ଉପନିଷଦ · Kaṭha 2.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kaṭha 2.3.1
ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः ।
तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।
तस्मिँल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ।
एतद्वै तत् ॥ २.३.१ ॥
ଏହି ସନାତନ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୃକ୍ଷର ମୂଳ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଏବଂ ଶାଖା ତଳକୁ। ସେ ହିଁ ଶୁକ୍ର, ସେ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ, ସେ ହିଁ ଅମୃତ ବୋଲି କଥିତ। ତାଙ୍କଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଆଶ୍ରିତ; କେହି ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ ନାହିଁ। ଏହା ହିଁ ସେ।
Kaṭha 2.3.2
यदिदं किं च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम् ।
महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २.३.२ ॥
ଏହି ଜଗତରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସବୁ ପ୍ରାଣରୁ ନିର୍ଗତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗତି କରେ। ଏହା ଉଠାଯାଇଥିବା ବଜ୍ର ପରି ମହାଭୟ। ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମର ହୁଅନ୍ତି।
Kaṭha 2.3.3
भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः ।
भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥ २.३.३ ॥
ତାଙ୍କ ଭୟରେ ଅଗ୍ନି ଜଳେ; ତାଙ୍କ ଭୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଦିଏ। ତାଙ୍କ ଭୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବାୟୁ, ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ମୃତ୍ୟୁ ଧାଇଁଥାନ୍ତି।
Kaṭha 2.3.4
इह चेदशकद्बोद्धुं प्राक्षरीरस्य विस्रसः ।
ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥ २.३.४ ॥
ଏଠାରେ ହିଁ, ଶରୀର ଛାଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ଯଦି କେହି ଏହାକୁ ଜାଣିପାରେ, ତେବେ ସେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୋକମାନଙ୍କରେ ପୁନର୍ବାର ଶରୀର ଧାରଣ ଯୋଗ୍ୟ ରହେ ନାହିଁ।
Kaṭha 2.3.5
यथाऽऽदर्शे तथाऽऽत्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके ।
यथाऽप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके
छायातपयोरिव ब्रह्मलोके ॥ २.३.५ ॥
ଦର୍ପଣରେ ଯେପରି, ସେପରି ଆତ୍ମାରେ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେପରି, ସେପରି ପିତୃଲୋକରେ; ଜଳରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯିବା ପରି ଗନ୍ଧର୍ବଲୋକରେ; ଛାୟା ଓ ଆତପ ପରି ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ (ତାହା ଦେଖାଯାଏ)।
Kaṭha 2.3.6
इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत् ।
पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति ॥ २.३.६ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ପୃଥକ୍ ଭାବ, ସେମାନଙ୍କର ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ, ଏବଂ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବାମାନଙ୍କୁ ଜାଣି ଧୀର ବ୍ୟକ୍ତି ଶୋକ କରେ ନାହିଁ।
Kaṭha 2.3.7
इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम् ।
सत्त्वादधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम् ॥ २.३.७ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କଠାରୁ ପର ମନ; ମନଠାରୁ ପର ଉତ୍ତମ ସତ୍ତ୍ୱ (ବୁଦ୍ଧି); ସତ୍ତ୍ୱଠାରୁ ଉପରେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା; ଏବଂ ମହାନ୍ଠାରୁ ପର ଉତ୍ତମ ଅବ୍ୟକ୍ତ।
Kaṭha 2.3.8
अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च ।
यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति ॥ २.३.८ ॥
ଅବ୍ୟକ୍ତଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପର ଯେ ପୁରୁଷ, ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ଲିଙ୍ଗରହିତ। ତାହାଙ୍କୁ ଜାଣି ଜୀବ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଅମୃତତ୍ୱ ପାଏ।
Kaṭha 2.3.9
न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य
न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् ।
हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तो
य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २.३.९ ॥
ତାଙ୍କ ରୂପ ଦୃଷ୍ଟିପଥରେ ରହେ ନାହିଁ; କେହି ଆଖିରେ ତାହାଙ୍କୁ ଦେଖେ ନାହିଁ। ହୃଦୟ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା ଯାହାଙ୍କର ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏ, ଯେଉଁମାନେ ଏହା ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମର ହୁଅନ୍ତି।
Kaṭha 2.3.10
यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।
बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥ २.३.१० ॥
ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ମନ ସହିତ ସ୍ଥିର ରହନ୍ତି ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ପରମ ଗତି କୁହାଯାଏ।
Kaṭha 2.3.11
तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् ।
अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥ २.३.११ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଙ୍କ ସେହି ସ୍ଥିର ନିଗ୍ରହକୁ ଲୋକେ ଯୋଗ ବୋଲି ମାନନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ସତର୍କ ହୁଏ, କାରଣ ଯୋଗ ହିଁ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟର ମୂଳ।
Kaṭha 2.3.12
नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा ।
अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥ २.३.१२ ॥
ବାଣୀ, ମନ ବା ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ତାହାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଇ ପାରେ ନାହିଁ। 'ସେ ଅଛନ୍ତି' ଏହା କହୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିପରି ତାହାଙ୍କୁ ଜଣାଯିବ?
