ଉପନିଷଦ · Bṛhadāraṇyaka 4.3

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

ଶବ୍ଦାର୍ଥ ସହ ପଢ଼ନ୍ତୁ

Bṛhadāraṇyaka 4.3.1

(ज्योतिर्ब्राह्मणम्)
जनकं ह वैदेहं याज्ञवल्क्यो जगाम ।
समेनेन वदिष्य इति ।
अथ ह यज्जनकश्च वैदेहो याज्ञवल्क्यश्चाग्निहोत्रे समूदाते ।
तस्मै ह याज्ञवल्क्यो वरं ददौ ।
स ह कामप्रश्नमेव वव्रे ।
तं हास्मै ददौ ।
तं ह सम्राडेव पूर्वः पप्रच्छ ॥ ४.३.१ ॥

ଜ୍ୟୋତିର୍ବ୍ରାହ୍ମଣ। 'ଏହାଙ୍କ ସହିତ କଥା ହେବି' ଭାବି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ବୈଦେହ ରାଜା ଜନକଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ବୈଦେହ ରାଜା ଜନକ ଏବଂ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ସମୟରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଏକ ବର ଦେଲେ। ସେ କେବଳ କାମ ବିଷୟକ ପ୍ରଶ୍ନ ବାଛିଲେ, ଏବଂ ତାହା ତାଙ୍କୁ ଦିଆଗଲା। ସେତେବେଳେ ସମ୍ରାଟ୍ ହିଁ ପ୍ରଥମେ ପଚାରିଲେ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.2

याज्ञवल्क्य किंज्योतिरयं पुरुष इति ।
आदित्यज्योतिः सम्राडिति होवाच ।
आदित्येनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ४.३.२ ॥

ଜନକ ପଚାରିଲେ: ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଏହି ପୁରୁଷ କେଉଁ ଜ୍ୟୋତିରେ ଅଛନ୍ତି? ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: ହେ ସମ୍ରାଟ, ଆଦିତ୍ୟ ହିଁ ଏହାଙ୍କ ଜ୍ୟୋତି। ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ଜ୍ୟୋତିରେ ହିଁ ଏ ବସନ୍ତି, ବୁଲନ୍ତି, କର୍ମ କରନ୍ତି ଓ ଫେରି ଆସନ୍ତି। ଜନକ କହିଲେ: ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଏହା ଏହିପରି ହିଁ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.3

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य किंज्योतिरेवायं पुरुष इति ।
चन्द्रमा एवास्य ज्योतिर्भवतीति ।
चन्द्रमसैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ४.३.३ ॥

ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ ଏ ପୁରୁଷର ଜ୍ୟୋତି କ'ଣ? ଚନ୍ଦ୍ରମା ହିଁ ଏହାର ଜ୍ୟୋତି ହୁଅନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଜ୍ୟୋତିରେ ସେ ବସେ, ବୁଲେ, କର୍ମ କରେ, ଫେରେ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଏ ଏହିପରି ହିଁ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.4

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते किंज्योतिरेवायं पुरुष इति ।
अग्निरेवास्य ज्योतिर्भवतीति ।
अग्निनैव ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ४.३.४ ॥

ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅସ୍ତ ହେଲେ ଏ ପୁରୁଷର ଜ୍ୟୋତି କ'ଣ? ଅଗ୍ନି ହିଁ ଏହାର ଜ୍ୟୋତି ହୁଏ। ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୟୋତିରେ ସେ ବସେ, ବୁଲେ, କର୍ମ କରେ, ଫେରେ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଏ ଏହିପରି ହିଁ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.5

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तेऽग्नौ किंज्योतिरेवायं पुरुष इति ।
वागेवास्य ज्योतिर्भवतीति ।
वाचैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येति ।
तस्माद्वै सम्राडपि यत्र स्वः पाणिर्न विनिर्ज्ञायतेऽथ यत्र वागुच्चरत्युपैव तत्र न्येतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ४.३.५ ॥

ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅସ୍ତ ଓ ଅଗ୍ନି ନିଭିଗଲେ ଏ ପୁରୁଷର ଜ୍ୟୋତି କ'ଣ? ବାକ୍ୟ ହିଁ ଏହାର ଜ୍ୟୋତି ହୁଏ। ବାକ୍ୟର ଜ୍ୟୋତିରେ ସେ ବସେ, ବୁଲେ, କର୍ମ କରେ, ଫେରେ। ଅତଏବ, ହେ ସମ୍ରାଟ, ଯେଉଁଠାରେ ନିଜ ହାତ ମଧ୍ୟ ଦିଶେ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ବାକ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲେ ମଣିଷ ତାହାରି ନିକଟକୁ ଯାଏ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଏ ଏହିପରି ହିଁ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.6

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तेऽग्नौ शान्तायां वाचि किंज्योतिरेवायं पुरुष इति ।
आत्मैवास्य ज्योतिर्भवतीति ।
आत्मनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ॥ ४.३.६ ॥

ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅସ୍ତ, ଅଗ୍ନି ନିଭି ଯାଇ ଓ ବାକ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଏ ପୁରୁଷର ଜ୍ୟୋତି କ'ଣ? ଆତ୍ମା ହିଁ ଏହାର ଜ୍ୟୋତି ହୁଏ। ଆତ୍ମାର ଜ୍ୟୋତିରେ ସେ ବସେ, ବୁଲେ, କର୍ମ କରେ, ଫେରେ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.7

कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः ।
स समानः सन्नुभौ लोकावनुसंचरति ध्यायतीव लेलायतीव ।
स हि स्वप्नो भूत्वेमं लोकमतिक्रामति अद्द्. मृत्यो रूपाणि ॥ ४.३.७ ॥

"ଆତ୍ମା କିଏ?" ଏହାର ଉତ୍ତର: ପ୍ରାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୃଦୟ ଭିତରେ ଥିବା ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୟୋତି, ଏହି ବିଜ୍ଞାନମୟ ପୁରୁଷ। ସେ ସମାନ ରହି ଉଭୟ ଲୋକରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି; ଯେପରି ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଦୋହଲୁଛନ୍ତି। ସେ ସ୍ୱପ୍ନ ହୋଇ ଏହି ଲୋକ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁର ରୂପସମୂହ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.8

स वा अयं पुरुषो जायमानः शरीरमभिसम्पद्यमानः पाप्मभिः संसृज्यते ।
स उत्क्रामन्म्रियमाणः पाप्मनो विजहाति ॥ ४.३.८ ॥

ଏହି ପୁରୁଷ ଜନ୍ମ ନେବା ସମୟରେ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପାପ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ହିଁ ମରିବା ସମୟରେ ବାହାରିଯିବା ବେଳେ ପାପକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.9

तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवतः ।
इदं च परलोकस्थानं च ।
सन्ध्यं तृतीयं स्वप्नस्थानम् ।
तस्मिन्सन्ध्ये स्थाने तिष्ठनुभे स्थाने पश्यतीदं च परलोकस्थानं च ।
अथ यथाक्रमोऽयं परलोकस्थाने भवति ।
तमाक्रममाक्रम्योभयान् पाप्मन आनन्दांश्च पश्यति ।
स यत्र प्रस्वपित्यस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रामपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपिति ।
अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति ॥ ४.३.९ ॥

ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କର ପ୍ରକୃତରେ ଦୁଇଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି: ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ସ୍ଥାନ। ତୃତୀୟ ହେଉଛି ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ୱପ୍ନସ୍ଥାନ। ସେହି ମଧ୍ୟସ୍ଥାନରେ ଠିଆ ହୋଇ ସେ ଉଭୟ ସ୍ଥାନ ଦେଖନ୍ତି: ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକ। ତା'ପରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଏହା ପରଲୋକସ୍ଥାନରେ ଘଟେ। ସେହି ଅବସ୍ଥା ଅତିକ୍ରମ କରି ସେ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱର ପାପ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେଖନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଯାଆନ୍ତି, ସେଠାରେ ଏହି ଲୋକର ସମସ୍ତ ମାତ୍ରା ନେଇ, ନିଜେ ତାହା ନଷ୍ଟ କରି, ନିଜେ ରଚନା କରି, ନିଜ ଆଲୋକ ଓ ନିଜ ଜ୍ୟୋତିରେ ଶୋଉଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଏହି ପୁରୁଷ ସ୍ୱୟଂଜ୍ୟୋତି ହୁଅନ୍ତି।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.10

