्छिणाऱ्यांचे पार — ते आम्हाला साध्य होवो.
Kaṭha 1.3.3
आत्मानँ रथिनं विद्धि शरीरँ रथमेव तु ।
बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ १.३.३ ॥
आत्म्याला रथाचा स्वामी समज; शरीरालाच रथ समज. बुद्धीला सारथी समज आणि मनाला लगाम समज.
Kaṭha 1.3.4
इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयाँ स्तेषु गोचरान् ।
आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥ १.३.४ ॥
इंद्रियांना घोडे म्हणतात आणि विषयांना त्यांची चराऊ कुरणे म्हणतात. इंद्रिये व मन यांनी युक्त आत्मा हाच भोक्ता होय, असे ज्ञानी म्हणतात.
Kaṭha 1.3.5
यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा ।
तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः ॥ १.३.५ ॥
जो अविवेकी असून सदैव असंयमित मनाने राहतो, त्याची इंद्रिये सारथ्याच्या दुष्ट घोड्यांप्रमाणे आवरत नाहीत.
Kaṭha 1.3.6
यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सदा ।
तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः ॥ १.३.६ ॥
परंतु जो विवेकी असून सदैव संयमित मनाने राहतो, त्याची इंद्रिये सारथ्याच्या चांगल्या घोड्यांप्रमाणे आवरलेली असतात.
Kaṭha 1.3.7
यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः ।
न स तत्पदमाप्नोति संसारं चाधिगच्छति ॥ १.३.७ ॥
जो अविवेकी, मन एकाग्र न ठेवणारा आणि सदैव अशुद्ध असतो, त्याला ते पद मिळत नाही; तो संसारातच फिरत राहतो.
Kaṭha 1.3.8
यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः ।
स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते ॥ १.३.८ ॥
परंतु जो विवेकी, मन एकाग्र ठेवणारा आणि सदैव शुद्ध असतो, तो ते पद प्राप्त करतो; ज्यामुळे तो पुन्हा जन्म घेत नाही.
Kaṭha 1.3.9
विज्ञानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवान्नरः ।
सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १.३.९ ॥
विवेकाला सारथी करून मनाचा लगाम धरणारा मनुष्य मार्गाच्या पलीकडे पोहोचतो; ते विष्णूचे परम पद आहे.
Kaṭha 1.3.10
इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ॥ १.३.१० ॥
इंद्रियांपेक्षा विषय श्रेष्ठ आहेत; विषयांपेक्षा मन श्रेष्ठ आहे. मनापेक्षा बुद्धी श्रेष्ठ आहे; बुद्धीपेक्षा महान आत्मा श्रेष्ठ आहे.
Kaṭha 1.3.11
महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ।
पुरुषान्न परं किंचित्सा सा परा गतिः ॥ १.३.११ ॥
महतापेक्षा परम अव्यक्त आहे; अव्यक्तापेक्षा परम पुरुष आहे. पुरुषापेक्षा परम काहीही नाही; तीच परम गती आहे.
Kaṭha 1.3.12
एष सर्वेषु भूतेषु गूढोऽऽत्मा न प्रकाशते ।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ १.३.१२ ॥
हा आत्मा सर्व भूतांमध्ये गूढ राहिलेला आहे, म्हणून तो प्रकट होत नाही. पण सूक्ष्मदर्शी लोक अग्र्य, सूक्ष्म बुद्धीने त्याला पाहतात.
Kaṭha 1.3.13
यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि ।
ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि ॥ १.३.१३ ॥
प्राज्ञाने वाणी आणि मन आवरावे; ते ज्ञानात आवरावे. ज्ञान महान आत्म्यात आवरावे; आणि ते शांत आत्म्यात आवरावे.
Kaṭha 1.3.14
उत्तिष्ठत जाग्रत
प्राप्य वरान्निबोधत ।
क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया
दुर्गं पथस्तत्कवयो वदन्ति ॥ १.३.१४ ॥
उठा, जागे व्हा; श्रेष्ठ पुरुषांना प्राप्त करून समजून घ्या. ज्ञानी म्हणतात की तो मार्ग धारदार वस्तऱ्याच्या धारेसारखा आहे, ओलांडण्यास कठीण व दुर्गम आहे.
Kaṭha 1.3.15
अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं
तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत् ।
अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं
निचाय्य तन्मृत्युमुखात् प्रमुच्यते ॥ १.३.१५ ॥
जे शब्दरहित, स्पर्शरहित, रूपरहित, अव्यय आहे, तसेच रसरहित, नित्य व गंधरहित आहे, जे आदिअंतरहित, महतापेक्षाही पर व ध्रुव आहे, त्याला जाणून माणूस मृत्यूच्या मुखातून मुक्त होतो.
Kaṭha 1.3.16
नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्तँ सनातनम् ।
उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते ॥ १.३.१६ ॥
मृत्यूने सांगितलेले नचिकेत्याचे हे सनातन आख्यान सांगून आणि ऐकून बुद्धिमान पुरुष ब्रह्मलोकात गौरविला जातो.
Kaṭha 1.3.17
य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद् ब्रह्मसंसदि ।
प्रयतः श्राद्धकाले वा तदानन्त्याय कल्पते ।
तदानन्त्याय कल्पत इति ॥ १.३.१७ ॥
हे परम गुह्य ब्रह्मसभेत जो सांगतो, किंवा संयमाने श्राद्धकाळी सांगतो, तो अनंत फलासाठी योग्य ठरतो; अनंत फलासाठी योग्य ठरतो.