ઉપનિષદો · Bṛhadāraṇyaka 4.3

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

શબ્દાર્થ સાથે વાંચો

Bṛhadāraṇyaka 4.3.1

(ज्योतिर्ब्राह्मणम्)
जनकं ह वैदेहं याज्ञवल्क्यो जगाम ।
समेनेन वदिष्य इति ।
अथ ह यज्जनकश्च वैदेहो याज्ञवल्क्यश्चाग्निहोत्रे समूदाते ।
तस्मै ह याज्ञवल्क्यो वरं ददौ ।
स ह कामप्रश्नमेव वव्रे ।
तं हास्मै ददौ ।
तं ह सम्राडेव पूर्वः पप्रच्छ ॥ ४.३.१ ॥

જ્યોતિર્બ્રાહ્મણ. 'આની સાથે વાત કરીશ' એમ વિચારીને યાજ્ઞવલ્ક્ય વિદેહ રાજા જનક પાસે ગયા. વિદેહ રાજા જનક અને યાજ્ઞવલ્ક્ય અગ્નિહોત્ર સમયે ચર્ચા કરી રહ્યા હતા, ત્યારે યાજ્ઞવલ્ક્યે તેને એક વર આપ્યો. તેણે માત્ર કામ વિષયક પ્રશ્ન પસંદ કર્યો, અને તે તેને આપવામાં આવ્યો. ત્યારે સમ્રાટે જ પહેલાં પૂછ્યું.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.2

याज्ञवल्क्य किंज्योतिरयं पुरुष इति ।
आदित्यज्योतिः सम्राडिति होवाच ।
आदित्येनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ४.३.२ ॥

જનકે પૂછ્યું: યાજ્ઞવલ્ક્ય, આ પુરુષ કયા પ્રકાશથી યુક્ત છે? યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું: હે સમ્રાટ, આદિત્ય જ તેનો પ્રકાશ છે. આદિત્યના પ્રકાશથી જ આ બેસે છે, ફરે છે, કર્મ કરે છે અને પાછો ફરે છે. જનકે કહ્યું: યાજ્ઞવલ્ક્ય, આ એમ જ છે.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.3

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य किंज्योतिरेवायं पुरुष इति ।
चन्द्रमा एवास्य ज्योतिर्भवतीति ।
चन्द्रमसैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ४.३.३ ॥

યાજ્ઞવલ્ક્ય, સૂર્ય અસ્ત થાય ત્યારે આ પુરુષનો પ્રકાશ કયો? ચંદ્ર જ તેનો પ્રકાશ બને છે. ચંદ્રના પ્રકાશથી જ તે બેસે છે, ફરે છે, કર્મ કરે છે, પાછો ફરે છે. યાજ્ઞવલ્ક્ય, આ એમ જ છે.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.4

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते किंज्योतिरेवायं पुरुष इति ।
अग्निरेवास्य ज्योतिर्भवतीति ।
अग्निनैव ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ४.३.४ ॥

યાજ્ઞવલ્ક્ય, સૂર્ય અસ્ત થાય અને ચંદ્ર પણ અસ્ત થાય ત્યારે આ પુરુષનો પ્રકાશ કયો? અગ્નિ જ તેનો પ્રકાશ બને છે. અગ્નિના પ્રકાશથી જ તે બેસે છે, ફરે છે, કર્મ કરે છે, પાછો ફરે છે. યાજ્ઞવલ્ક્ય, આ એમ જ છે.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.5

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तेऽग्नौ किंज्योतिरेवायं पुरुष इति ।
वागेवास्य ज्योतिर्भवतीति ।
वाचैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येति ।
तस्माद्वै सम्राडपि यत्र स्वः पाणिर्न विनिर्ज्ञायतेऽथ यत्र वागुच्चरत्युपैव तत्र न्येतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ४.३.५ ॥