न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्ति ।
अथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते ।
न तत्रानन्दा मुदः प्रमुदो भवन्ति ।
अथानन्दान्मुदः प्रमुदः सृजते ।
न तत्र वेशान्ताः पुष्करिण्यः स्रवन्त्यो भवन्ति ।
अथ वेशान्तान् पुष्करिणीः स्रवन्तीः सृजते ।
स हि कर्ता ॥ ४.३.१० ॥

ସେଠାରେ ରଥ ନାହିଁ, ରଥର ଘୋଡା ନାହିଁ, ପଥ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତେବେ ସେ ରଥ, ରଥର ଘୋଡା ଓ ପଥ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ, ହର୍ଷ ନାହିଁ, ମହାହର୍ଷ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତେବେ ସେ ଆନନ୍ଦ, ହର୍ଷ ଓ ମହାହର୍ଷ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ପୋଖରୀ ନାହିଁ, ପଦ୍ମପୁଷ୍କରିଣୀ ନାହିଁ, ପ୍ରବାହିତ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତେବେ ସେ ପୋଖରୀ, ପଦ୍ମପୁଷ୍କରିଣୀ ଓ ପ୍ରବାହିତ ନଦୀ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ସେ ହିଁ ପ୍ରକୃତ କର୍ତ୍ତା।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.11

तदेते श्लोका भवन्ति
स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति ।
शुक्रमादाय पुनरैति स्थानं हिरण्मयःपुरुष एकहंसः ॥ ४.३.११ ॥

ଏ ବିଷୟରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ଅଛି: ସ୍ୱପ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରକୁ ପରାସ୍ତ କରି, ଯେ ଶୋଉ ନାହିଁ ସେ ଶୋଉଥିବାମାନଙ୍କୁ ଦେଖେ। ତେଜ ନେଇ ସେ ପୁନଶ୍ଚ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରେ — ସେହି ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ପୁରୁଷ, ଏକମାତ୍ର ହଂସ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.12

प्राणेन रक्षन्नवरं कुलायं बहिष्कुलायादमृतश्चरित्वा ।
स ईयतेऽमृतो यत्रकामं हिरण्मयः पुरुष एकहंसः ॥ ४.३.१२ ॥

ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ନିମ୍ନ ନୀଡ଼କୁ (ଶରୀରକୁ) ରକ୍ଷା କରି, ନୀଡ଼ ବାହାରେ ବିଚରଣ କରି ସେହି ଅମର ଯେଉଁଠାକୁ ଇଚ୍ଛା ଯାଏ — ସେହି ଅମର ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ପୁରୁଷ, ଏକମାତ୍ର ହଂସ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.13

स्वप्नान्त उच्चावचमीयमानो रूपाणि देवः कुरुते बहूनि ।
उतेव स्त्रीभिः सह मोदमानो जक्षदुतेवापि भयानि पश्यन् ॥ ४.३.१३ ॥

ସ୍ୱପ୍ନ ଶେଷରେ, ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନରେ ବିଚରଣ କରି ଦେବତା ଅନେକ ରୂପ ସୃଷ୍ଟି କରେ — ଯେପରି ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରି ହସୁଥାଏ; ଏବଂ ଯେପରି ଭୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁଥାଏ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.14

आराममस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चनेति ।
तं नायतं बोधयेदित्याहुः ।
दुर्भिषज्यं हास्मै भवति यमेष न प्रतिपद्यते ।
अथो खल्वाहुर्जागरितदेश एवास्यैस इति ।
यानि ह्येव जाग्रत्पश्यति तानि सुप्त इति ।
अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति ।
सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि ।
अत ऊर्ध्वं विमोक्षाय ब्रूहीति ॥ ४.३.१४ ॥

