उपनिषदे · Bṛhadāraṇyaka 4.3

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

शब्दार्थांसह वाचा

Bṛhadāraṇyaka 4.3.1

(ज्योतिर्ब्राह्मणम्)
जनकं ह वैदेहं याज्ञवल्क्यो जगाम ।
समेनेन वदिष्य इति ।
अथ ह यज्जनकश्च वैदेहो याज्ञवल्क्यश्चाग्निहोत्रे समूदाते ।
तस्मै ह याज्ञवल्क्यो वरं ददौ ।
स ह कामप्रश्नमेव वव्रे ।
तं हास्मै ददौ ।
तं ह सम्राडेव पूर्वः पप्रच्छ ॥ ४.३.१ ॥

ज्योतिर्ब्राह्मण. 'याच्याशी बोलेन' असा विचार करून याज्ञवल्क्य विदेह राजा जनकाकडे गेले. विदेह राजा जनक आणि याज्ञवल्क्य अग्निहोत्रावेळी चर्चा करत असताना, याज्ञवल्क्यांनी त्याला एक वर दिला. त्याने केवळ कामविषयक प्रश्न निवडला आणि तो त्याला देण्यात आला. तेव्हा सम्राटानेच आधी विचारले.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.2

याज्ञवल्क्य किंज्योतिरयं पुरुष इति ।
आदित्यज्योतिः सम्राडिति होवाच ।
आदित्येनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ४.३.२ ॥

जनक विचारतो: हे याज्ञवल्क्या, हा पुरुष कोणत्या प्रकाशाने युक्त आहे? याज्ञवल्क्य म्हणाले: हे सम्राटा, आदित्यच त्याचा प्रकाश आहे. आदित्याच्या प्रकाशानेच हा बसतो, फिरतो, कर्म करतो आणि परत येतो. जनक म्हणाले: हे याज्ञवल्क्या, हे असेच आहे.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.3

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य किंज्योतिरेवायं पुरुष इति ।
चन्द्रमा एवास्य ज्योतिर्भवतीति ।
चन्द्रमसैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ४.३.३ ॥

याज्ञवल्क्या, सूर्य मावळल्यावर या पुरुषाचा प्रकाश कोणता? चंद्रच याचा प्रकाश होतो. चंद्रप्रकाशानेच तो बसतो, फिरतो, कर्म करतो आणि परत येतो. याज्ञवल्क्या, हे असेच आहे.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.4

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते किंज्योतिरेवायं पुरुष इति ।
अग्निरेवास्य ज्योतिर्भवतीति ।
अग्निनैव ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ४.३.४ ॥

याज्ञवल्क्या, सूर्य मावळल्यानंतर चंद्रही मावळल्यावर या पुरुषाचा प्रकाश कोणता? अग्नीच याचा प्रकाश होतो. अग्नीच्या प्रकाशानेच तो बसतो, फिरतो, कर्म करतो आणि परत येतो. याज्ञवल्क्या, हे असेच आहे.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.5

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तेऽग्नौ किंज्योतिरेवायं पुरुष इति ।
वागेवास्य ज्योतिर्भवतीति ।
वाचैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येति ।
तस्माद्वै सम्राडपि यत्र स्वः पाणिर्न विनिर्ज्ञायतेऽथ यत्र वागुच्चरत्युपैव तत्र न्येतीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ४.३.५ ॥

याज्ञवल्क्या, सूर्य मावळल्यावर, चंद्र मावळल्यावर आणि अग्नी विझल्यावर या पुरुषाचा प्रकाश कोणता? वाणीच याचा प्रकाश होते. वाणीच्या प्रकाशानेच तो बसतो, फिरतो, कर्म करतो आणि परत येतो. म्हणून, सम्राटा, जिथे स्वतःचा हातही दिसत नाही, तिथे वाणी उच्चारली जाते तेव्हा माणूस तिच्याकडेच जातो. याज्ञवल्क्या, हे असेच आहे.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.6

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तेऽग्नौ शान्तायां वाचि किंज्योतिरेवायं पुरुष इति ।
आत्मैवास्य ज्योतिर्भवतीति ।
आत्मनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ॥ ४.३.६ ॥

याज्ञवल्क्या, सूर्य मावळल्यावर, चंद्र मावळल्यावर, अग्नी विझल्यावर आणि वाणी शांत झाल्यावर या पुरुषाचा प्रकाश कोणता? आत्माच याचा प्रकाश होतो. आत्म्याच्या प्रकाशानेच तो बसतो, फिरतो, कर्म करतो आणि परत येतो.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.7

कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः ।
स समानः सन्नुभौ लोकावनुसंचरति ध्यायतीव लेलायतीव ।
स हि स्वप्नो भूत्वेमं लोकमतिक्रामति अद्द्. मृत्यो रूपाणि ॥ ४.३.७ ॥

"आत्मा कोण?" असे विचारल्यास, प्राणांमध्ये हृदयातील अंतर्ज्योती असलेला हा विज्ञानमय पुरुषच. तो समान राहून दोन्ही लोकांत संचार करतो; विचार करत असल्यासारखा, डोलत असल्यासारखा दिसतो. तोच स्वप्न होऊन या लोकाला ओलांडतो, मृत्यूची रूपे ओलांडतो.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.8

स वा अयं पुरुषो जायमानः शरीरमभिसम्पद्यमानः पाप्मभिः संसृज्यते ।
स उत्क्रामन्म्रियमाणः पाप्मनो विजहाति ॥ ४.३.८ ॥

हा पुरुष जन्म घेताना शरीरात प्रवेश करताना पापांशी जोडला जातो. तोच मरताना बाहेर पडताना पापांचा त्याग करतो.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.9

तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवतः ।
इदं च परलोकस्थानं च ।
सन्ध्यं तृतीयं स्वप्नस्थानम् ।
तस्मिन्सन्ध्ये स्थाने तिष्ठनुभे स्थाने पश्यतीदं च परलोकस्थानं च ।
अथ यथाक्रमोऽयं परलोकस्थाने भवति ।
तमाक्रममाक्रम्योभयान् पाप्मन आनन्दांश्च पश्यति ।
स यत्र प्रस्वपित्यस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रामपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपिति ।
अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति ॥ ४.३.९ ॥

या पुरुषाला खरोखर दोनच स्थाने आहेत: हा लोक आणि परलोकाचे स्थान. तिसरे मधले स्वप्नस्थान. त्या मध्यस्थानात उभा राहून तो दोन्ही स्थाने पाहतो: हा लोक आणि परलोक. मग क्रमाने हे परलोकस्थानात घडते. ती अवस्था ओलांडून तो दोन्ही बाजूंचे पाप आणि आनंद पाहतो. जिथे तो खोल झोपतो, तिथे या लोकाचे सर्व माप घेऊन, स्वतःच त्याचा नाश करून, स्वतःच रचून, आपल्या स्वतःच्या प्रकाशाने व ज्योतीने झोपतो. येथे हा पुरुष स्वयंज्योती होतो.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.10

न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्ति ।
अथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते ।
न तत्रानन्दा मुदः प्रमुदो भवन्ति ।
अथानन्दान्मुदः प्रमुदः सृजते ।
न तत्र वेशान्ताः पुष्करिण्यः स्रवन्त्यो भवन्ति ।
अथ वेशान्तान् पुष्करिणीः स्रवन्तीः सृजते ।
स हि कर्ता ॥ ४.३.१० ॥

तेथे रथ नसतात, रथाचे घोडे नसतात, मार्गही नसतात. तेव्हा तो रथ, रथाचे घोडे आणि मार्ग निर्माण करतो. तेथे आनंद नसतात, हर्ष नसतात, महाहर्षही नसतात. तेव्हा तो आनंद, हर्ष आणि महाहर्ष निर्माण करतो. तेथे तलाव नसतात, कमळांचे सरोवर नसतात, वाहणाऱ्या नद्याही नसतात. तेव्हा तो तलाव, कमळांचे सरोवर आणि वाहत्या नद्या निर्माण करतो. तोच खरा कर्ता.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.11

तदेते श्लोका भवन्ति
स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति ।
शुक्रमादाय पुनरैति स्थानं हिरण्मयःपुरुष एकहंसः ॥ ४.३.११ ॥

या विषयी हे श्लोक आहेत: स्वप्नाद्वारे शरीराला जिंकून, जो झोपत नाही तो झोपलेल्यांना पाहतो. तेज घेऊन तो पुन्हा आपल्या स्थानी परततो — तो सुवर्णमय पुरुष, एकमेव हंस.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.12

