ઉપનિષદો · Bṛhadāraṇyaka 1.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 1.5.1
(सप्तान्नब्राह्मणं वा संवर्गविद्याब्राह्मणम्)
यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पिता ।
एकमस्य साधारणं द्वे देवानभाजयत् ।
त्रीण्यात्मनेऽकुरुत पशुभ्य एकं प्रायच्छत् ।
तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न ।
कस्मात्तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदा ।
यो वै तामक्षितिं वेद सोऽन्नमत्ति प्रतीकेन ।
स देवानपिगच्छति स ऊऋजमुपजीवति ।
इति श्लोकाः ॥ १.५.१ ॥
(સપ્તાન્ન બ્રાહ્મણ અથવા સંવર્ગ વિદ્યા બ્રાહ્મણ) પિતાએ બુદ્ધિ અને તપથી જે સાત અન્નો ઉત્પન્ન કર્યાં, તેમાંથી એક તેનું સામાન્ય રાખ્યું; બે દેવોને વહેંચ્યાં; ત્રણ પોતાના માટે બનાવ્યાં; એક પશુઓને આપ્યું. જે શ્વાસ લે છે અને જે લેતું નથી, તે બધું તેમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. હંમેશા ખવાતાં છતાં તે કેમ ક્ષીણ થતાં નથી? જે તે અક્ષયતાને જાણે છે, તે પ્રતીકરૂપે અન્ન ખાય છે. તે દેવોને પામે છે; ઊર્જાથી જીવે છે. આ શ્લોકો છે.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.2
यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पितेति ।
मेधया हि तपसाजनयत्पितैकमस्य साधारणमिति ।
इदमेवास्य तत्साधारणमन्नं यदिदमद्यते ।
स य एतदुपास्ते न स पाप्मनो व्यावर्तते ।
मिश्रं ह्येतत् ।
द्वे देवानभाजयदिति ।
हुतं च प्रहुतं च ।
तस्माद्देवेभ्यो जुह्वति च प्र च जुह्वति ।
अथो आहुर्दर्शपूर्णमासाविति ।
तस्मान्नेष्टियाजुकः स्यात् ।
पशुभ्य एकं प्रायच्छदिति ।
तत्पयः ।
पयो ह्येवाग्रे मनुष्याश्च पशवश्चोपजीवन्ति ।
तस्मात्कुमारं जातं घृतं वैवाग्रे प्रतिलेहयन्ति स्तनं वानुधापयन्ति ।
अथ वत्सं जातमाहुस्तृणादिति ।
तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च नेति ।
पयसि हीदं सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न ।
तद्यदिदमाहुः संवत्सरं पयसा जुह्वदप पुनर्मृत्युं जयतीति ।
न तथा विद्यात् ।
यदहरेव जुहोति तदहः पुनर्मृत्युमपजयत्येवं विद्वान् ।
सर्वं हि देवेभ्योऽन्नाद्यं प्रयच्छति ।
कस्मात्तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदेति ।
पुरुषो वा अक्षितिः ।
स हीदमन्नं पुनः पुनर्जनयते ।
यो वैतामक्षितिं वेदेति ।
पुरुषो वा अक्षितिः ।
स हीदमन्नं धियाधिया जनयते कर्मभिः ।
यद्धैतन्न कुर्यात्क्षीयेत ह ।
सोऽन्नमत्ति प्रतीकेनेति ।
मुखं प्रतीकं मुखेनेत्येतत् ।
स देवानपिगच्छति स ऊर्जमुपजीवतीति प्रशंसा ॥ १.५.२ ॥