ତାଙ୍କ କ୍ରୀଡ଼ାସ୍ଥଳକୁ ଲୋକେ ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ କେହି ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ — ଏପରି କୁହାଯାଇଛି। ତାଙ୍କୁ (ଲମ୍ବିଶୋଇଥିବାକୁ) ଜଗାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ବୋଲି ସେମାନେ କୁହନ୍ତି। ଯାହାକୁ ଏ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ତାହାର ଅସାଧ୍ୟ ରୋଗ ହୁଏ। ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ହିଁ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଜାଗ୍ରତରେ ଯାହା ଦେଖେ, ତାହାକୁ ହିଁ ନିଦ୍ରାରେ ଦେଖେ। ଏଠାରେ ଏ ପୁରୁଷ ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ ହୁଏ। ସେହି ଭଗବାନଙ୍କୁ ମୁଁ ହଜାର (ଗାଈ) ଦିଏ; ଏବେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ କୁହନ୍ତୁ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.15

स वा एष एतस्मिन् संप्रसादे रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति स्वप्नायैव ।
स यत्तत्र किञ्चित्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवति ।
असङ्गो ह्ययं पुरुष इति ।
एवमेवैतत्याज्ञवल्क्य ।
सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि ।
अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति ॥ ४.३.१५ ॥

ସେ ଏହି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ରମଣ ଓ ବିଚରଣ କରି, ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ଦେଖି, ପୁଣି ଆସିଥିବା ପଥରେ, ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ଆଡ଼କୁ କେବଳ ସ୍ୱପ୍ନ ପାଇଁ ଫେରିଆସେ। ସେଠାରେ ସେ ଯାହା କିଛି ଦେଖେ, ତହିଁରେ ସେ ଅନାସକ୍ତ ରହେ, କାରଣ ଏହି ପୁରୁଷ ଅସଙ୍ଗ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଏହା ଏମିତି ହିଁ। ମୁଁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ହଜାର (ଗାଈ) ଦିଏ। ଏବେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ କହନ୍ତୁ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.16

स वा एष एतस्मिन् स्वप्ने रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तायैव ।
स यत्तत्र किञ्चित्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवति ।
असङ्गो ह्ययं पुरुष इति ।
एवमेवैतत्याज्ञवल्क्य ।
सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि ।
अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति ॥ ४.३.१६ ॥

ସେ ଏହି ସ୍ୱପ୍ନରେ ରମଣ ଓ ବିଚରଣ କରି, ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ଦେଖି, ପୁଣି ଆସିଥିବା ପଥରେ, ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ଆଡ଼କୁ ଜାଗରଣ ପାଇଁ ଫେରିଆସେ। ସେଠାରେ ସେ ଯାହା କିଛି ଦେଖେ, ତହିଁରେ ସେ ଅନାସକ୍ତ ରହେ, କାରଣ ଏହି ପୁରୁଷ ଅସଙ୍ଗ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଏହା ଏମିତି ହିଁ। ମୁଁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ହଜାର (ଗାଈ) ଦିଏ। ଏବେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ କହନ୍ତୁ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.17

स वा एष एतस्मिन् बुद्धान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति स्वप्नान्तायैव ॥ ४.३.१७ ॥

ସେ ଏହି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ରମଣ ଓ ବିଚରଣ କରି, ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ଦେଖି, ପୁଣି ଆସିଥିବା ପଥରେ, ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ଆଡ଼କୁ ସ୍ୱପ୍ନର ଶେଷ ପାଇଁ କେବଳ ଫେରିଆସେ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.18

तद्यथा महामत्स्य उभे कूले अनुसंचरति पूर्वं चापरं च ।
एवमेवायं पुरुष एतावुभावन्तावनुसंचरति स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं च ॥ ४.३.१८ ॥

ଯେମିତି ଏକ ବଡ଼ ମାଛ ଦୁଇ କୂଳ ମଧ୍ୟରେ, ଆଗ ଓ ପାଛରେ, ବିଚରଣ କରେ, ସେମିତି ଏହି ପୁରୁଷ ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତ, ସ୍ୱପ୍ନର ଶେଷ ଓ ଜାଗରଣର ଶେଷ, ମଧ୍ୟରେ ବିଚରଣ କରେ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.19

तद्यथास्मिन्नाकाशे श्येनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रान्तः संहत्य पक्षौ संलयायैव ध्रियते ।
एवमेवायं पुरुष एतस्मा अन्ताय धवति ।
यत्र सुप्तो न कं चन कामं कामयते न कं चन स्वप्नं पश्यति ॥ ४.३.१९ ॥

