उपनिषदे · Kaṭha 2.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kaṭha 2.3.1
ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः ।
तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।
तस्मिँल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ।
एतद्वै तत् ॥ २.३.१ ॥
या सनातन अश्वत्थ वृक्षाची मुळे वर वर फांद्या खाली आहेत. तोच शुक्र, तोच ब्रह्म, तोच अमृत म्हटला जातो. त्याच्यातच सर्व लोक आश्रित आहेत; कोणीही त्याला ओलांडत नाही. हेच ते.
Kaṭha 2.3.2
यदिदं किं च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम् ।
महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २.३.२ ॥
या जगतात जे काही आहे ते सर्व प्राणापासून निघून त्यानेच चालते. हे उगारलेल्या वज्राप्रमाणे महान भय आहे. जे हे जाणतात ते अमर होतात.
Kaṭha 2.3.3
भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः ।
भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥ २.३.३ ॥
त्याच्या भयाने अग्नी तापतो; त्याच्या भयाने सूर्य तापतो. त्याच्या भयाने इंद्र व वायू, आणि पाचवा मृत्यू धावतात.
Kaṭha 2.3.4
इह चेदशकद्बोद्धुं प्राक्षरीरस्य विस्रसः ।
ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥ २.३.४ ॥
येथेच, शरीर सुटण्यापूर्वी जर कोणाला हे जाणता आले, तर तो सृष्टींमध्ये आणि लोकांमध्ये पुन्हा देह धारण करण्यास योग्य राहात नाही.
Kaṭha 2.3.5
यथाऽऽदर्शे तथाऽऽत्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके ।
यथाऽप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके
छायातपयोरिव ब्रह्मलोके ॥ २.३.५ ॥
आरशात जसे, तसे आत्म्यात; स्वप्नात जसे, तसे पितृलोकात; पाण्यात प्रतिबिंब दिसते तसे गंधर्वलोकात; आणि सावली व ऊन यांच्याप्रमाणे ब्रह्मलोकात (ते दिसते).
Kaṭha 2.3.6
इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत् ।
पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति ॥ २.३.६ ॥
इंद्रियांचे वेगळेपण, त्यांचा उदय व अस्त, आणि वेगळे उत्पन्न होणारे यांना जाणून धीर पुरुष शोक करत नाही.
Kaṭha 2.3.7
इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम् ।
सत्त्वादधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम् ॥ २.३.७ ॥
इंद्रियांपेक्षा मन श्रेष्ठ; मनापेक्षा उत्तम सत्त्व (बुद्धी); सत्त्वाच्या वर बुद्धीच्या पलीकडे महान आत्मा; आणि महानाच्या पलीकडे उत्तम अव्यक्त.
Kaṭha 2.3.8
अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च ।
यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति ॥ २.३.८ ॥
अव्यक्तापेक्षाही परम असा पुरुष सर्वव्यापी आणि लिंगरहित आहे. त्याला जाणून जीव मुक्त होतो आणि अमृतत्व प्राप्त करतो.
Kaṭha 2.3.9
न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य
न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् ।
हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तो
य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २.३.९ ॥
त्याचे रूप दृष्टीच्या कक्षेत टिकत नाही; डोळ्यांनी त्याला कोणीही पाहत नाही. हृदय, बुद्धी आणि मन यांनी साक्षात्कारलेल्या त्याला जे हे जाणतात, ते अमर होतात.
Kaṭha 2.3.10
यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।
बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥ २.३.१० ॥
पाच ज्ञानेंद्रिये मनासह स्थिर राहतात आणि बुद्धीही चलबिचल होत नाही, तेव्हा त्याला परम गती म्हणतात.
Kaṭha 2.3.11
तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् ।
अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥ २.३.११ ॥
इंद्रियांचे ते स्थिर नियंत्रण म्हणजेच योग असे लोक मानतात. तेव्हा माणूस सावध होतो, कारण योगच उत्पत्ती आणि लय यांचा आधार आहे.
Kaṭha 2.3.12
नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा ।
अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥ २.३.१२ ॥
वाणीने, मनाने किंवा डोळ्यांनी त्याला प्राप्त करता येत नाही. 'तो आहे' असे म्हणणाऱ्याशिवाय इतरांना तो कसा जाणवेल?
Kaṭha 2.3.13
अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः ।
अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥ २.३.१३ ॥
'तो आहे' अशाच रूपात त्याला जाणले पाहिजे; दोन्ही प्रकारे त्याच्या तत्त्वस्वभावाने. 'तो आहे' एवढेच जाणलेल्याला त्याचा तत्त्वस्वभाव प्रकट होतो.
Kaṭha 2.3.14
यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः ।
अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ २.३.१४ ॥
त्याच्या हृदयात आश्रित असलेल्या सर्व कामना जेव्हा सुटतात, तेव्हा मर्त्य अमर होतो; येथेच ब्रह्म प्राप्त करतो.
Kaṭha 2.3.15
यथा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः ।
अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावद्ध्यनुशासनम् ॥ २.३.१५ ॥
जसे येथे हृदयातील सर्व गाठी सुटतात, तसाच मर्त्य अमर होतो. हाच उपदेश आहे.
Kaṭha 2.3.16
शतं चैका च हृदयस्य नाड्य-
स्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका ।
तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति
विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ २.३.१६ ॥
हृदयाच्या शंभर आणि एक नाड्या आहेत; त्यांपैकी एक मूर्धाकडे निघाली आहे. तिच्याद्वारे वर जाणारा अमरत्व प्राप्त करतो. इतर नाड्या उत्क्रमणाच्या वेळी सर्व दिशांना पसरतात.
Kaṭha 2.3.17
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा
सदा जनानां हृदये संनिविष्टः ।
तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण ।
तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति ॥ २.३.१७ ॥
अंगठ्याएवढा पुरुष, अंतरात्मा, सदैव माणसांच्या हृदयात स्थित आहे. मुंजगवतातून काडी ओढावी तसे धैर्याने त्याला आपल्या शरीरातून वेगळे करावे. त्याला शुद्ध आणि अमृत म्हणून जाणावे; त्याला शुद्ध आणि अमृत म्हणून जाणावे.
Kaṭha 2.3.18
मृत्युप्रोक्तां नचिकेतोऽथ लब्ध्वा
विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम् ।
ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद्विमृत्यु-
रन्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव ॥ २.३.१८ ॥
मृत्यूने सांगितलेली ही विद्या आणि संपूर्ण योगविधी प्राप्त करून नचिकेता ब्रह्माला पोहोचला; रजोगुणरहित आणि मृत्यूपासून मुक्त झाला. याचप्रमाणे दुसरा जो आत्म्याला असे जाणेल, तोही असाच होईल.