प्राणेन रक्षन्नवरं कुलायं बहिष्कुलायादमृतश्चरित्वा ।
स ईयतेऽमृतो यत्रकामं हिरण्मयः पुरुष एकहंसः ॥ ४.३.१२ ॥

प्राणाने खालच्या घरट्याचे (शरीराचे) रक्षण करून, घरट्याबाहेर संचार करून तो अमर हवे तिथे जातो — तो अमर सुवर्णमय पुरुष, एकमेव हंस.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.13

स्वप्नान्त उच्चावचमीयमानो रूपाणि देवः कुरुते बहूनि ।
उतेव स्त्रीभिः सह मोदमानो जक्षदुतेवापि भयानि पश्यन् ॥ ४.३.१३ ॥

स्वप्नाच्या शेवटी, उंच-सखल संचार करणारा देव अनेक रूपे निर्माण करतो — जणू स्त्रियांसह आनंदत, हसत असतो; आणि जणू भीतीही पाहत असतो.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.14

आराममस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चनेति ।
तं नायतं बोधयेदित्याहुः ।
दुर्भिषज्यं हास्मै भवति यमेष न प्रतिपद्यते ।
अथो खल्वाहुर्जागरितदेश एवास्यैस इति ।
यानि ह्येव जाग्रत्पश्यति तानि सुप्त इति ।
अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति ।
सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि ।
अत ऊर्ध्वं विमोक्षाय ब्रूहीति ॥ ४.३.१४ ॥

त्याचे क्रीडास्थळ लोक पाहतात, परंतु त्याला कोणी पाहत नाही — असे म्हटले जाते. त्याला (पसरून निजलेल्याला) जागे करू नये, असे म्हणतात. हा ज्याला प्राप्त होत नाही, त्याला असाध्य रोग होतो. आणि निश्चितच त्याचे स्थान जागृत अवस्थेतच आहे, असे म्हणतात. जागृतीत जे पाहतो, तेच झोपेत पाहतो. येथे हा पुरुष स्वयंप्रकाश होतो. त्या भगवंताला मी हजार (गाई) देतो; आता मोक्षासाठी सांगा.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.15

स वा एष एतस्मिन् संप्रसादे रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति स्वप्नायैव ।
स यत्तत्र किञ्चित्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवति ।
असङ्गो ह्ययं पुरुष इति ।
एवमेवैतत्याज्ञवल्क्य ।
सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि ।
अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति ॥ ४.३.१५ ॥

तो या गाढ निद्रेत रमून आणि संचार करून, पुण्य आणि पाप पाहून, पुन्हा आलेल्या मार्गाने, उत्पत्तिस्थानाकडे केवळ स्वप्नासाठीच परत येतो. तेथे तो जे काही पाहतो, त्याने तो अलिप्त राहतो, कारण हा पुरुष असंग आहे. याज्ञवल्क्या, हे असेच आहे. मी भगवंतांना हजार (गाई) देतो. आता मोक्षासाठीच सांगा.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.16

स वा एष एतस्मिन् स्वप्ने रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तायैव ।
स यत्तत्र किञ्चित्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवति ।
असङ्गो ह्ययं पुरुष इति ।
एवमेवैतत्याज्ञवल्क्य ।
सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि ।
अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति ॥ ४.३.१६ ॥

तो या स्वप्नात रमून आणि संचार करून, पुण्य आणि पाप पाहून, पुन्हा आलेल्या मार्गाने, उत्पत्तिस्थानाकडे जागरणासाठीच परत येतो. तेथे तो जे काही पाहतो, त्याने तो अलिप्त राहतो, कारण हा पुरुष असंग आहे. याज्ञवल्क्या, हे असेच आहे. मी भगवंतांना हजार (गाई) देतो. आता मोक्षासाठीच सांगा.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.17

स वा एष एतस्मिन् बुद्धान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति स्वप्नान्तायैव ॥ ४.३.१७ ॥

तो या जागृत अवस्थेत रमून आणि संचार करून, पुण्य आणि पाप पाहून, पुन्हा आलेल्या मार्गाने, उत्पत्तिस्थानाकडे स्वप्नाच्या अंतासाठीच परत येतो.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.18

तद्यथा महामत्स्य उभे कूले अनुसंचरति पूर्वं चापरं च ।
एवमेवायं पुरुष एतावुभावन्तावनुसंचरति स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं च ॥ ४.३.१८ ॥