આ મંત્ર સાત અન્ન વિશે છે. પિતાએ તેમને મેધા અને તપથી ઉત્પન્ન કર્યા. પિતાએ મેધા અને તપથી એક અન્નને સૌ માટે સામાન્ય બનાવ્યું. આ જ ખવાતું સામાન્ય અન્ન છે. જે આની ઉપાસના કરે છે તે પાપથી દૂર રહે છે. આ મિશ્ર છે; તેણે બે દેવોને ભાગ આપ્યો - હુત અને પ્રહુત. તેથી દેવોને આહુતિ અપાય છે. કેટલાક દર્શ-પૂર્ણમાસ યજ્ઞ કહે છે; તેથી ઇષ્ટિ કરનાર ન હોવો જોઈએ. પશુઓને એક ભાગ આપ્યો, તે દૂધ. દૂધ જ પ્રથમ મનુષ્યો અને પશુઓનું જીવન છે. તેથી નવજાત બાળકને પહેલાં ઘી ચટાડે છે અથવા સ્તન પાય છે. નવજાત વાછરડાને ઘાસ ખાવાનું કહે છે. તેમાં શ્વાસ લેનાર અને ન લેનાર સર્વ સ્થિર છે. દૂધમાં જ શ્વાસ લેનાર અને ન લેનાર સર્વ સ્થિર છે. એક વર્ષ દૂધથી આહુતિ આપે તો પુનર્મૃત્યુ જીતાય છે, એમ કહેનારાઓનો વિશ્વાસ ન કરવો. દરરોજ આહુતિ આપનાર તે જ દિવસે પુનર્મૃત્યુ જીતે છે; આ રીતે જાણનાર કરે છે. તે દેવોને ખાવા યોગ્ય બધું અન્ન આપે છે. ખવાતાં છતાં તે કેમ સદા ક્ષીણ થતું નથી? પુરુષ જ અક્ષય છે. તે જ આ અન્નને વારંવાર ઉત્પન્ન કરે છે. આ અક્ષયતા જે જાણે છે તે પણ તેવો જ. પુરુષ જ અક્ષય છે. તે આ અન્નને બુદ્ધિ બુદ્ધિથી, કર્મોથી ઉત્પન્ન કરે છે. આ ન કરે તો તે ક્ષીણ થાય. મુખને પ્રતીક બનાવી તે અન્ન ખાય છે. મુખ જ પ્રતીક છે, મુખથી. તે દેવોને પામે છે; બળથી જીવે છે. આ પ્રશંસા છે.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.3
त्रीण्यात्मनेऽकुरुतेति
मनो वाचं प्राणं तान्यात्मनेऽकुरुत ।
अन्यत्रमना अभूवं नादर्शमन्यत्रमना अभूवं नाश्रौषमिति मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति ।
कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव ।
तस्मादपि पृष्ठत उपस्पृष्टो मनसा विजानाति ।
यः कश्च शब्दो वागेव सा ।
एषा ह्यन्तं आयत्तैषा हि न ।
प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानोऽन इत्येतत्सर्वं प्राण एव ।
एतन्मयो वा अयमात्मा ।
वाङ्मयो मनोमयः प्राणमयः ॥ १.५.३ ॥
તેણે ત્રણને આત્મા માટે બનાવ્યા: મન, વાણી અને પ્રાણ. મન બીજે હતું ત્યારે મેં જોયું નહિ, મન બીજે હતું ત્યારે મેં સાંભળ્યું નહિ — ખરેખર મનથી જ જોવાય છે, મનથી જ સંભળાય છે. કામ, સંકલ્પ, સંશય, શ્રદ્ધા, અશ્રદ્ધા, ધૃતિ, અધૃતિ, લજ્જા, બુદ્ધિ, ભય — આ બધું મન જ છે. તેથી પાછળથી સ્પર્શ થાય તોપણ મનથી જ જણાય છે. જે કોઈ શબ્દ છે તે વાણી જ છે; તે તેમાં અંત પામે છે અને તેના પર આધારિત છે. પ્રાણ, અપાન, વ્યાન, ઉદાન, સમાન અને અન્ન — આ બધું પ્રાણ જ છે. આ આત્મા ખરેખર આમનાથી જ બનેલો છે: વાણીમય, મનોમય, પ્રાણમય.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.4
त्रयो लोका एत एव ।
वागेवायं लोको मनोऽन्तरिक्षलोकः प्राणोऽसौ लोकः ॥ १.५.४ ॥
આ જ ત્રણ લોક છે. વાણી જ આ લોક (પૃથ્વી); મન અંતરિક્ષ લોક; પ્રાણ જ તે લોક (દ્યુલોક).
