ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ · ਅਧਿਆਇ 15
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.1
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥ १५.१ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉੱਪਰ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲੇ ਅਸ਼ਵੱਥ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਛੰਦ ਇਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੈ।
15.2
अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।
अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ १५.२ ॥
ਇਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵਧੀਆਂ, ਵਿਸ਼ੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਮਨੁੱਖ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
15.3
न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठा ।
अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल मसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥ १५.३ ॥
ਇੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਉਵੇਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਨਾ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ, ਨਾ ਆਦਿ, ਨਾ ਆਧਾਰ। ਪੱਕੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਅਸ਼ਵੱਥ ਨੂੰ ਅਨਾਸਕਤੀ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸ਼ਸਤਰ ਨਾਲ ਵੱਢ ਕੇ,
15.4
ततः पदं तत्परिमार्गितव्य यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः ।
तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥ १५.४ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਪਦ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦੇ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ "ਮੈਂ ਉਸੇ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਫੈਲੀ ਹੈ।"
15.5
निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।
द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञै र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥ १५.५ ॥
ਜੋ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਸਕਤੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਅਧਿਆਤਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਮੁੱਕ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨਾਮਕ ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਉਹ ਮੋਹ-ਰਹਿਤ ਲੋਕ ਉਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
15.6
न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।
यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ १५.६ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਸੂਰਜ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਚੰਦਰਮਾ, ਨਾ ਅੱਗ। ਜਿੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦੇ, ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਹੈ।
15.7
ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ १५.७ ॥
ਇਸ ਜੀਵ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਹੀ ਸਨਾਤਨ ਅੰਸ਼ ਜੀਵ ਬਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇਵਾਂ ਮਨ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ।
15.8
शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।
गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥ १५.८ ॥
ਦੇਹ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਤੋਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
15.9
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।
अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ॥ १५.९ ॥
ਇਹ ਕੰਨ, ਅੱਖ, ਚਮੜੀ, ਜੀਭ, ਨੱਕ ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
15.10
उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।
विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥ १५.१० ॥
ਸਰੀਰ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਭੋਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮੂਰਖ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ; ਗਿਆਨ-ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
15.11
यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।
यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥ १५.११ ॥
ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਯੋਗੀ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਹਕਰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ, ਅਜਿਹੇ ਬੇਸਮਝ ਲੋਕ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
15.12
यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।
यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥ १५.१२ ॥
ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਜੋ ਤੇਜ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਤੇਜ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਹੀ ਜਾਣ।
15.13
गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।
पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥ १५.१३ ॥
ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਰਸ ਭਰਪੂਰ ਸੋਮ ਬਣ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਬਨਸਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹਾਂ।
15.14
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।
प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥ १५.१४ ॥
ਮੈਂ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਬਣ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅੰਨ ਨੂੰ ਪਚਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।
15.15
सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।
वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ॥ १५.१५ ॥
ਮੈਂ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਯਾਦ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੋਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਨਯੋਗ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ; ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।
15.16
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ १५.१६ ॥
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੁਰਖ ਹਨ — ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
15.17
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ १५.१७ ॥
ਪਰ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਹੋਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਈਸ਼ਵਰ ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ।
15.18
यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ १५.१८ ॥
ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਾਂ।
15.19
यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।
स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ १५.१९ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਬਗਿਆਤਾ ਪੂਰੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਭਜਦਾ ਹੈ।
15.20
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।
एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ १५.२० ॥
ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਤਿ ਗੁਪਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਕਿਰਤਕਿਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।