ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Bṛhadāraṇyaka 4.3

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੋ

Bṛhadāraṇyaka 4.3.1

(ज्योतिर्ब्राह्मणम्)
जनकं ह वैदेहं याज्ञवल्क्यो जगाम ।
समेनेन वदिष्य इति ।
अथ ह यज्जनकश्च वैदेहो याज्ञवल्क्यश्चाग्निहोत्रे समूदाते ।
तस्मै ह याज्ञवल्क्यो वरं ददौ ।
स ह कामप्रश्नमेव वव्रे ।
तं हास्मै ददौ ।
तं ह सम्राडेव पूर्वः पप्रच्छ ॥ ४.३.१ ॥

ਜਯੋਤਿਰਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ 'ਇਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ' ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਵਿਦੇਹ ਰਾਜੇ ਜਨਕ ਕੋਲ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਵਿਦੇਹ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਅਤੇ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਅਗਨੀਹੋਤਰ ਸਮੇਂ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਕੇਵਲ ਕਾਮਨਾ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚੁਣਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤਦ ਸਮਰਾਟ ਨੇ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੱਛਿਆ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.2

याज्ञवल्क्य किंज्योतिरयं पुरुष इति ।
आदित्यज्योतिः सम्राडिति होवाच ।
आदित्येनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ४.३.२ ॥

ਜਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ, ਇਹ ਪੁਰਖ ਕਿਹੜੀ ਜੋਤਿ ਨਾਲ ਹੈ? ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸਮਰਾਟ, ਆਦਿੱਤਯ ਹੀ ਇਸਦੀ ਜੋਤਿ ਹੈ। ਆਦਿੱਤਯ ਦੀ ਜੋਤਿ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ, ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੈ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.3

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य किंज्योतिरेवायं पुरुष इति ।
चन्द्रमा एवास्य ज्योतिर्भवतीति ।
चन्द्रमसैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ४.३.३ ॥

ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ, ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋਣ ਤੇ ਇਸ ਪੁਰਖ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀ ਹੈ? ਚੰਦਰਮਾ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ, ਇਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.4

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते किंज्योतिरेवायं पुरुष इति ।
अग्निरेवास्य ज्योतिर्भवतीति ।
अग्निनैव ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ४.३.४ ॥

ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ, ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਅਸਤ ਹੋਣ ਤੇ ਇਸ ਪੁਰਖ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀ ਹੈ? ਅਗਨੀ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ, ਇਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.5

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तेऽग्नौ किंज्योतिरेवायं पुरुष इति ।
वागेवास्य ज्योतिर्भवतीति ।
वाचैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येति ।
तस्माद्वै सम्राडपि यत्र स्वः पाणिर्न विनिर्ज्ञायतेऽथ यत्र वागुच्चरत्युपैव तत्र न्येतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ४.३.५ ॥

ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ, ਸੂਰਜ ਅਸਤ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਸਤ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਬੁਝ ਜਾਣ ਤੇ ਇਸ ਪੁਰਖ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀ ਹੈ? ਵਾਕ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਕ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਮਰਾਟ, ਜਿੱਥੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਉੱਥੇ ਵਾਕ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਉਸੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ, ਇਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.6

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तेऽग्नौ शान्तायां वाचि किंज्योतिरेवायं पुरुष इति ।
आत्मैवास्य ज्योतिर्भवतीति ।
आत्मनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ॥ ४.३.६ ॥

ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ, ਸੂਰਜ ਅਸਤ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਸਤ, ਅਗਨੀ ਬੁਝ ਜਾਣ ਅਤੇ ਵਾਕ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਤੇ ਇਸ ਪੁਰਖ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀ ਹੈ? ਆਤਮਾ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.7

कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः ।
स समानः सन्नुभौ लोकावनुसंचरति ध्यायतीव लेलायतीव ।
स हि स्वप्नो भूत्वेमं लोकमतिक्रामति अद्द्. मृत्यो रूपाणि ॥ ४.३.७ ॥

"ਆਤਮਾ ਕੌਣ ਹੈ?" ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ: ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਵਾਲੀ ਅੰਤਰਜੋਤਿ, ਇਹ ਵਿਗਿਆਨਮਈ ਪੁਰਖ ਹੀ। ਉਹ ਸਮਾਨ ਰਹਿ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੋਚਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਝੂਟੇ ਲੈਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਹੀ ਸੁਪਨਾ ਬਣ ਕੇ ਇਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.8

स वा अयं पुरुषो जायमानः शरीरमभिसम्पद्यमानः पाप्मभिः संसृज्यते ।
स उत्क्रामन्म्रियमाणः पाप्मनो विजहाति ॥ ४.३.८ ॥