ଆକାଶରେ ଶ୍ୟେନ ବା ସୁପର୍ଣ୍ଣ ଉଡ଼ି କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ ପକ୍ଷ ସଂକୋଚନ କରି ନିଜ ବିଶ୍ରାମସ୍ଥଳକୁ ସହଜରେ ଓହ୍ଲାଏ, ସେହିପରି ଏହି ପୁରୁଷ ସେହି ଅନ୍ତ ଦିଗରେ ଧାଇଁଥାଏ। ସେଠାରେ ଶୋଇଥିବା ସେ କୌଣସି କାମନା କରେ ନାହିଁ କିମ୍ବା କୌଣସି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେ ନାହିଁ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.20

ता वा अस्यैता हिता नाम नाड्यो यथा केशः सहस्रधा भिन्नस्तावताणिम्ना तिष्ठन्ति ।
शुक्लस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्णाः ।
अथ यत्रैनं घ्नन्तीव जिनन्तीव हस्तीव विच्छाययति गर्तमिव पतति ।
यदेव जाग्रद्भयं पश्यति तदत्राविद्यया मन्यते ।
अथ यत्र देव इव राजेवाहमेवेदं सर्वोऽस्मीति मन्यते ।
सोऽस्य परमो लोकः ॥ ४.३.२० ॥

ତାହାର ଏହି 'ହିତା' ନାମକ ନାଡ଼ୀଗୁଡ଼ିକ କେଶ ପରି ହଜାର ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ସେହିପରି ସୂକ୍ଷ୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେଗୁଡ଼ିକ ଶୁକ୍ଳ, ନୀଳ, ପିଙ୍ଗଳ, ହରିତ ଓ ଲୋହିତ ରଙ୍ଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଯେତେବେଳେ ତାକୁ କେହି ମାରୁଛି, ଜିତୁଛି, ହାତୀ ଦଳୁଛି, କାନ୍ତି ହରଣ କରୁଛି, ଖାଲରେ ପଡ଼ୁଛି ବୋଲି ମନେ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଜାଗ୍ରତରେ ଦେଖିଥିବା ଭୟକୁ ସେ ଅବିଦ୍ୟାରୁ ଏଠାରେ ମାନେ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ସେ ଦେବତା କିମ୍ବା ରାଜାଙ୍କ ପରି 'ମୁଁ ହିଁ ଏହି ସବୁ' ବୋଲି ଭାବେ, ସେଇଟି ତାହାର ପରମ ଲୋକ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.21

तद्वा अस्यैतदतिच्छन्दोऽपहतपाप्माभयं रूपम् ।
तद्यथा प्रियया स्त्रिया संपरिष्वक्तो न बाह्यं किं चन वेद नान्तरम् ।
एवमेवायं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तो न बाह्यं किं चन वेद नान्तरम् ।
तद्वा अस्यैतदाप्तकाममात्मकाममकामं रूपं शोकान्तरम् ॥ ४.३.२१ ॥

ତାହାର ଏହି ରୂପ ଛନ୍ଦର ଅତୀତ, ପାପରହିତ ଓ ଭୟହୀନ। ପ୍ରିୟା ସ୍ତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ଆଲିଙ୍ଗନ ପାଇଥିବା ମଣିଷ ଯେପରି ବାହାରର କିଛି କିମ୍ବା ଭିତରର କିଛି ଜାଣେ ନାହିଁ, ସେହିପରି ପ୍ରାଜ୍ଞ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆଲିଙ୍ଗିତ ଏହି ପୁରୁଷ ବି ବାହାରର ବା ଭିତରର କିଛି ଜାଣେ ନାହିଁ। ତାହାର ଏହି ରୂପ ଆପ୍ତକାମ, ଆତ୍ମକାମ, ଅକାମ; ଶୋକର ପାରରେ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.22

अत्र पितापिता भवति मातामाता लोका अलोका देवा अदेवा वेदा अवेदाः ।
अत्र स्तेनोऽस्तेनो भवति भ्रूणहाभ्रूणहा चाण्ड्यालोऽचण्ड्यालः पौल्कसोऽपौल्कसः श्रमणोऽश्रमणस्तापसोऽतापसः ।
अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन ।
तीर्णो हि तदा सर्वाञ्शोकान् हृदयस्य भवति ॥ ४.३.२२ ॥