जसा एक मोठा मासा दोन काठांच्या मध्ये, पुढे आणि मागे, संचार करतो, तसेच हा पुरुष स्वप्नाचा अंत आणि जागरणाचा अंत या दोन टोकांमध्ये संचार करतो.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.19

तद्यथास्मिन्नाकाशे श्येनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रान्तः संहत्य पक्षौ संलयायैव ध्रियते ।
एवमेवायं पुरुष एतस्मा अन्ताय धवति ।
यत्र सुप्तो न कं चन कामं कामयते न कं चन स्वप्नं पश्यति ॥ ४.३.१९ ॥

आकाशात ससाणा किंवा गरुड उडून थकून पंख मिटून आपल्या विश्रांतिस्थानाकडे सहज उतरतो, त्याचप्रमाणे हा पुरुष त्या अंताकडे धावतो. तेथे झोपलेला तो कोणत्याही कामनेची इच्छा करत नाही आणि कोणतेही स्वप्न पाहत नाही.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.20

ता वा अस्यैता हिता नाम नाड्यो यथा केशः सहस्रधा भिन्नस्तावताणिम्ना तिष्ठन्ति ।
शुक्लस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्णाः ।
अथ यत्रैनं घ्नन्तीव जिनन्तीव हस्तीव विच्छाययति गर्तमिव पतति ।
यदेव जाग्रद्भयं पश्यति तदत्राविद्यया मन्यते ।
अथ यत्र देव इव राजेवाहमेवेदं सर्वोऽस्मीति मन्यते ।
सोऽस्य परमो लोकः ॥ ४.३.२० ॥

त्याच्या 'हिता' नावाच्या या नाड्या केसाप्रमाणे हजार भागांत विभागलेल्या असून तितक्याच सूक्ष्मतेने उभ्या असतात. त्या पांढऱ्या, निळ्या, पिंगळ, हिरव्या आणि लाल रंगांनी भरलेल्या असतात. जेव्हा त्याला कोणी मारत आहे, जिंकत आहे, हत्ती तुडवत आहे, तेज हिरावत आहे, खड्ड्यात पडत आहे असे वाटते, तेव्हा जागृत अवस्थेत पाहिलेल्या भयाला तो अविद्येमुळे येथे मानतो. आणि जेव्हा तो देव किंवा राजाप्रमाणे 'मीच हे सर्व आहे' असे मानतो, तेव्हा तोच त्याचा परम लोक असतो.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.21

तद्वा अस्यैतदतिच्छन्दोऽपहतपाप्माभयं रूपम् ।
तद्यथा प्रियया स्त्रिया संपरिष्वक्तो न बाह्यं किं चन वेद नान्तरम् ।
एवमेवायं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तो न बाह्यं किं चन वेद नान्तरम् ।
तद्वा अस्यैतदाप्तकाममात्मकाममकामं रूपं शोकान्तरम् ॥ ४.३.२१ ॥

त्याचे हे रूप छंदांच्या पलीकडचे, पापरहित आणि अभय आहे. प्रिय स्त्रीने घट्ट आलिंगन दिलेला मनुष्य बाहेरचे काहीही आणि आतले काहीही जाणत नाही, तसेच प्राज्ञ आत्म्याने आलिंगिलेला हा पुरुषही बाहेरचे आणि आतले काहीही जाणत नाही. त्याचे हे रूप आप्तकाम, आत्मकाम, अकाम असून शोकाच्या पलीकडे आहे.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.22

अत्र पितापिता भवति मातामाता लोका अलोका देवा अदेवा वेदा अवेदाः ।
अत्र स्तेनोऽस्तेनो भवति भ्रूणहाभ्रूणहा चाण्ड्यालोऽचण्ड्यालः पौल्कसोऽपौल्कसः श्रमणोऽश्रमणस्तापसोऽतापसः ।
अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन ।
तीर्णो हि तदा सर्वाञ्शोकान् हृदयस्य भवति ॥ ४.३.२२ ॥

येथे (त्या अवस्थेत) पिता अपिता होतो, माता अमाता होते, लोक अलोक होतात, देव अदेव होतात, वेद अवेद होतात. येथे चोर अचोर होतो, गर्भहत्या करणारा अगर्भहत्यक होतो, चांडाळ अचांडाळ होतो, पौल्कस अपौल्कस होतो, श्रमण अश्रमण होतो, तापस अतापस होतो. तो पुण्याने बांधला जात नाही, पापानेही बांधला जात नाही; कारण तेव्हा तो हृदयातील सर्व शोक पार करतो.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.23