Bṛhadāraṇyaka 1.5.5
त्रयो वेदा एत एव ।
वागेवर्ग्वेदो मनो यजुर्वेदः प्राणः सामवेदः ॥ १.५.५ ॥
આ જ ત્રણ વેદ છે. વાણી જ ઋગ્વેદ; મન યજુર્વેદ; પ્રાણ સામવેદ.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.6
देवा पितरो मनुष्या एत एव ।
वागेव देवा मनः पितरः, प्राणो मानुष्याः ॥ १.५.६ ॥
દેવ, પિતૃ અને મનુષ્ય એ જ છે. વાણી જ દેવ; મન પિતૃ; પ્રાણ મનુષ્ય.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.7
पिता माता प्रजैत एव ।
मन एव पिता वाङ्माता प्राणः प्रजा ॥ १.५.७ ॥
પિતા, માતા, સંતાન — એ જ. મન જ પિતા; વાણી માતા; પ્રાણ સંતાન.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.8
विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातमेत एव ।
यत्किञ्च विज्ञातं वाचस्तद्रूपम् ।
वाग्घि विज्ञाता ।
वागेनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.८ ॥
જાણેલું, જાણવા યોગ્ય, અજાણ્યું — એ જ. જે કંઈ જાણેલું છે તે વાણીનું રૂપ; વાણી જ જાણનારી છે. તે રૂપ બનીને વાણી તેનું રક્ષણ કરે છે.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.9
यत्किञ्च विजिज्ञास्यं मनसस्तद्रूपम् ।
मनो हि विजिज्ञास्यम् ।
मन एनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.९ ॥
જાણવા યોગ્ય જે કંઈ છે તે મનનું રૂપ છે; મન જ જાણવા યોગ્ય છે. તે રૂપ બનીને મન તેનું રક્ષણ કરે છે.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.10
यत्किञ्चाविज्ञातं प्राणस्य तद्रूपम् ।
प्राणो ह्यविज्ञातः ।
प्राण एनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.१० ॥
જે કંઈ અજાણ્યું છે તે પ્રાણનું રૂપ છે; પ્રાણ જ અજાણ્યો છે. તે રૂપ બનીને પ્રાણ તેનું રક્ષણ કરે છે.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.11
तस्यै वाचः पृथिवी शरीरम् ।
ज्योतीरूपमयमग्निः ।
तद्यावत्येव वाक्तावती पृथिवी तावानयमग्निः ॥ १.५.११ ॥
તે વાણીનું શરીર પૃથ્વી છે. પ્રકાશરૂપ આ અગ્નિ છે. જેટલી વાણી તેટલી જ પૃથ્વી; જેટલી પૃથ્વી તેટલો જ આ અગ્નિ.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.12
अथैतस्य मनसो द्यौः शरीरम् ।
ज्योतीरूपमसावादित्यः ।
तद्यावदेव मनस्तावती द्यौस्तावानसावादित्यः ।
तौ मिथुनं समैताम् ।
ततः प्राणोऽजायत ।
स इन्द्रः ।
स एषोऽसपत्नः ।
द्वितीयो वै सपत्नः ।
नास्य सपत्नो भवति य एवं वेद ॥ १.५.१२ ॥
પછી આ મનનું શરીર દ્યુલોક છે. પ્રકાશરૂપ એ આદિત્ય (સૂર્ય) છે. જેટલું મન તેટલો જ દ્યુલોક; જેટલો દ્યુલોક તેટલો જ એ આદિત્ય. એ બંને જોડી તરીકે મળ્યા. તેમનાથી પ્રાણ જન્મ્યો. તે ઇન્દ્ર છે. તે આ અસપત્ન (શત્રુરહિત) છે; બીજો જ શત્રુ હોય છે. આ રીતે જાણનારને શત્રુ નથી હોતો.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.13
अथैतस्य प्राणस्यापः शरीरम् ।
ज्योतीरूपमसौ चन्द्रः ।
तद्यावानेव प्राणस्तावत्य आपस्तावानसौ चन्द्रः ।
त एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ताः ।