યાજ્ઞવલ્ક્ય, સૂર્ય અસ્ત થાય, ચંદ્ર અસ્ત થાય અને અગ્નિ બુઝાય ત્યારે આ પુરુષનો પ્રકાશ કયો? વાણી જ તેનો પ્રકાશ બને છે. વાણીના પ્રકાશથી જ તે બેસે છે, ફરે છે, કર્મ કરે છે, પાછો ફરે છે. તેથી, હે સમ્રાટ, જ્યાં પોતાનો હાથ પણ દેખાતો નથી ત્યાં વાણી ઉચ્ચારાય ત્યારે માણસ તેની પાસે જ જાય છે. યાજ્ઞવલ્ક્ય, આ એમ જ છે.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.6

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तेऽग्नौ शान्तायां वाचि किंज्योतिरेवायं पुरुष इति ।
आत्मैवास्य ज्योतिर्भवतीति ।
आत्मनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ॥ ४.३.६ ॥

યાજ્ઞવલ્ક્ય, સૂર્ય અસ્ત, ચંદ્ર અસ્ત, અગ્નિ બુઝાય અને વાણી શાંત થાય ત્યારે આ પુરુષનો પ્રકાશ કયો? આત્મા જ તેનો પ્રકાશ બને છે. આત્માના પ્રકાશથી જ તે બેસે છે, ફરે છે, કર્મ કરે છે, પાછો ફરે છે.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.7

कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः ।
स समानः सन्नुभौ लोकावनुसंचरति ध्यायतीव लेलायतीव ।
स हि स्वप्नो भूत्वेमं लोकमतिक्रामति अद्द्. मृत्यो रूपाणि ॥ ४.३.७ ॥

"આત્મા કોણ?" એનો ઉત્તર: પ્રાણોની વચ્ચે હૃદયમાં રહેલો અંતર્જ્યોતિ આ વિજ્ઞાનમય પુરુષ જ. તે સમાન રહીને બંને લોકોમાં વિચરે છે; જાણે વિચારતો હોય, જાણે ડોલતો હોય. તે જ સ્વપ્ન બનીને આ લોકને ઓળંગે છે, મૃત્યુનાં રૂપોને.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.8

स वा अयं पुरुषो जायमानः शरीरमभिसम्पद्यमानः पाप्मभिः संसृज्यते ।
स उत्क्रामन्म्रियमाणः पाप्मनो विजहाति ॥ ४.३.८ ॥

આ પુરુષ જન્મ લેતી વખતે શરીરમાં પ્રવેશતાં પાપો સાથે જોડાય છે. એ જ મૃત્યુ સમયે નીકળતાં પાપોને છોડી દે છે.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.9

तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवतः ।
इदं च परलोकस्थानं च ।
सन्ध्यं तृतीयं स्वप्नस्थानम् ।
तस्मिन्सन्ध्ये स्थाने तिष्ठनुभे स्थाने पश्यतीदं च परलोकस्थानं च ।
अथ यथाक्रमोऽयं परलोकस्थाने भवति ।
तमाक्रममाक्रम्योभयान् पाप्मन आनन्दांश्च पश्यति ।
स यत्र प्रस्वपित्यस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रामपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपिति ।
अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति ॥ ४.३.९ ॥

આ પુરુષ માટે ખરેખર બે જ સ્થાન છે: આ લોક અને પરલોકનું સ્થાન. ત્રીજું મધ્યવર્તી સ્વપ્નસ્થાન. એ મધ્યસ્થાનમાં ઊભો રહીને તે બંને સ્થાન જુએ છે: આ લોક અને પરલોક. પછી ક્રમ પ્રમાણે આ પરલોકસ્થાનમાં થાય છે. એ અવસ્થા ઓળંગીને તે બંને બાજુનાં પાપ અને આનંદ જુએ છે. જ્યાં તે ગાઢ નિદ્રા લે છે, ત્યાં આ લોકનું સર્વ માપ લઈને, પોતે જ એનો નાશ કરીને, પોતે જ રચીને, પોતાના પ્રકાશથી અને પોતાની જ્યોતિથી સૂએ છે. અહીં આ પુરુષ સ્વયંજ્યોતિ બને છે.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.10