ଏଠାରେ (ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ) ପିତା ଅପିତା ହୁଅନ୍ତି, ମାତା ଅମାତା ହୁଅନ୍ତି, ଲୋକ ଅଲୋକ ହୁଅନ୍ତି, ଦେବତା ଅଦେବତା ହୁଅନ୍ତି, ବେଦ ଅବେଦ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠାରେ ଚୋର ଅଚୋର ହୁଏ, ଭ୍ରୂଣହତ୍ୟାକାରୀ ଅଭ୍ରୂଣହତ୍ୟାକାରୀ ହୁଏ, ଚାଣ୍ଡାଳ ଅଚାଣ୍ଡାଳ ହୁଏ, ପୌଲ୍କସ ଅପୌଲ୍କସ ହୁଏ, ଶ୍ରମଣ ଅଶ୍ରମଣ ହୁଏ, ତାପସ ଅତାପସ ହୁଏ। ସେ ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆବଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ, ପାପ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଆବଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ; କାରଣ ସେତେବେଳେ ସେ ହୃଦୟର ସମସ୍ତ ଶୋକ ପାର ହୋଇଯାଏ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.23

यद्वै तन्न पश्यति पश्यन् वै तन्न पश्यति ।
न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत् ॥ ४.३.२३ ॥

ସେ କିଛି ଦେଖେ ନାହିଁ ବେଳେ, ଦେଖୁଥିଲା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରକୃତରେ କିଛି ଦେଖେ ନାହିଁ। ଦ୍ରଷ୍ଟାର ଦୃଷ୍ଟିର କଦାପି ଲୋପ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ତାହା ଅବିନାଶୀ। କିନ୍ତୁ ତାହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଦ୍ବିତୀୟ ବସ୍ତୁ ନାହିଁ ଯାହା ସେ ଦେଖିପାରେ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.24

यद्वै तन्न जिघ्रति जिघ्रन् वै तन्न जिघ्रति ।
न हि घ्रातुर्घ्रातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यज्जिघ्रेत् ॥ ४.३.२४ ॥

ସେ କିଛି ଆଘ୍ରାଣ କରେ ନାହିଁ ବେଳେ, ଆଘ୍ରାଣ କରୁଥିଲା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରକୃତରେ କିଛି ଆଘ୍ରାଣ କରେ ନାହିଁ। ଆଘ୍ରାତାର ଘ୍ରାଣଶକ୍ତିର କଦାପି ଲୋପ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ତାହା ଅବିନାଶୀ। କିନ୍ତୁ ତାହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଦ୍ବିତୀୟ ବସ୍ତୁ ନାହିଁ ଯାହା ସେ ଆଘ୍ରାଣ କରିପାରେ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.25

यद्वै तन्न रसयति रसयन् वै तन्न रसयति ।
न हि रसयितू रसयतेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्रसयेत् ॥ ४.३.२५ ॥

ସେ କିଛି ସ୍ୱାଦ ନେଉନାହିଁ ବେଳେ, ସ୍ୱାଦ ନେଉଥିଲା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରକୃତରେ କିଛି ସ୍ୱାଦ ନେଉନାହିଁ। ରସୟିତାର ରସନଶକ୍ତିର କଦାପି ଲୋପ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ତାହା ଅବିନାଶୀ। କିନ୍ତୁ ତାହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଦ୍ବିତୀୟ ବସ୍ତୁ ନାହିଁ ଯାହା ସେ ସ୍ୱାଦ ନେଇପାରେ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.26

यद्वै तन्न वदति वदन् वै तन्न वदति ।
न हि वक्तुर्वक्तेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्वदेत् ॥ ४.३.२६ ॥

ସେ କିଛି କହେ ନାହିଁ ବେଳେ, କହୁଥିଲା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରକୃତରେ କିଛି କହେ ନାହିଁ। ବକ୍ତାର ବାକ୍‌ଶକ୍ତିର କଦାପି ଲୋପ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ତାହା ଅବିନାଶୀ। କିନ୍ତୁ ତାହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଦ୍ବିତୀୟ ବସ୍ତୁ ନାହିଁ ଯାହା ସେ କହିପାରେ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.27

