ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Kaṭha 2.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kaṭha 2.3.1
ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः ।
तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।
तस्मिँल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ।
एतद्वै तत् ॥ २.३.१ ॥
ਇਸ ਸਨਾਤਨ ਪਿੱਪਲ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਟਹਿਣੀਆਂ ਹੇਠਾਂ ਹਨ। ਉਹੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਮ੍ਰਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਹਨ; ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਘ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ।
Kaṭha 2.3.2
यदिदं किं च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम् ।
महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २.३.२ ॥
ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਸਭ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਹਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਠਾਏ ਹੋਏ ਵਜ੍ਰ ਵਾਂਗ ਵੱਡਾ ਭੈ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Kaṭha 2.3.3
भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः ।
भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥ २.३.३ ॥
ਉਸ ਦੇ ਭੈ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਤਪਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਭੈ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਤਪਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਭੈ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਵਾਯੂ, ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਮੌਤ ਦੌੜਦੇ ਹਨ।
Kaṭha 2.3.4
इह चेदशकद्बोद्धुं प्राक्षरीरस्य विस्रसः ।
ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥ २.३.४ ॥
ਇੱਥੇ ਹੀ, ਸਰੀਰ ਛੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Kaṭha 2.3.5
यथाऽऽदर्शे तथाऽऽत्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके ।
यथाऽप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके
छायातपयोरिव ब्रह्मलोके ॥ २.३.५ ॥
ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ, ਤਿਵੇਂ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਵਾਂ ਦਿੱਸਦਾ ਜਿਵੇਂ, ਤਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵਲੋਕ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਵਾਂਗ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ (ਉਹ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ)।
Kaṭha 2.3.6
इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत् ।
पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति ॥ २.३.६ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋਂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੈ ਤੇ ਅਸਤ, ਅਤੇ ਜੋ ਵੱਖਰੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Kaṭha 2.3.7
इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम् ।
सत्त्वादधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम् ॥ २.३.७ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਨ ਹੈ; ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉੱਤਮ ਸੱਤਵ (ਬੁੱਧੀ) ਹੈ; ਸੱਤਵ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉੱਤਮ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ।
Kaṭha 2.3.8
अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च ।
यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति ॥ २.३.८ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮਰਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Kaṭha 2.3.9
न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य
न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् ।
हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तो
य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २.३.९ ॥
ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਨਜ਼ਰ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ; ਅੱਖ ਨਾਲ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ। ਹਿਰਦੇ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦਾ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Kaṭha 2.3.10
यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।
बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥ २.३.१० ॥
ਜਦੋਂ ਪੰਜ ਗਿਆਨ-ਇੰਦਰੀਆਂ ਮਨ ਸਮੇਤ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਹਿਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਗਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Kaṭha 2.3.11
तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् ।
अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥ २.३.११ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਉਸ ਅਟੱਲ ਰੋਕ ਨੂੰ ਲੋਕ ਯੋਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਯੋਗ ਹੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਲੈ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।
Kaṭha 2.3.12
नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा ।
अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥ २.३.१२ ॥
ਵਾਣੀ ਨਾਲ, ਮਨ ਨਾਲ ਜਾਂ ਅੱਖ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। 'ਉਹ ਹੈ' ਆਖਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਆਵੇ?
Kaṭha 2.3.13
अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः ।
अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥ २.३.१३ ॥
'ਉਹ ਹੈ' ਇਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਤੱਤ-ਸੁਭਾਅ ਰਾਹੀਂ। 'ਉਹ ਹੈ' ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਤੱਤ-ਸੁਭਾਅ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Kaṭha 2.3.14
यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः ।
अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ २.३.१४ ॥
ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਜਦੋਂ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਮਰਨਹਾਰ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Kaṭha 2.3.15
यथा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः ।
अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावद्ध्यनुशासनम् ॥ २.३.१५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮਰਨਹਾਰ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
Kaṭha 2.3.16
शतं चैका च हृदयस्य नाड्य-
स्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका ।
तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति
विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ २.३.१६ ॥
ਹਿਰਦੇ ਦੀਆਂ ਸੌ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਾੜੀਆਂ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੂਰਧਾ ਵੱਲ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਉੱਪਰ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਨਾੜੀਆਂ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਵੇਲੇ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Kaṭha 2.3.17
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा
सदा जनानां हृदये संनिविष्टः ।
तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण ।
तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति ॥ २.३.१७ ॥
ਅੰਗੂਠੇ ਜਿੱਡਾ ਪੁਰਖ, ਅੰਤਰਾਤਮਾ, ਸਦਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੂੰਜ ਘਾਹ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਕੜੇ ਦੀ ਤੀਲੀ ਖਿੱਚਣ ਵਾਂਗ, ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਅਮਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਅਮਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Kaṭha 2.3.18
मृत्युप्रोक्तां नचिकेतोऽथ लब्ध्वा
विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम् ।
ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद्विमृत्यु-
रन्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव ॥ २.३.१८ ॥
ਮੌਤ ਦੁਆਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ੀ ਇਸ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਯੋਗ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਨਚਿਕੇਤਾ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਰਜੋਗੁਣ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਹੋਰ ਵੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।