यद्वै तन्न पश्यति पश्यन् वै तन्न पश्यति ।
न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत् ॥ ४.३.२३ ॥

ते काही पाहत नसताना, पाहताना देखील ते खरोखर काही पाहत नाही. द्रष्ट्याच्या दृष्टीचा कधीच लोप होत नाही, कारण ती अविनाशी आहे. पण त्याहून भिन्न असे दुसरे काही नाही जे त्याने पाहावे.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.24

यद्वै तन्न जिघ्रति जिघ्रन् वै तन्न जिघ्रति ।
न हि घ्रातुर्घ्रातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यज्जिघ्रेत् ॥ ४.३.२४ ॥

ते काही हुंगत नसताना, हुंगताना देखील ते खरोखर काही हुंगत नाही. घ्राता याच्या घ्राणशक्तीचा कधीच लोप होत नाही, कारण ती अविनाशी आहे. पण त्याहून भिन्न असे दुसरे काही नाही जे त्याने हुंगावे.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.25

यद्वै तन्न रसयति रसयन् वै तन्न रसयति ।
न हि रसयितू रसयतेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्रसयेत् ॥ ४.३.२५ ॥

ते काही चाखत नसताना, चाखताना देखील ते खरोखर काही चाखत नाही. रस घेणाऱ्याच्या रसनशक्तीचा कधीच लोप होत नाही, कारण ती अविनाशी आहे. पण त्याहून भिन्न असे दुसरे काही नाही जे त्याने चाखावे.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.26

यद्वै तन्न वदति वदन् वै तन्न वदति ।
न हि वक्तुर्वक्तेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्वदेत् ॥ ४.३.२६ ॥

ते काही बोलत नसताना, बोलताना देखील ते खरोखर काही बोलत नाही. वक्त्याच्या वाणीशक्तीचा कधीच लोप होत नाही, कारण ती अविनाशी आहे. पण त्याहून भिन्न असे दुसरे काही नाही जे त्याने बोलावे.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.27

यद्वै तन्न शृणोति शृण्वन् वै तन्न शृणोति ।
न हि श्रोतुः श्रुतेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यच्छृणुयात् ॥ ४.३.२७ ॥

जे त्याला ऐकू येत नाही, ते ऐकत असतानाही तो खरोखर ते ऐकत नाही. ऐकणाऱ्याच्या ऐकण्याचा नाश होत नाही, कारण ते अविनाशी आहे. परंतु त्याहून भिन्न असे दुसरे काही नाही जे तो ऐकू शकेल.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.28

यद्वै तन्न मनुते मन्वानो वै तन्न मनुते ।
न हि मन्तुर्मतेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यन्मन्वीत ॥ ४.३.२८ ॥

जे तो मनात आणत नाही, मनन करत असतानाही तो खरोखर ते मनात आणत नाही. मनन करणाऱ्याच्या मननाचा नाश होत नाही, कारण ते अविनाशी आहे. परंतु त्याहून भिन्न असे दुसरे काही नाही ज्याचे तो मनन करू शकेल.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.29

यद्वै तन्न स्पृशति स्पृशन् वै तन्न स्पृशति ।
न हि स्प्रष्टुः स्पृष्टेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्स्पृशेत् ॥ ४.३.२९ ॥

जे तो स्पर्श करत नाही, स्पर्श करत असतानाही तो खरोखर ते स्पर्श करत नाही. स्पर्श करणाऱ्याच्या स्पर्शाचा नाश होत नाही, कारण ते अविनाशी आहे. परंतु त्याहून भिन्न असे दुसरे काही नाही जे तो स्पर्श करू शकेल.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.30

यद्वै तन्न विजानाति विजानन् वै तन्न विजानाति ।
न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्विजानीयात् ॥ ४.३.३० ॥

जे तो जाणत नाही, जाणत असतानाही तो खरोखर ते जाणत नाही. जाणणाऱ्याच्या ज्ञानाचा नाश होत नाही, कारण ते अविनाशी आहे. परंतु त्याहून भिन्न असे दुसरे काही नाही जे तो जाणू शकेल.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.31