ਇਹ ਪੁਰਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੀ ਮਰਦਿਆਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.9

तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवतः ।
इदं च परलोकस्थानं च ।
सन्ध्यं तृतीयं स्वप्नस्थानम् ।
तस्मिन्सन्ध्ये स्थाने तिष्ठनुभे स्थाने पश्यतीदं च परलोकस्थानं च ।
अथ यथाक्रमोऽयं परलोकस्थाने भवति ।
तमाक्रममाक्रम्योभयान् पाप्मन आनन्दांश्च पश्यति ।
स यत्र प्रस्वपित्यस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रामपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपिति ।
अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति ॥ ४.३.९ ॥

ਇਸ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੋ ਹੀ ਟਿਕਾਣੇ ਹਨ: ਇਹ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ। ਤੀਜਾ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਸੁਪਨ-ਟਿਕਾਣਾ। ਉਸ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਟਿਕਾਣੇ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਟਿਕਾਣੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ: ਇਹ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪਰਲੋਕ-ਟਿਕਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਪਾਪ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਸੌਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਲੋਕ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਆਪ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਆਪ ਹੀ ਰਚ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜੋਤਿ ਨਾਲ ਸੌਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਪੁਰਖ ਸਵੈ-ਜੋਤਿ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.10

न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्ति ।
अथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते ।
न तत्रानन्दा मुदः प्रमुदो भवन्ति ।
अथानन्दान्मुदः प्रमुदः सृजते ।
न तत्र वेशान्ताः पुष्करिण्यः स्रवन्त्यो भवन्ति ।
अथ वेशान्तान् पुष्करिणीः स्रवन्तीः सृजते ।
स हि कर्ता ॥ ४.३.१० ॥

ਉੱਥੇ ਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਰੱਥਾਂ ਦੇ ਘੋੜੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਰਾਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਤਦ ਉਹ ਰੱਥ, ਰੱਥਾਂ ਦੇ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਰਾਹ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਹਰਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਮਹਾਹਰਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਤਦ ਉਹ ਆਨੰਦ, ਹਰਖ ਅਤੇ ਮਹਾਹਰਖ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਤਲਾਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਤਲਾਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਤਦ ਉਹ ਤਲਾਅ, ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਤਲਾਅ ਅਤੇ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਕਰਤਾ ਹੈ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.11

तदेते श्लोका भवन्ति
स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति ।
शुक्रमादाय पुनरैति स्थानं हिरण्मयःपुरुष एकहंसः ॥ ४.३.११ ॥

ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ: ਸੁਪਨੇ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਨਹੀਂ ਸੌਂਦਾ ਉਹ ਸੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਮੁੜਦਾ ਹੈ — ਉਹ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੁਰਖ, ਇਕੱਲਾ ਹੰਸ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.12

प्राणेन रक्षन्नवरं कुलायं बहिष्कुलायादमृतश्चरित्वा ।
स ईयतेऽमृतो यत्रकामं हिरण्मयः पुरुष एकहंसः ॥ ४.३.१२ ॥

ਪ੍ਰਾਣ ਰਾਹੀਂ ਹੇਠਲੇ ਆਲ੍ਹਣੇ (ਸਰੀਰ) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਲ੍ਹਣੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਿਚਰ ਕੇ ਉਹ ਅਮਰ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਉਹ ਅਮਰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੁਰਖ, ਇਕੱਲਾ ਹੰਸ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.13

स्वप्नान्त उच्चावचमीयमानो रूपाणि देवः कुरुते बहूनि ।
उतेव स्त्रीभिः सह मोदमानो जक्षदुतेवापि भयानि पश्यन् ॥ ४.३.१३ ॥

ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਵਿਚਰਦਾ ਦੇਵਤਾ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਰਚਦਾ ਹੈ — ਜਿਵੇਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦਾ, ਹੱਸਦਾ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਡਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਦਾ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.14

आराममस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चनेति ।
तं नायतं बोधयेदित्याहुः ।
दुर्भिषज्यं हास्मै भवति यमेष न प्रतिपद्यते ।
अथो खल्वाहुर्जागरितदेश एवास्यैस इति ।
यानि ह्येव जाग्रत्पश्यति तानि सुप्त इति ।
अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति ।
सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि ।
अत ऊर्ध्वं विमोक्षाय ब्रूहीति ॥ ४.३.१४ ॥