न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्ति ।
अथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते ।
न तत्रानन्दा मुदः प्रमुदो भवन्ति ।
अथानन्दान्मुदः प्रमुदः सृजते ।
न तत्र वेशान्ताः पुष्करिण्यः स्रवन्त्यो भवन्ति ।
अथ वेशान्तान् पुष्करिणीः स्रवन्तीः सृजते ।
स हि कर्ता ॥ ४.३.१० ॥

ત્યાં રથ નથી, રથના ઘોડા નથી, માર્ગો પણ નથી. ત્યારે તે રથ, રથના ઘોડા અને માર્ગો સર્જે છે. ત્યાં આનંદ નથી, હર્ષ નથી, મહાહર્ષ પણ નથી. ત્યારે તે આનંદ, હર્ષ અને મહાહર્ષ સર્જે છે. ત્યાં સરોવર નથી, કમળનાં સરોવર નથી, વહેતી નદીઓ પણ નથી. ત્યારે તે સરોવર, કમળનાં સરોવર અને વહેતી નદીઓ સર્જે છે. તે જ ખરો કર્તા છે.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.11

तदेते श्लोका भवन्ति
स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति ।
शुक्रमादाय पुनरैति स्थानं हिरण्मयःपुरुष एकहंसः ॥ ४.३.११ ॥

આ વિષયમાં આ શ્લોકો છે: સ્વપ્ન દ્વારા શરીરને વશ કરીને, જે ઊંઘતો નથી તે ઊંઘતા લોકોને જુએ છે. તેજ લઈને તે ફરી પોતાના સ્થાને પાછો જાય છે — તે સુવર્ણમય પુરુષ, એકમાત્ર હંસ.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.12

प्राणेन रक्षन्नवरं कुलायं बहिष्कुलायादमृतश्चरित्वा ।
स ईयतेऽमृतो यत्रकामं हिरण्मयः पुरुष एकहंसः ॥ ४.३.१२ ॥

પ્રાણ દ્વારા નીચેના માળા (શરીર)ની રક્ષા કરતાં, માળાની બહાર વિચરીને તે અમર જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં જાય છે — તે અમર સુવર્ણમય પુરુષ, એકમાત્ર હંસ.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.13

स्वप्नान्त उच्चावचमीयमानो रूपाणि देवः कुरुते बहूनि ।
उतेव स्त्रीभिः सह मोदमानो जक्षदुतेवापि भयानि पश्यन् ॥ ४.३.१३ ॥

સ્વપ્નના અંતે, ઊંચે-નીચે વિચરતો દેવ અનેક રૂપો રચે છે — જાણે સ્ત્રીઓ સાથે આનંદ કરતો, હસતો; અને જાણે ભયોને પણ જોતો.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.14

आराममस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चनेति ।
तं नायतं बोधयेदित्याहुः ।
दुर्भिषज्यं हास्मै भवति यमेष न प्रतिपद्यते ।
अथो खल्वाहुर्जागरितदेश एवास्यैस इति ।
यानि ह्येव जाग्रत्पश्यति तानि सुप्त इति ।
अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति ।
सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि ।
अत ऊर्ध्वं विमोक्षाय ब्रूहीति ॥ ४.३.१४ ॥

તેની ક્રીડાભૂમિ લોકો જુએ છે, પણ તેને કોઈ જોતું નથી — એમ કહેવાય છે. તેને (લંબાવીને સૂતેલાને) જગાડવો નહીં એમ કહે છે. આ જેને પ્રાપ્ત નથી થતો તેને અસાધ્ય રોગ થાય છે. અને નિશ્ચયે તેનું સ્થાન જાગૃત અવસ્થામાં જ છે એમ કહે છે. જાગૃતિમાં જે જુએ છે તે જ ઊંઘમાં જુએ છે. અહીં આ પુરુષ સ્વયંપ્રકાશ બને છે. તે ભગવાનને હું હજાર (ગાયો) આપું છું; હવે મોક્ષ માટે કહો.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.15

स वा एष एतस्मिन् संप्रसादे रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति स्वप्नायैव ।
स यत्तत्र किञ्चित्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवति ।
असङ्गो ह्ययं पुरुष इति ।
एवमेवैतत्याज्ञवल्क्य ।
सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि ।
अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति ॥ ४.३.१५ ॥