यत्र वा अन्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत्पश्येदन्योऽन्यज्जिघ्रेदन्योऽन्यद्रसयेदन्योऽन्यद्वदेदन्योऽन्यच्छृणुयादन्योऽन्यन्मन्वीतान्योऽन्यत्स्पृशेदन्योऽन्यद्विजानीयात् ॥ ४.३.३१ ॥

जिथे दुसरे असल्यासारखे असते, तिथे एकजण दुसऱ्याला पाहतो, एकजण दुसऱ्याचा वास घेतो, एकजण दुसऱ्याची चव घेतो, एकजण दुसऱ्याशी बोलतो, एकजण दुसऱ्याचे ऐकतो, एकजण दुसऱ्याचा विचार करतो, एकजण दुसऱ्याला स्पर्श करतो, एकजण दुसऱ्याला जाणतो.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.32

सलिल एको द्रष्टाद्वैतो भवति ।
एष ब्रह्मलोकः सम्राट् ।
इति हैनमनुशशास याज्ञवल्क्यः ।
एषास्य परमा गतिः ।
एषास्य परमा संपत् ।
एषोऽस्य परमो लोकः ।
एषोऽस्य परम आनन्दः ।
एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति ॥ ४.३.३२ ॥

पाण्यात एकरूप झालेला द्रष्टा अद्वैत होतो. हा ब्रह्मलोक आहे, हे सम्राट. याज्ञवल्क्याने त्याला असा उपदेश केला. हीच त्याची परम गती, हीच त्याची परम संपदा, हाच त्याचा परम लोक, हाच त्याचा परम आनंद. या आनंदाच्या एका मात्रेवर इतर प्राणी जगतात.

Bṛhadāraṇyaka 4.3.33

स यो मनूष्याणां राद्धः समृद्धो भवत्यन्येषामधिपतिः सर्वैर्मानुष्यकैर्भोगैः सम्पन्नतमः स मनुष्याणां परम आनन्दः ।
अथ ये शतं मनुष्याणामानन्दाः स एकः पितॄणां जितलोकानामानन्दः ।
अथ ये शतं पितॄणां जितलोकानामानन्दाः स एको गन्धर्वलोक आनन्दः ।
अथ ये शतं गन्धर्वलोक आनन्दाः स एकः कर्मदेवानामानन्दो ये कर्मणा देवत्वमभिसम्पद्यन्ते ।
अथ ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः स एक आजानदेवानामानन्दः ।
यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः ।
अथ ये शतमाजानदेवानामानन्दाः स एकः प्रजापतिलोक आनन्दः ।
यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः ।
अथ ये शतं प्रजापतिलोक आनन्दाः स एको ब्रह्मलोक आनन्दः ।
यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः ।
अथैष एव परम आनन्दः ।
एष ब्रह्मलोकः सम्राट् ।
इति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि ।
अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति ।
अत्र ह याज्ञवल्क्यो बिभयां चकार मेधावी राजा सर्वेभ्यो मान्तेभ्य उदरौत्सीदिति ॥ ४.३.३३ ॥

मनुष्यांमध्ये समृद्ध व संपन्न होऊन, इतरांचा अधिपती होऊन, सर्व मानवी भोगांनी सर्वाधिक संपन्न असणारा तो मनुष्यांचा परम आनंद. मनुष्यांचे शंभर आनंद म्हणजे जिंकलेल्या लोकांच्या पितरांचा एक आनंद. पितरांचे शंभर आनंद म्हणजे गंधर्वलोकाचा एक आनंद. गंधर्वलोकाचे शंभर आनंद म्हणजे कर्माने देवत्व मिळवणाऱ्या कर्मदेवांचा एक आनंद. कर्मदेवांचे शंभर आनंद म्हणजे आजानदेवांचा एक आनंद. जो श्रोत्रिय, निष्पाप, कामरहित आहे ... आजानदेवांचे शंभर आनंद म्हणजे प्रजापतिलोकाचा एक आनंद. प्रजापतिलोकाचे शंभर आनंद म्हणजे ब्रह्मलोकाचा एक आनंद. हाच परम आनंद आहे. हा ब्रह्मलोक आहे, हे सम्राट, असे याज्ञवल्क्य म्हणाले. मी भगवानांना हजार देईन. आता पुढे केवळ मोक्षासाठीच सांगा. येथे याज्ञवल्क्य घाबरले. बुद्धिमान राजाने सर्व विद्वानांना मागे टाकले.