ભગવદ્ ગીતા · અધ્યાય 15
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.1
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥ १५.१ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: ઉપર મૂળ અને નીચે શાખાઓવાળા અશ્વત્થ વૃક્ષને અવિનાશી કહે છે; વેદના છંદો જેનાં પાંદડાં છે. જે તેને જાણે છે તે જ વેદનો જાણકાર છે.
15.2
अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।
अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ १५.२ ॥
તેની શાખાઓ નીચે અને ઉપર ફેલાયેલી છે, ગુણોથી પોષાયેલી, વિષયો જેની કૂંપળો છે; અને નીચે મનુષ્યલોકમાં કર્મથી બાંધનારાં મૂળ ફેલાયેલાં છે.
15.3
न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठा ।
अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल मसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥ १५.३ ॥
અહીં તેનું રૂપ એવું જોવામાં આવતું નથી, ન તેનો અંત, ન આદિ, ન આધાર. દૃઢ મૂળવાળા આ અશ્વત્થને અસંગરૂપી દૃઢ શસ્ત્રથી કાપીને,
15.4
ततः पदं तत्परिमार्गितव्य यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः ।
तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥ १५.४ ॥
પછી તે પદની શોધ કરવી જોઈએ, જ્યાં ગયેલા ફરી પાછા આવતા નથી, એમ વિચારીને કે "જેનાથી આ પુરાતન પ્રવૃત્તિ ફેલાઈ છે, તે જ આદિપુરુષનું હું શરણ લઉં છું."
15.5
निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।
द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञै र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥ १५.५ ॥
જેઓ માન અને મોહથી રહિત છે, જેમણે આસક્તિના દોષને જીતી લીધો છે, જેઓ નિત્ય અધ્યાત્મમાં સ્થિત છે, જેમની કામનાઓ નિવૃત્ત થઈ છે, અને જેઓ સુખ-દુઃખ નામના દ્વંદ્વોથી મુક્ત છે, તે મોહરહિત જનો તે અવિનાશી પદને પામે છે.
15.6
न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।
यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ १५.६ ॥
તેને સૂર્ય પ્રકાશિત કરતો નથી, ન ચંદ્ર, ન અગ્નિ. જ્યાં જઈને પાછા આવતા નથી, તે જ મારું પરમ ધામ છે.
15.7
ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ १५.७ ॥
આ જીવલોકમાં મારો જ સનાતન અંશ જીવ બનીને, પ્રકૃતિમાં રહેલી, મન જેમાં છઠ્ઠું છે એવી ઇન્દ્રિયોને પોતાની તરફ ખેંચે છે.
15.8
शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।
गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥ १५.८ ॥
દેહનો સ્વામી જ્યારે શરીર પ્રાપ્ત કરે છે અને જ્યારે તેને છોડે છે, ત્યારે જેમ વાયુ ગંધને તેના સ્થાનમાંથી લઈ જાય છે તેમ આ બધાને સાથે લઈને જાય છે.
15.9
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।
अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ॥ १५.९ ॥
આ કાન, આંખ, ત્વચા, જીભ, નાક અને મનનો આશ્રય લઈને વિષયોનો ભોગ કરે છે.
15.10
उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।
विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥ १५.१० ॥
શરીર છોડતી વખતે, તેમાં રહેતી વખતે કે ગુણોથી યુક્ત થઈને ભોગવતી વખતે મૂઢ લોકો તેને જોતા નથી; જ્ઞાનચક્ષુવાળા જ જુએ છે.
15.11
यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।
यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥ १५.११ ॥
પ્રયત્નશીલ યોગીઓ તેને પોતાનામાં સ્થિત જુએ છે; પરંતુ જેમનું અંતઃકરણ શુદ્ધ નથી એવા અવિવેકી લોકો પ્રયત્ન કરવા છતાં તેને જોતા નથી.
15.12
यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।
यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥ १५.१२ ॥
સૂર્યમાં રહેલું જે તેજ સમગ્ર જગતને પ્રકાશિત કરે છે, અને જે ચંદ્રમાં તથા અગ્નિમાં છે, તે તેજને મારું જ જાણ.
15.13
गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।
पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥ १५.१३ ॥
હું પૃથ્વીમાં પ્રવેશીને મારી શક્તિથી સર્વ પ્રાણીઓને ધારણ કરું છું, અને રસમય સોમ બનીને સર્વ વનસ્પતિઓનું પોષણ કરું છું.
15.14
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।
प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥ १५.१४ ॥
હું વૈશ્વાનર બનીને પ્રાણીઓના દેહમાં રહીને, પ્રાણ અને અપાનથી યુક્ત થઈ ચાર પ્રકારના અન્નને પચાવું છું.
15.15
सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।
वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ॥ १५.१५ ॥
હું સૌના હૃદયમાં સ્થિત છું; મારાથી જ સ્મૃતિ, જ્ઞાન અને તેમનો લોપ થાય છે. સર્વ વેદો દ્વારા જાણવા યોગ્ય હું જ છું; વેદાંતનો કર્તા અને વેદોનો જ્ઞાતા પણ હું જ છું.
15.16
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ १५.१६ ॥
આ લોકમાં બે પુરુષ છે — ક્ષર અને અક્ષર. સર્વ પ્રાણીઓ ક્ષર છે, અને કૂટસ્થને અક્ષર કહેવાય છે.
15.17
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ १५.१७ ॥
પરંતુ ઉત્તમ પુરુષ તો અન્ય છે, જેને પરમાત્મા કહેવાય છે — તે અવિનાશી ઈશ્વર, જે ત્રણે લોકમાં પ્રવેશીને તેમનું ધારણ કરે છે.
15.18
यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ १५.१८ ॥
કારણ કે હું ક્ષરથી પર છું અને અક્ષરથી પણ ઉત્તમ છું, તેથી લોકમાં અને વેદમાં હું પુરુષોત્તમ તરીકે પ્રસિદ્ધ છું.
15.19
यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।
स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ १५.१९ ॥
હે ભારત, જે મોહરહિત થઈને મને આ રીતે પુરુષોત્તમ તરીકે જાણે છે, તે સર્વજ્ઞ સર્વ ભાવથી મને ભજે છે.
15.20
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।
एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ १५.२० ॥
હે નિષ્પાપ, આ રીતે આ અતિ ગુહ્ય શાસ્ત્ર મેં કહ્યું. હે ભારત, આ જાણીને મનુષ્ય બુદ્ધિમાન અને કૃતકૃત્ય બને છે.