ਉਸਦੀ ਖੇਡ-ਥਾਂ ਲੋਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ (ਫੈਲ ਕੇ ਲੇਟੇ ਹੋਏ ਨੂੰ) ਨਹੀਂ ਜਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਇਹ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸਨੂੰ ਲਾਇਲਾਜ ਰੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸਦਾ ਸਥਾਨ ਜਾਗਰਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਾਗਰਣ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਪੁਰਖ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ (ਗਾਵਾਂ) ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰੋ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.15

स वा एष एतस्मिन् संप्रसादे रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति स्वप्नायैव ।
स यत्तत्र किञ्चित्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवति ।
असङ्गो ह्ययं पुरुष इति ।
एवमेवैतत्याज्ञवल्क्य ।
सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि ।
अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति ॥ ४.३.१५ ॥

ਉਹ ਇਸ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਅਤੇ ਵਿਚਰਣ ਕਰਕੇ, ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਫੇਰ ਉਸੇ ਰਾਹ ਰਾਹੀਂ, ਜਨਮ-ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਸੁਪਨੇ ਲਈ ਹੀ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਉਹ ਅਣਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੁਰਖ ਅਸੰਗ ਹੈ। ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ, ਇਹ ਇੰਝ ਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ (ਗਾਵਾਂ) ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਹੀ ਦੱਸੋ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.16

स वा एष एतस्मिन् स्वप्ने रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तायैव ।
स यत्तत्र किञ्चित्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवति ।
असङ्गो ह्ययं पुरुष इति ।
एवमेवैतत्याज्ञवल्क्य ।
सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि ।
अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति ॥ ४.३.१६ ॥

ਉਹ ਇਸ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਅਤੇ ਵਿਚਰਣ ਕਰਕੇ, ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਫੇਰ ਉਸੇ ਰਾਹ ਰਾਹੀਂ, ਜਨਮ-ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਜਾਗਣ ਲਈ ਹੀ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਉਹ ਅਣਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੁਰਖ ਅਸੰਗ ਹੈ। ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ, ਇਹ ਇੰਝ ਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ (ਗਾਵਾਂ) ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਹੀ ਦੱਸੋ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.17

स वा एष एतस्मिन् बुद्धान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति स्वप्नान्तायैव ॥ ४.३.१७ ॥

ਉਹ ਇਸ ਜਾਗਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਅਤੇ ਵਿਚਰਣ ਕਰਕੇ, ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਫੇਰ ਉਸੇ ਰਾਹ ਰਾਹੀਂ, ਜਨਮ-ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਲਈ ਹੀ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.18

तद्यथा महामत्स्य उभे कूले अनुसंचरति पूर्वं चापरं च ।
एवमेवायं पुरुष एतावुभावन्तावनुसंचरति स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं च ॥ ४.३.१८ ॥

ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮੱਛੀ ਦੋਹਾਂ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਅੱਗੇ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ, ਵਿਚਰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੁਰਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸਿਰਿਆਂ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ ਜਾਗਣ ਦੇ ਅੰਤ, ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.19

तद्यथास्मिन्नाकाशे श्येनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रान्तः संहत्य पक्षौ संलयायैव ध्रियते ।
एवमेवायं पुरुष एतस्मा अन्ताय धवति ।
यत्र सुप्तो न कं चन कामं कामयते न कं चन स्वप्नं पश्यति ॥ ४.३.१९ ॥

ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼ ਜਾਂ ਗਰੁੜ ਉੱਡ ਕੇ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੰਭ ਸਮੇਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਟਿਕਾਣੇ ਵੱਲ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਉੱਤਰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਉਸ ਅੰਤ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਕਿਸੇ ਕਾਮਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.20

ता वा अस्यैता हिता नाम नाड्यो यथा केशः सहस्रधा भिन्नस्तावताणिम्ना तिष्ठन्ति ।
शुक्लस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्णाः ।
अथ यत्रैनं घ्नन्तीव जिनन्तीव हस्तीव विच्छाययति गर्तमिव पतति ।
यदेव जाग्रद्भयं पश्यति तदत्राविद्यया मन्यते ।
अथ यत्र देव इव राजेवाहमेवेदं सर्वोऽस्मीति मन्यते ।
सोऽस्य परमो लोकः ॥ ४.३.२० ॥

ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਹ 'ਹਿਤਾ' ਨਾਮਕ ਨਾੜੀਆਂ ਵਾਲ ਵਾਂਗ ਹਜ਼ਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਬਾਰੀਕ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਉਹ ਚਿੱਟੇ, ਨੀਲੇ, ਪਿੰਗਲ, ਹਰੇ ਅਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਮਾਰਦਾ, ਜਿੱਤਦਾ, ਹਾਥੀ ਕੁਚਲਦਾ, ਚਮਕ ਖੋਂਹਦਾ ਜਾਂ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਾਗਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਭੈ ਉਹ ਅਵਿਦਿਆ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ 'ਮੈਂ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਹਾਂ' ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਉਸਦਾ ਪਰਮ ਲੋਕ ਹੈ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.21