यद्वै तन्न शृणोति शृण्वन् वै तन्न शृणोति ।
न हि श्रोतुः श्रुतेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यच्छृणुयात् ॥ ४.३.२७ ॥

ଯାହାକୁ ସେ ଶୁଣେ ନାହିଁ, ଶୁଣିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରକୃତରେ ତାହା ଶୁଣେ ନାହିଁ। ଶ୍ରୋତାର ଶ୍ରବଣର ଲୋପ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ତାହା ଅବିନାଶୀ। କିନ୍ତୁ ତାହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଦ୍ୱିତୀୟ ଏପରି କିଛି ନାହିଁ ଯାହା ସେ ଶୁଣିପାରେ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.28

यद्वै तन्न मनुते मन्वानो वै तन्न मनुते ।
न हि मन्तुर्मतेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यन्मन्वीत ॥ ४.३.२८ ॥

ଯାହାକୁ ସେ ମନନ କରେ ନାହିଁ, ମନନ କରିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରକୃତରେ ତାହା ମନନ କରେ ନାହିଁ। ମନନକାରୀର ମନନର ଲୋପ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ତାହା ଅବିନାଶୀ। କିନ୍ତୁ ତାହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଦ୍ୱିତୀୟ ଏପରି କିଛି ନାହିଁ ଯାହାକୁ ସେ ମନନ କରିପାରେ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.29

यद्वै तन्न स्पृशति स्पृशन् वै तन्न स्पृशति ।
न हि स्प्रष्टुः स्पृष्टेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्स्पृशेत् ॥ ४.३.२९ ॥

ଯାହାକୁ ସେ ସ୍ପର୍ଶ କରେ ନାହିଁ, ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରକୃତରେ ତାହା ସ୍ପର୍ଶ କରେ ନାହିଁ। ସ୍ପର୍ଶକାରୀର ସ୍ପର୍ଶର ଲୋପ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ତାହା ଅବିନାଶୀ। କିନ୍ତୁ ତାହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଦ୍ୱିତୀୟ ଏପରି କିଛି ନାହିଁ ଯାହାକୁ ସେ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରେ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.30

यद्वै तन्न विजानाति विजानन् वै तन्न विजानाति ।
न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्विजानीयात् ॥ ४.३.३० ॥

ଯାହାକୁ ସେ ଜାଣେ ନାହିଁ, ଜାଣିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରକୃତରେ ତାହା ଜାଣେ ନାହିଁ। ଜ୍ଞାତାର ଜ୍ଞାନର ଲୋପ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ତାହା ଅବିନାଶୀ। କିନ୍ତୁ ତାହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଦ୍ୱିତୀୟ ଏପରି କିଛି ନାହିଁ ଯାହାକୁ ସେ ଜାଣିପାରେ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.31

यत्र वा अन्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत्पश्येदन्योऽन्यज्जिघ्रेदन्योऽन्यद्रसयेदन्योऽन्यद्वदेदन्योऽन्यच्छृणुयादन्योऽन्यन्मन्वीतान्योऽन्यत्स्पृशेदन्योऽन्यद्विजानीयात् ॥ ४.३.३१ ॥

ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ପରି କିଛି ଥାଏ, ସେଠାରେ ଜଣେ ଅନ୍ୟଜଣକୁ ଦେଖେ, ଜଣେ ଅନ୍ୟଜଣକୁ ଘ୍ରାଣ କରେ, ଜଣେ ଅନ୍ୟଜଣର ସ୍ୱାଦ ନିଏ, ଜଣେ ଅନ୍ୟଜଣ ସହ କଥା କହେ, ଜଣେ ଅନ୍ୟଜଣକୁ ଶୁଣେ, ଜଣେ ଅନ୍ୟଜଣର ଚିନ୍ତା କରେ, ଜଣେ ଅନ୍ୟଜଣକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ଜଣେ ଅନ୍ୟଜଣକୁ ଜାଣେ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.32

सलिल एको द्रष्टाद्वैतो भवति ।
एष ब्रह्मलोकः सम्राट् ।
इति हैनमनुशशास याज्ञवल्क्यः ।
एषास्य परमा गतिः ।
एषास्य परमा संपत् ।
एषोऽस्य परमो लोकः ।
एषोऽस्य परम आनन्दः ।
एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति ॥ ४.३.३२ ॥

