भगवद्गीता · अध्याय 15
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.1
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥ १५.१ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: वर मुळे आणि खाली फांद्या असलेल्या अश्वत्थ वृक्षाला अविनाशी म्हणतात; वेदांचे छंद ही त्याची पाने आहेत. जो त्याला जाणतो तोच वेद जाणणारा होय.
15.2
अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।
अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ १५.२ ॥
त्याच्या फांद्या खाली आणि वर पसरलेल्या आहेत, गुणांनी वाढलेल्या, विषय हेच त्यांचे कोंब; आणि खाली मनुष्यलोकात कर्माशी बांधणारी मुळे पसरलेली आहेत.
15.3
न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठा ।
अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल मसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥ १५.३ ॥
येथे याचे रूप तसे आढळत नाही; याचा अंत, आदी किंवा आधारही आढळत नाही. दृढ मुळे असलेल्या या अश्वत्थाला असंगरूपी दृढ शस्त्राने तोडून,
15.4
ततः पदं तत्परिमार्गितव्य यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः ।
तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥ १५.४ ॥
मग ते पद शोधावे, जेथे गेलेले पुन्हा परत येत नाहीत, असे मानून की "ज्याच्यापासून ही पुरातन प्रवृत्ती पसरली, त्याच आदिपुरुषाला मी शरण जातो."
15.5
निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।
द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञै र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥ १५.५ ॥
जे मान आणि मोह यांपासून मुक्त आहेत, ज्यांनी आसक्तीचा दोष जिंकला आहे, जे नित्य अध्यात्मात स्थित आहेत, ज्यांच्या कामना निवृत्त झाल्या आहेत, आणि जे सुखदुःख नावाच्या द्वंद्वांपासून मुक्त आहेत, ते मोहरहित लोक त्या अविनाशी पदाला पोहोचतात.
15.6
न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।
यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ १५.६ ॥
त्याला सूर्य प्रकाशित करत नाही, चंद्र नाही, अग्नीही नाही. जेथे गेलेले परत येत नाहीत, तेच माझे परम धाम आहे.
15.7
ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ १५.७ ॥
या जीवलोकात माझाच सनातन अंश जीव होऊन, प्रकृतीत असलेल्या, मन हे सहावे असलेल्या इंद्रियांना आपल्याकडे ओढून घेतो.
15.8
शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।
गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥ १५.८ ॥
देहाचा स्वामी जेव्हा शरीर प्राप्त करतो आणि जेव्हा ते सोडतो, तेव्हा वारा जसा गंध त्यांच्या स्थानातून घेऊन जातो, तसा तो यांना घेऊन जातो.
15.9
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।
अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ॥ १५.९ ॥
हा कान, डोळे, त्वचा, जीभ, नाक आणि मन यांचा आश्रय घेऊन विषयांचा उपभोग घेतो.
15.10
उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।
विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥ १५.१० ॥
शरीर सोडताना, त्यात राहताना किंवा गुणांनी युक्त होऊन भोगताना मूढ लोक याला पाहत नाहीत; ज्ञानचक्षू असलेलेच पाहतात.
15.11
यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।
यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥ १५.११ ॥
प्रयत्नशील योगी याला स्वतःमध्ये स्थित असलेला पाहतात; परंतु ज्यांचे अंतःकरण शुद्ध नाही असे अविवेकी लोक प्रयत्न करूनही याला पाहत नाहीत.
15.12
यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।
यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥ १५.१२ ॥
सूर्यात असलेले जे तेज संपूर्ण जगाला प्रकाशित करते, आणि जे चंद्रात व अग्नीत आहे, ते तेज माझेच आहे असे जाण.
15.13
गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।
पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥ १५.१३ ॥
मी पृथ्वीत प्रवेश करून माझ्या शक्तीने सर्व प्राण्यांना धारण करतो, आणि रसमय सोम होऊन सर्व वनस्पतींचे पोषण करतो.
15.14
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।
प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥ १५.१४ ॥
मी वैश्वानर होऊन प्राण्यांच्या देहात राहून, प्राण आणि अपान यांनी युक्त होऊन चार प्रकारचे अन्न पचवतो.
15.15
सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।
वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ॥ १५.१५ ॥
मी सर्वांच्या हृदयात स्थित आहे; माझ्यापासूनच स्मृती, ज्ञान आणि त्यांचा लोप होतो. सर्व वेदांनी जाणण्यायोग्य मीच आहे; वेदान्ताचा कर्ता आणि वेदांचा ज्ञाताही मीच आहे.
15.16
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ १५.१६ ॥
या लोकात दोन पुरुष आहेत — क्षर आणि अक्षर. सर्व प्राणी क्षर आहेत, आणि कूटस्थाला अक्षर म्हणतात.
15.17
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ १५.१७ ॥
परंतु उत्तम पुरुष यांहून वेगळा आहे, ज्याला परमात्मा म्हणतात — तो अविनाशी ईश्वर, जो तिन्ही लोकांत प्रवेश करून त्यांचे धारण करतो.
15.18
यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ १५.१८ ॥
कारण मी क्षराच्या पलीकडे आहे आणि अक्षराहूनही उत्तम आहे, म्हणून लोकात आणि वेदात मी पुरुषोत्तम म्हणून प्रसिद्ध आहे.
15.19
यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।
स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ १५.१९ ॥
हे भारता, जो मोहरहित होऊन मला अशा प्रकारे पुरुषोत्तम म्हणून जाणतो, तो सर्वज्ञ सर्व भावाने मलाच भजतो.
15.20
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।
एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ १५.२० ॥
हे निष्पापा, अशा प्रकारे हे अत्यंत गुह्य शास्त्र मी सांगितले. हे भारता, हे जाणून मनुष्य बुद्धिमान आणि कृतकृत्य होतो.