તે આ ગાઢ નિદ્રામાં રમીને અને વિચરીને, પુણ્ય અને પાપ જોઈને, ફરી આવેલા માર્ગે, ઉત્પત્તિસ્થાન તરફ સ્વપ્ન માટે જ પાછો ફરે છે. ત્યાં તે જે કંઈ જુએ છે તેનાથી તે અનાસક્ત રહે છે, કારણ કે આ પુરુષ અસંગ છે. યાજ્ઞવલ્ક્ય, આ એમ જ છે. હું ભગવાનને હજાર (ગાયો) આપું છું. હવે મુક્તિ માટે જ કહો.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.16

स वा एष एतस्मिन् स्वप्ने रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तायैव ।
स यत्तत्र किञ्चित्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवति ।
असङ्गो ह्ययं पुरुष इति ।
एवमेवैतत्याज्ञवल्क्य ।
सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि ।
अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति ॥ ४.३.१६ ॥

તે આ સ્વપ્નમાં રમીને અને વિચરીને, પુણ્ય અને પાપ જોઈને, ફરી આવેલા માર્ગે, ઉત્પત્તિસ્થાન તરફ જાગૃતિ માટે જ પાછો ફરે છે. ત્યાં તે જે કંઈ જુએ છે તેનાથી તે અનાસક્ત રહે છે, કારણ કે આ પુરુષ અસંગ છે. યાજ્ઞવલ્ક્ય, આ એમ જ છે. હું ભગવાનને હજાર (ગાયો) આપું છું. હવે મુક્તિ માટે જ કહો.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.17

स वा एष एतस्मिन् बुद्धान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति स्वप्नान्तायैव ॥ ४.३.१७ ॥

તે આ જાગૃત અવસ્થામાં રમીને અને વિચરીને, પુણ્ય અને પાપ જોઈને, ફરી આવેલા માર્ગે, ઉત્પત્તિસ્થાન તરફ સ્વપ્નના અંત માટે જ પાછો ફરે છે.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.18

तद्यथा महामत्स्य उभे कूले अनुसंचरति पूर्वं चापरं च ।
एवमेवायं पुरुष एतावुभावन्तावनुसंचरति स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं च ॥ ४.३.१८ ॥

જેમ એક મોટી માછલી બે કિનારાઓ વચ્ચે, આગળ અને પાછળ, વિચરે છે, તેમ આ પુરુષ સ્વપ્નના અંત અને જાગૃતિના અંત, આ બે છેડાઓ વચ્ચે વિચરે છે.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.19

तद्यथास्मिन्नाकाशे श्येनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रान्तः संहत्य पक्षौ संलयायैव ध्रियते ।
एवमेवायं पुरुष एतस्मा अन्ताय धवति ।
यत्र सुप्तो न कं चन कामं कामयते न कं चन स्वप्नं पश्यति ॥ ४.३.१९ ॥

આકાશમાં બાજ કે ગરુડ ઊડીને થાકી પાંખો સંકોરી પોતાના વિશ્રામસ્થાન તરફ સહજ રીતે ઊતરે છે, તેવી જ રીતે આ પુરુષ તે અંત તરફ દોડે છે. ત્યાં સૂતેલો તે કોઈ કામના ઇચ્છતો નથી કે કોઈ સ્વપ્ન જોતો નથી.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.20

ता वा अस्यैता हिता नाम नाड्यो यथा केशः सहस्रधा भिन्नस्तावताणिम्ना तिष्ठन्ति ।
शुक्लस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्णाः ।
अथ यत्रैनं घ्नन्तीव जिनन्तीव हस्तीव विच्छाययति गर्तमिव पतति ।
यदेव जाग्रद्भयं पश्यति तदत्राविद्यया मन्यते ।
अथ यत्र देव इव राजेवाहमेवेदं सर्वोऽस्मीति मन्यते ।
सोऽस्य परमो लोकः ॥ ४.३.२० ॥