तद्वा अस्यैतदतिच्छन्दोऽपहतपाप्माभयं रूपम् ।
तद्यथा प्रियया स्त्रिया संपरिष्वक्तो न बाह्यं किं चन वेद नान्तरम् ।
एवमेवायं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तो न बाह्यं किं चन वेद नान्तरम् ।
तद्वा अस्यैतदाप्तकाममात्मकाममकामं रूपं शोकान्तरम् ॥ ४.३.२१ ॥

ਉਸਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਛੰਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਾਪਰਹਿਤ ਅਤੇ ਭੈਰਹਿਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰੀ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਕੱਸ ਕੇ ਲਿਪਟਿਆ ਮਨੁੱਖ ਬਾਹਰ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਗਿਆ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਵੀ ਬਾਹਰ ਜਾਂ ਅੰਦਰ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਉਸਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਆਪਤਕਾਮ, ਆਤਮਕਾਮ ਅਤੇ ਅਕਾਮ ਹੈ; ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.22

अत्र पितापिता भवति मातामाता लोका अलोका देवा अदेवा वेदा अवेदाः ।
अत्र स्तेनोऽस्तेनो भवति भ्रूणहाभ्रूणहा चाण्ड्यालोऽचण्ड्यालः पौल्कसोऽपौल्कसः श्रमणोऽश्रमणस्तापसोऽतापसः ।
अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन ।
तीर्णो हि तदा सर्वाञ्शोकान् हृदयस्य भवति ॥ ४.३.२२ ॥

ਇੱਥੇ (ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ) ਪਿਤਾ ਅਪਿਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਤਾ ਅਮਾਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਲੋਕ ਅਲੋਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤੇ ਅਦੇਵ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵੇਦ ਅਵੇਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਚੋਰ ਅਚੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਰੂਣਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਭਰੂਣਹੱਤਿਆਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਂਡਾਲ ਅਚਾਂਡਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੌਲਕਸ ਅਪੌਲਕਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਰਮਣ ਅਸ਼ਰਮਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਪਸ ਅਤਾਪਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਪਟਦਾ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਿਪਟਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਦੋਂ ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.23

यद्वै तन्न पश्यति पश्यन् वै तन्न पश्यति ।
न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत् ॥ ४.३.२३ ॥

ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਤਾਂ ਵੇਖਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਜੋ ਉਹ ਵੇਖ ਸਕੇ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.24

यद्वै तन्न जिघ्रति जिघ्रन् वै तन्न जिघ्रति ।
न हि घ्रातुर्घ्रातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यज्जिघ्रेत् ॥ ४.३.२४ ॥

ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੁੰਘਦਾ, ਤਾਂ ਸੁੰਘਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੁੰਘਦਾ। ਸੁੰਘਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਘ੍ਰਾਣ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਜੋ ਉਹ ਸੁੰਘ ਸਕੇ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.25

यद्वै तन्न रसयति रसयन् वै तन्न रसयति ।
न हि रसयितू रसयतेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्रसयेत् ॥ ४.३.२५ ॥

ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚੱਖਦਾ, ਤਾਂ ਚੱਖਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚੱਖਦਾ। ਚੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਰਸਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਜੋ ਉਹ ਚੱਖ ਸਕੇ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.26

यद्वै तन्न वदति वदन् वै तन्न वदति ।
न हि वक्तुर्वक्तेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्वदेत् ॥ ४.३.२६ ॥

ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ, ਤਾਂ ਬੋਲਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ। ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਵਾਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਜੋ ਉਹ ਬੋਲ ਸਕੇ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.27

यद्वै तन्न शृणोति शृण्वन् वै तन्न शृणोति ।
न हि श्रोतुः श्रुतेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यच्छृणुयात् ॥ ४.३.२७ ॥

ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ, ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ। ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸੁਣਨ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਸੁਣ ਸਕੇ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.28

यद्वै तन्न मनुते मन्वानो वै तन्न मनुते ।
न हि मन्तुर्मतेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यन्मन्वीत ॥ ४.३.२८ ॥

ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦਾ, ਮਨਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਮਨਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਮਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਨਨ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ ਜਿਸਦਾ ਉਹ ਮਨਨ ਕਰ ਸਕੇ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.29