ଜଳରେ ଏକୀଭୂତ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଅଦ୍ୱୈତ ହୁଏ। ଏହା ବ୍ରହ୍ମଲୋକ, ହେ ସମ୍ରାଟ୍। ଏହିପରି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ଏହା ତାଙ୍କର ପରମ ଗତି, ଏହା ତାଙ୍କର ପରମ ସମ୍ପଦ, ଏହା ତାଙ୍କର ପରମ ଲୋକ, ଏହା ତାଙ୍କର ପରମ ଆନନ୍ଦ। ଏହି ଆନନ୍ଦର ଗୋଟିଏ ମାତ୍ରା ଉପରେ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବଞ୍ଚନ୍ତି।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.33

स यो मनूष्याणां राद्धः समृद्धो भवत्यन्येषामधिपतिः सर्वैर्मानुष्यकैर्भोगैः सम्पन्नतमः स मनुष्याणां परम आनन्दः ।
अथ ये शतं मनुष्याणामानन्दाः स एकः पितॄणां जितलोकानामानन्दः ।
अथ ये शतं पितॄणां जितलोकानामानन्दाः स एको गन्धर्वलोक आनन्दः ।
अथ ये शतं गन्धर्वलोक आनन्दाः स एकः कर्मदेवानामानन्दो ये कर्मणा देवत्वमभिसम्पद्यन्ते ।
अथ ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः स एक आजानदेवानामानन्दः ।
यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः ।
अथ ये शतमाजानदेवानामानन्दाः स एकः प्रजापतिलोक आनन्दः ।
यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः ।
अथ ये शतं प्रजापतिलोक आनन्दाः स एको ब्रह्मलोक आनन्दः ।
यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः ।
अथैष एव परम आनन्दः ।
एष ब्रह्मलोकः सम्राट् ।
इति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि ।
अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति ।
अत्र ह याज्ञवल्क्यो बिभयां चकार मेधावी राजा सर्वेभ्यो मान्तेभ्य उदरौत्सीदिति ॥ ४.३.३३ ॥

ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ଉନ୍ନତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ହୁଏ, ସମସ୍ତ ମାନବୀୟ ଭୋଗରେ ସର୍ବାଧିକ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ପରମ ଆନନ୍ଦ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଶହେ ଆନନ୍ଦ ଜିତିଥିବା ଲୋକର ପିତୃମାନଙ୍କର ଗୋଟିଏ ଆନନ୍ଦ। ପିତୃମାନଙ୍କର ଶହେ ଆନନ୍ଦ ଗନ୍ଧର୍ବଲୋକର ଗୋଟିଏ ଆନନ୍ଦ। ଗନ୍ଧର୍ବଲୋକର ଶହେ ଆନନ୍ଦ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦେବତ୍ୱ ପାଉଥିବା କର୍ମଦେବମାନଙ୍କର ଗୋଟିଏ ଆନନ୍ଦ। କର୍ମଦେବମାନଙ୍କର ଶହେ ଆନନ୍ଦ ଆଜାନଦେବମାନଙ୍କର ଗୋଟିଏ ଆନନ୍ଦ। ଯିଏ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ, ନିଷ୍ପାପ, କାମନାରହିତ ... ଆଜାନଦେବମାନଙ୍କର ଶହେ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରଜାପତି ଲୋକର ଗୋଟିଏ ଆନନ୍ଦ। ପ୍ରଜାପତି ଲୋକର ଶହେ ଆନନ୍ଦ ବ୍ରହ୍ମଲୋକର ଗୋଟିଏ ଆନନ୍ଦ। ଏହିଟି ହିଁ ପରମ ଆନନ୍ଦ। ଏହା ବ୍ରହ୍ମଲୋକ, ହେ ସମ୍ରାଟ୍, ଏହିପରି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ। ମୁଁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ହଜାର ଦେବି। ଏବେ ଏଥିରୁ ପରେ କେବଳ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ କୁହନ୍ତୁ। ଏଠାରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଭୟ କଲେ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା ସମସ୍ତ ପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।