તેની આ 'હિતા' નામની નાડીઓ વાળની જેમ હજાર ભાગોમાં વહેંચાયેલી છે અને એટલી જ સૂક્ષ્મતાથી સ્થિત છે. તે સફેદ, નીલ, પિંગળ, લીલા અને લાલ રંગોથી ભરેલી છે. જ્યારે તેને કોઈ મારતું હોય, જીતતું હોય, હાથી કચડતો હોય, કાંતિ છીનવતો હોય, ખાડામાં પડતો હોય તેવું લાગે છે, ત્યારે જાગ્રત અવસ્થામાં જે ભય જુએ છે તેને તે અવિદ્યાથી અહીં માને છે. અને જ્યારે તે દેવ કે રાજાની જેમ 'હું જ આ બધું છું' એમ માને છે, ત્યારે તે જ તેનો પરમ લોક છે.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.21

तद्वा अस्यैतदतिच्छन्दोऽपहतपाप्माभयं रूपम् ।
तद्यथा प्रियया स्त्रिया संपरिष्वक्तो न बाह्यं किं चन वेद नान्तरम् ।
एवमेवायं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तो न बाह्यं किं चन वेद नान्तरम् ।
तद्वा अस्यैतदाप्तकाममात्मकाममकामं रूपं शोकान्तरम् ॥ ४.३.२१ ॥

તેનું આ રૂપ છંદોથી પર, પાપરહિત અને અભય છે. પ્રિય સ્ત્રી દ્વારા ગાઢ આલિંગન પામેલો માણસ બહારની કોઈ વસ્તુ કે અંદરની કોઈ વસ્તુ જાણતો નથી, તેમ પ્રાજ્ઞ આત્માથી આલિંગિત આ પુરુષ પણ બહારની કે અંદરની કોઈ વસ્તુ જાણતો નથી. તેનું આ રૂપ આપ્તકામ, આત્મકામ, અકામ છે; શોકથી પર છે.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.22

अत्र पितापिता भवति मातामाता लोका अलोका देवा अदेवा वेदा अवेदाः ।
अत्र स्तेनोऽस्तेनो भवति भ्रूणहाभ्रूणहा चाण्ड्यालोऽचण्ड्यालः पौल्कसोऽपौल्कसः श्रमणोऽश्रमणस्तापसोऽतापसः ।
अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन ।
तीर्णो हि तदा सर्वाञ्शोकान् हृदयस्य भवति ॥ ४.३.२२ ॥

અહીં (તે અવસ્થામાં) પિતા અપિતા થાય છે, માતા અમાતા થાય છે, લોકો અલોક થાય છે, દેવો અદેવ થાય છે, વેદો અવેદ થાય છે. અહીં ચોર અચોર થાય છે, ગર્ભહત્યા કરનાર અગર્ભહત્યક થાય છે, ચાંડાળ અચાંડાળ થાય છે, પૌલ્કસ અપૌલ્કસ થાય છે, શ્રમણ અશ્રમણ થાય છે, તાપસ અતાપસ થાય છે. તે પુણ્યથી લાગતો નથી, પાપથી પણ લાગતો નથી; કારણ કે ત્યારે તે હૃદયના સર્વ શોકોને પાર કરી જાય છે.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.23

यद्वै तन्न पश्यति पश्यन् वै तन्न पश्यति ।
न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत् ॥ ४.३.२३ ॥

તે કંઈ ન જુએ ત્યારે, જોતાં છતાં તે ખરેખર કંઈ જોતું નથી. દ્રષ્ટાની દૃષ્ટિનો કદી લોપ થતો નથી, કારણ કે તે અવિનાશી છે. પરંતુ તેનાથી ભિન્ન બીજી કોઈ વસ્તુ નથી જે તે જુએ.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.24

यद्वै तन्न जिघ्रति जिघ्रन् वै तन्न जिघ्रति ।
न हि घ्रातुर्घ्रातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यज्जिघ्रेत् ॥ ४.३.२४ ॥