यद्वै तन्न स्पृशति स्पृशन् वै तन्न स्पृशति ।
न हि स्प्रष्टुः स्पृष्टेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्स्पृशेत् ॥ ४.३.२९ ॥

ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਛੂੰਹਦਾ ਨਹੀਂ, ਛੂੰਹਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੂੰਹਦਾ। ਛੂਹਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਛੂਹਣ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਛੂਹ ਸਕੇ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.30

यद्वै तन्न विजानाति विजानन् वै तन्न विजानाति ।
न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्विजानीयात् ॥ ४.३.३० ॥

ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਜਾਣ ਸਕੇ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.31

यत्र वा अन्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत्पश्येदन्योऽन्यज्जिघ्रेदन्योऽन्यद्रसयेदन्योऽन्यद्वदेदन्योऽन्यच्छृणुयादन्योऽन्यन्मन्वीतान्योऽन्यत्स्पृशेदन्योऽन्यद्विजानीयात् ॥ ४.३.३१ ॥

ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.32

सलिल एको द्रष्टाद्वैतो भवति ।
एष ब्रह्मलोकः सम्राट् ।
इति हैनमनुशशास याज्ञवल्क्यः ।
एषास्य परमा गतिः ।
एषास्य परमा संपत् ।
एषोऽस्य परमो लोकः ।
एषोऽस्य परम आनन्दः ।
एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति ॥ ४.३.३२ ॥

ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਇਆ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਅਦ੍ਵੈਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਹੈ, ਹੇ ਸਮਰਾਟ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਗਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੀ ਉਸਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਉਸਦੀ ਪਰਮ ਸੰਪਤੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਉਸਦਾ ਪਰਮ ਲੋਕ ਹੈ, ਇਹੀ ਉਸਦਾ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਇਸ ਆਨੰਦ ਦੀ ਇੱਕ ਮਾਤਰਾ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ।

Bṛhadāraṇyaka 4.3.33

स यो मनूष्याणां राद्धः समृद्धो भवत्यन्येषामधिपतिः सर्वैर्मानुष्यकैर्भोगैः सम्पन्नतमः स मनुष्याणां परम आनन्दः ।
अथ ये शतं मनुष्याणामानन्दाः स एकः पितॄणां जितलोकानामानन्दः ।
अथ ये शतं पितॄणां जितलोकानामानन्दाः स एको गन्धर्वलोक आनन्दः ।
अथ ये शतं गन्धर्वलोक आनन्दाः स एकः कर्मदेवानामानन्दो ये कर्मणा देवत्वमभिसम्पद्यन्ते ।
अथ ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः स एक आजानदेवानामानन्दः ।
यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः ।
अथ ये शतमाजानदेवानामानन्दाः स एकः प्रजापतिलोक आनन्दः ।
यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः ।
अथ ये शतं प्रजापतिलोक आनन्दाः स एको ब्रह्मलोक आनन्दः ।
यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः ।
अथैष एव परम आनन्दः ।
एष ब्रह्मलोकः सम्राट् ।
इति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि ।
अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति ।
अत्र ह याज्ञवल्क्यो बिभयां चकार मेधावी राजा सर्वेभ्यो मान्तेभ्य उदरौत्सीदिति ॥ ४.३.३३ ॥

ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਤੇ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਮਾਨਵੀ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੌ ਆਨੰਦ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਆਨੰਦ ਹਨ। ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸੌ ਆਨੰਦ ਗੰਧਰਵ ਲੋਕ ਦਾ ਇੱਕ ਆਨੰਦ ਹਨ। ਗੰਧਰਵ ਲੋਕ ਦੇ ਸੌ ਆਨੰਦ ਕਰਮ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਬਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਆਨੰਦ ਹਨ। ਕਰਮਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸੌ ਆਨੰਦ ਆਜਾਨਦੇਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਆਨੰਦ ਹਨ। ਜੋ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ, ਨਿਰਦੋਸ਼, ਕਾਮਨਾ-ਰਹਿਤ ਹੈ ... ਆਜਾਨਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸੌ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਲੋਕ ਦਾ ਇੱਕ ਆਨੰਦ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਲੋਕ ਦੇ ਸੌ ਆਨੰਦ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦਾ ਇੱਕ ਆਨੰਦ ਹਨ। ਇਹੀ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਹੈ, ਹੇ ਸਮਰਾਟ, ਯਾਗਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ। ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਕੇਵਲ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਹੀ ਦੱਸੋ। ਇੱਥੇ ਯਾਗਵਲਕ੍ਯ ਡਰ ਗਏ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।