Kaṭha 2.3.13
अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः ।
अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥ २.३.१३ ॥
'ସେ ଅଛନ୍ତି' ଏହି ରୂପରେ ତାହାଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଉଭୟ ପ୍ରକାରରେ ତାହାଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା। 'ସେ ଅଛନ୍ତି' ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ତାହାଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱସ୍ୱଭାବ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
Kaṭha 2.3.14
यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः ।
अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ २.३.१४ ॥
ତାହାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଆଶ୍ରିତ ସମସ୍ତ କାମନା ଯେତେବେଳେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମର୍ତ୍ୟ ଅମର ହୁଏ; ଏଠାରେ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Kaṭha 2.3.15
यथा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः ।
अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावद्ध्यनुशासनम् ॥ २.३.१५ ॥
ଯେପରି ଏଠାରେ ହୃଦୟର ସମସ୍ତ ଗ୍ରନ୍ଥି ଖୋଲିଯାଏ, ସେହିପରି ମର୍ତ୍ୟ ଅମର ହୁଏ। ଏହି ହିଁ ଅନୁଶାସନ।
Kaṭha 2.3.16
शतं चैका च हृदयस्य नाड्य-
स्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका ।
तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति
विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ २.३.१६ ॥
ହୃଦୟର ଶହେ ଏକ ନାଡ଼ୀ ଅଛି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ମୂର୍ଧା ଆଡ଼କୁ ନିର୍ଗତ ହୋଇଛି। ସେହି ପଥରେ ଊର୍ଧ୍ୱକୁ ଯାଉଥିବା ଅମୃତତ୍ୱ ଲାଭ କରେ। ଅନ୍ୟମାନେ ଉତ୍କ୍ରମଣ ସମୟରେ ଚାରିଦିଗରେ ବ୍ୟାପିଯାନ୍ତି।
Kaṭha 2.3.17
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा
सदा जनानां हृदये संनिविष्टः ।
तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण ।
तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति ॥ २.३.१७ ॥
ଅଙ୍ଗୁଠା ପରିମାଣର ପୁରୁଷ, ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ସଦା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ। ମୁଞ୍ଜ ଘାସରୁ କାଠି ଟାଣିବା ପରି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ସହକାରେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଶରୀରରୁ ପୃଥକ କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅମୃତ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ତାଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅମୃତ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Kaṭha 2.3.18
मृत्युप्रोक्तां नचिकेतोऽथ लब्ध्वा
विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम् ।
ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद्विमृत्यु-
रन्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव ॥ २.३.१८ ॥
ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପଦିଷ୍ଟ ଏହି ବିଦ୍ୟା ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଗବିଧି ପାଇ ନଚିକେତା ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ରଜୋଗୁଣରହିତ ଓ ମୃତ୍ୟୁମୁକ୍ତ ହେଲେ। ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଯେ କେହି ଆତ୍ମାକୁ ଏହିପରି ଜାଣିବ, ସେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ହେବ।