તે કંઈ ન સૂંઘે ત્યારે, સૂંઘતાં છતાં તે ખરેખર કંઈ સૂંઘતું નથી. ઘ્રાતાની ઘ્રાણશક્તિનો કદી લોપ થતો નથી, કારણ કે તે અવિનાશી છે. પરંતુ તેનાથી ભિન્ન બીજી કોઈ વસ્તુ નથી જે તે સૂંઘે.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.25

यद्वै तन्न रसयति रसयन् वै तन्न रसयति ।
न हि रसयितू रसयतेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्रसयेत् ॥ ४.३.२५ ॥

તે કંઈ ન ચાખે ત્યારે, ચાખતાં છતાં તે ખરેખર કંઈ ચાખતું નથી. રસયિતાની રસનશક્તિનો કદી લોપ થતો નથી, કારણ કે તે અવિનાશી છે. પરંતુ તેનાથી ભિન્ન બીજી કોઈ વસ્તુ નથી જે તે ચાખે.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.26

यद्वै तन्न वदति वदन् वै तन्न वदति ।
न हि वक्तुर्वक्तेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्वदेत् ॥ ४.३.२६ ॥

તે કંઈ ન બોલે ત્યારે, બોલતાં છતાં તે ખરેખર કંઈ બોલતું નથી. વક્તાની વાણીશક્તિનો કદી લોપ થતો નથી, કારણ કે તે અવિનાશી છે. પરંતુ તેનાથી ભિન્ન બીજી કોઈ વસ્તુ નથી જે તે બોલે.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.27

यद्वै तन्न शृणोति शृण्वन् वै तन्न शृणोति ।
न हि श्रोतुः श्रुतेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यच्छृणुयात् ॥ ४.३.२७ ॥

જે તેને સાંભળતો નથી, સાંભળતો હોવા છતાં તે ખરેખર તેને સાંભળતો નથી. સાંભળનારના સાંભળવાનો લોપ થતો નથી, કારણ કે તે અવિનાશી છે. પરંતુ તેનાથી ભિન્ન બીજું કંઈ નથી જે તે સાંભળી શકે.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.28

यद्वै तन्न मनुते मन्वानो वै तन्न मनुते ।
न हि मन्तुर्मतेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यन्मन्वीत ॥ ४.३.२८ ॥

જેને તે મનમાં લાવતો નથી, મનન કરતો હોવા છતાં તે ખરેખર તેને મનમાં લાવતો નથી. મનન કરનારના મનનનો લોપ થતો નથી, કારણ કે તે અવિનાશી છે. પરંતુ તેનાથી ભિન્ન બીજું કંઈ નથી જેનું તે મનન કરી શકે.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.29

यद्वै तन्न स्पृशति स्पृशन् वै तन्न स्पृशति ।
न हि स्प्रष्टुः स्पृष्टेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्स्पृशेत् ॥ ४.३.२९ ॥

જેને તે સ્પર્શતો નથી, સ્પર્શતો હોવા છતાં તે ખરેખર તેને સ્પર્શતો નથી. સ્પર્શનારના સ્પર્શનો લોપ થતો નથી, કારણ કે તે અવિનાશી છે. પરંતુ તેનાથી ભિન્ન બીજું કંઈ નથી જેને તે સ્પર્શી શકે.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.30

यद्वै तन्न विजानाति विजानन् वै तन्न विजानाति ।
न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्विजानीयात् ॥ ४.३.३० ॥

જેને તે જાણતો નથી, જાણતો હોવા છતાં તે ખરેખર તેને જાણતો નથી. જાણનારના જ્ઞાનનો લોપ થતો નથી, કારણ કે તે અવિનાશી છે. પરંતુ તેનાથી ભિન્ન બીજું કંઈ નથી જે તે જાણી શકે.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.31

यत्र वा अन्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत्पश्येदन्योऽन्यज्जिघ्रेदन्योऽन्यद्रसयेदन्योऽन्यद्वदेदन्योऽन्यच्छृणुयादन्योऽन्यन्मन्वीतान्योऽन्यत्स्पृशेदन्योऽन्यद्विजानीयात् ॥ ४.३.३१ ॥

