ઉપનિષદો · Kaṭha 2.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kaṭha 2.3.1
ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः ।
तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।
तस्मिँल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ।
एतद्वै तत् ॥ २.३.१ ॥
આ સનાતન અશ્વત્થ વૃક્ષનાં મૂળ ઉપર અને શાખાઓ નીચે છે. તે જ શુક્ર છે, તે જ બ્રહ્મ છે, તે જ અમૃત કહેવાય છે. તેમાં જ સર્વ લોકો આશ્રિત છે; કોઈ પણ તેને ઓળંગી શકતું નથી. આ જ તે છે.
Kaṭha 2.3.2
यदिदं किं च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम् ।
महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २.३.२ ॥
આ જગતમાં જે કંઈ છે તે સર્વ પ્રાણમાંથી નીકળીને તેના દ્વારા ગતિ કરે છે. આ ઉગામેલા વજ્ર સમાન મહાન ભય છે. જે આને જાણે છે તેઓ અમર થાય છે.
Kaṭha 2.3.3
भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः ।
भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥ २.३.३ ॥
તેના ભયથી અગ્નિ તપે છે; તેના ભયથી સૂર્ય તપે છે. તેના ભયથી ઇન્દ્ર અને વાયુ, અને પાંચમો મૃત્યુ દોડે છે.
Kaṭha 2.3.4
इह चेदशकद्बोद्धुं प्राक्षरीरस्य विस्रसः ।
ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥ २.३.४ ॥
અહીં જ, શરીર છૂટતા પહેલાં જો કોઈ આને જાણી શકે, તો તે સર્જનોમાં અને લોકોમાં ફરી દેહ ધારણ કરવા યોગ્ય રહેતો નથી.
Kaṭha 2.3.5
यथाऽऽदर्शे तथाऽऽत्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके ।
यथाऽप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके
छायातपयोरिव ब्रह्मलोके ॥ २.३.५ ॥
અરીસામાં જેમ, તેમ આત્મામાં; સ્વપ્નમાં જેમ, તેમ પિતૃલોકમાં; પાણીમાં પ્રતિબિંબ દેખાય તેમ ગંધર્વલોકમાં; અને છાયા તથા તડકાની જેમ બ્રહ્મલોકમાં (તે દેખાય છે).
Kaṭha 2.3.6
इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत् ।
पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति ॥ २.३.६ ॥
ઇન્દ્રિયોનું પૃથક્ પણું, તેમનો ઉદય અને અસ્ત, અને જે જુદા જુદા ઉત્પન્ન થાય છે તેને જાણીને ધીર પુરુષ શોક કરતો નથી.
Kaṭha 2.3.7
इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम् ।
सत्त्वादधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम् ॥ २.३.७ ॥
ઇન્દ્રિયોથી પર મન; મનથી ઉત્તમ સત્ત્વ (બુદ્ધિ); સત્ત્વથી ઉપર મહાન આત્મા; અને મહાનથી પર ઉત્તમ અવ્યક્ત.
Kaṭha 2.3.8
अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च ।
यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति ॥ २.३.८ ॥
અવ્યક્તથી પણ પર એવો પુરુષ સર્વવ્યાપી અને લિંગરહિત છે. તેને જાણીને જીવ મુક્ત થાય છે અને અમરત્વ પામે છે.
Kaṭha 2.3.9
न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य
न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् ।
हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तो
य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २.३.९ ॥
તેનું રૂપ દૃષ્ટિના વિષયમાં ટકતું નથી; આંખથી કોઈ તેને જોતું નથી. હૃદય, બુદ્ધિ અને મનથી સાક્ષાત્કાર પામેલા તેને જે આ જાણે છે, તેઓ અમર થાય છે.
Kaṭha 2.3.10
यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।
बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥ २.३.१० ॥
પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો મન સાથે સ્થિર રહે અને બુદ્ધિ પણ ચેષ્ટા ન કરે, ત્યારે તેને પરમ ગતિ કહે છે.
Kaṭha 2.3.11
तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् ।
अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥ २.३.११ ॥
ઇન્દ્રિયોનું એ સ્થિર નિયંત્રણ જ યોગ છે એમ લોકો માને છે. ત્યારે માણસ સાવધ બને છે, કારણ કે યોગ જ ઉત્પત્તિ અને લયનો આધાર છે.
Kaṭha 2.3.12
नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा ।
अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥ २.३.१२ ॥
વાણીથી, મનથી કે આંખથી તેને પ્રાપ્ત કરી શકાતો નથી. 'તે છે' એમ કહેનાર સિવાય બીજી રીતે તે કેવી રીતે જણાય?
Kaṭha 2.3.13
अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः ।
अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥ २.३.१३ ॥
'તે છે' એ રૂપે જ તેને જાણવો જોઈએ; બંને રીતે તેના તત્ત્વસ્વભાવ દ્વારા. 'તે છે' એ રીતે જ જાણેલાને તેનો તત્ત્વસ્વભાવ પ્રકાશે છે.
Kaṭha 2.3.14
यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः ।
अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ २.३.१४ ॥
તેના હૃદયમાં આશ્રિત રહેલી બધી કામનાઓ જ્યારે છૂટી જાય છે, ત્યારે મરણશીલ અમર થાય છે; અહીં જ બ્રહ્મને પામે છે.
Kaṭha 2.3.15
यथा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः ।
अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावद्ध्यनुशासनम् ॥ २.३.१५ ॥
જેમ અહીં હૃદયની બધી ગાંઠો ખૂલી જાય છે, તેમ મરણશીલ અમર થાય છે. આ જ અનુશાસન છે.
Kaṭha 2.3.16
शतं चैका च हृदयस्य नाड्य-
स्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका ।
तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति
विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ २.३.१६ ॥
હૃદયની એકસો ને એક નાડીઓ છે; તેમાંથી એક મસ્તક તરફ નીકળે છે. તેના દ્વારા ઉપર જનાર અમરત્વ પામે છે. બાકીની નાડીઓ મૃત્યુ સમયે ચારેબાજુ ફેલાય છે.
Kaṭha 2.3.17
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा
सदा जनानां हृदये संनिविष्टः ।
तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण ।
तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति ॥ २.३.१७ ॥
અંગૂઠા જેવડો પુરુષ, અંતરાત્મા, સદા મનુષ્યોના હૃદયમાં સ્થિત છે. મુંજ ઘાસમાંથી સળી ખેંચે તેમ ધૈર્યથી તેને પોતાના શરીરમાંથી અલગ કરવો. તેને શુદ્ધ અને અમૃત જાણવો; તેને શુદ્ધ અને અમૃત જાણવો.
Kaṭha 2.3.18
मृत्युप्रोक्तां नचिकेतोऽथ लब्ध्वा
विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम् ।
ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद्विमृत्यु-
रन्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव ॥ २.३.१८ ॥
મૃત્યુએ ઉપદેશેલી આ વિદ્યા અને સંપૂર્ણ યોગવિધિ પામીને નચિકેતા બ્રહ્મને પામ્યો; રજસ વિનાનો અને મૃત્યુરહિત થયો. આ જ રીતે બીજો પણ જે આત્માને આ રીતે જાણશે, તે એવો જ થશે.