જ્યાં બીજું કંઈક હોય તેવું લાગે, ત્યાં એક બીજાને જુએ, એક બીજાને સૂંઘે, એક બીજાનો સ્વાદ લે, એક બીજા સાથે બોલે, એક બીજાને સાંભળે, એક બીજાનો વિચાર કરે, એક બીજાને સ્પર્શે, એક બીજાને જાણે.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.32

सलिल एको द्रष्टाद्वैतो भवति ।
एष ब्रह्मलोकः सम्राट् ।
इति हैनमनुशशास याज्ञवल्क्यः ।
एषास्य परमा गतिः ।
एषास्य परमा संपत् ।
एषोऽस्य परमो लोकः ।
एषोऽस्य परम आनन्दः ।
एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति ॥ ४.३.३२ ॥

જળમાં એક થયેલો દ્રષ્ટા અદ્વૈત બને છે. આ બ્રહ્મલોક છે, હે સમ્રાટ. આ રીતે યાજ્ઞવલ્ક્યે તેને ઉપદેશ આપ્યો. આ જ તેની પરમ ગતિ છે, આ જ તેની પરમ સંપત્તિ છે, આ જ તેનો પરમ લોક છે, આ જ તેનો પરમ આનંદ છે. આ આનંદના એક માત્રાંશ પર અન્ય પ્રાણીઓ જીવે છે.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.33

स यो मनूष्याणां राद्धः समृद्धो भवत्यन्येषामधिपतिः सर्वैर्मानुष्यकैर्भोगैः सम्पन्नतमः स मनुष्याणां परम आनन्दः ।
अथ ये शतं मनुष्याणामानन्दाः स एकः पितॄणां जितलोकानामानन्दः ।
अथ ये शतं पितॄणां जितलोकानामानन्दाः स एको गन्धर्वलोक आनन्दः ।
अथ ये शतं गन्धर्वलोक आनन्दाः स एकः कर्मदेवानामानन्दो ये कर्मणा देवत्वमभिसम्पद्यन्ते ।
अथ ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः स एक आजानदेवानामानन्दः ।
यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः ।
अथ ये शतमाजानदेवानामानन्दाः स एकः प्रजापतिलोक आनन्दः ।
यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः ।
अथ ये शतं प्रजापतिलोक आनन्दाः स एको ब्रह्मलोक आनन्दः ।
यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः ।
अथैष एव परम आनन्दः ।
एष ब्रह्मलोकः सम्राट् ।
इति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि ।
अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति ।
अत्र ह याज्ञवल्क्यो बिभयां चकार मेधावी राजा सर्वेभ्यो मान्तेभ्य उदरौत्सीदिति ॥ ४.३.३३ ॥

મનુષ્યોમાં સમૃદ્ધ અને ઉન્નત થઈ, બીજાઓનો અધિપતિ બની, સર્વ માનવીય ભોગોથી અત્યંત સંપન્ન થાય છે, તે મનુષ્યોનો પરમ આનંદ છે. મનુષ્યોના સો આનંદ જીતેલા લોકવાળા પિતૃઓનો એક આનંદ છે. પિતૃઓના સો આનંદ ગંધર્વલોકનો એક આનંદ છે. ગંધર્વલોકના સો આનંદ કર્મથી દેવત્વ પામનારા કર્મદેવોનો એક આનંદ છે. કર્મદેવોના સો આનંદ આજાનદેવોનો એક આનંદ છે. જે શ્રોત્રિય, નિષ્પાપ, કામરહિત છે ... આજાનદેવોના સો આનંદ પ્રજાપતિલોકનો એક આનંદ છે. પ્રજાપતિલોકના સો આનંદ બ્રહ્મલોકનો એક આનંદ છે. આ જ પરમ આનંદ છે. આ બ્રહ્મલોક છે, હે સમ્રાટ, એમ યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું. હું ભગવાનને હજાર આપીશ. હવે આગળ મોક્ષ માટે જ કહો. અહીં યાજ્ઞવલ્ક્ય ડર્યા. બુદ્ધિમાન રાજાએ બધા વિદ્વાનોને પાછળ છોડી દીધા.