स यो हैतानन्तवत उपास्तेऽन्तवन्तं स लोकं जयति ।
अथ यो हैताननन्तानुपास्तेऽनन्तं स लोकं जयति ॥ १.५.१३ ॥
પછી આ પ્રાણનું શરીર જળ છે. પ્રકાશરૂપ એ ચંદ્ર છે. જેટલો પ્રાણ તેટલું જ જળ; જેટલું જળ તેટલો જ એ ચંદ્ર. આ બધા સમાન છે; આ બધા અનંત છે. આમને સીમિત માનીને ઉપાસના કરનાર સીમિત લોક જીતે છે. આમને અનંત માનીને ઉપાસના કરનાર અનંત લોક જીતે છે.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.14
स एष संवत्सरः प्रजापतिष्षोडशकलः ।
तस्य रात्रय एव पञ्चदश कला ।
ध्रुवैवास्य षोडशी कला ।
स रात्रिभिरेवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते ।
सोऽमावास्यां रात्रिमेतया षोडश्या कलया सर्वमिदं प्राणभृदनुप्रविश्य ततः प्रातर्जायते ।
तस्मादेतां रात्रिं प्राणभृतः प्राणं न विच्छिन्द्यादपि कृकलासस्यैतस्या एव देवताया अपचित्यै ॥ १.५.१४ ॥
આ સંવત્સર જ ષોડશકલા પ્રજાપતિ છે. તેની પંદર કલાઓ જ રાત્રિઓ છે. તેની સોળમી કલા સ્થિર છે. તે રાત્રિઓથી જ ભરાય છે અને ઘટે છે. અમાવાસ્યાની રાત્રે આ સોળમી કલા સાથે તે સર્વ પ્રાણીઓમાં પ્રવેશીને સવારે ફરી જન્મે છે. તેથી આ રાત્રે પ્રાણધારીનો પ્રાણ ન કાપવો, ગરોળીનો પણ નહીં; આ દેવતાના સન્માન માટે.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.15
यो वै स संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलोऽयमेव स योऽयमेवंवित्पुरुषः ।
तस्य वित्तमेव पञ्चदश कलाः ।
आत्मैवास्य षोडशी कला ।
स वित्तेनैवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते ।
तदेतन्नभ्यं यदयमात्मा ।
प्रधिर्वित्तम् ।
तस्माद्यद्यपि सर्वज्यानिं जीयत आत्मना चेज्जीवति प्रधिनागादित्येवाहुः ॥ १.५.१५ ॥
તે સંવત્સર એ જ પ્રજાપતિ છે, જેની સોળ કળાઓ છે. આ જ તે છે, અને આ રીતે જાણનાર પુરુષ પણ તે જ છે. તેનું ધન એ જ પંદર કળાઓ છે. આત્મા એ તેની સોળમી કળા છે. તે ધનથી ભરાય છે અને ધનથી ક્ષીણ થાય છે. આ આત્મા નાભિ છે, ધન તેના ચક્રની કિનાર છે. તેથી બધું જીતી લે તોપણ, આત્મા જીવિત હોય તો, તે ચક્ર સહિત ગયો એમ કહેવાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.16
अथ त्रयो वाव लोका मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोक इति ।
सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव जय्यो नान्येन कर्मणा ।
कर्मणा पितृलोकः ।
विद्यया देवलोकः ।
देवलोको वै लोकानां श्रेष्ठः ।
तस्माद्विद्यां प्रशंसन्ति ॥ १.५.१६ ॥
હવે ત્રણ જ લોક છે: મનુષ્યલોક, પિતૃલોક અને દેવલોક. આ મનુષ્યલોક પુત્ર દ્વારા જ જીતાય છે, બીજા કોઈ કર્મ દ્વારા નહીં. કર્મ દ્વારા પિતૃલોક. વિદ્યા દ્વારા દેવલોક. દેવલોક જ લોકોમાં શ્રેષ્ઠ છે. તેથી લોકો વિદ્યાની પ્રશંસા કરે છે.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.17
अथातः सम्प्रत्तिः ।
यदा प्रैष्यन्मन्यतेऽथ पुत्रमाह त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति ।
स पुत्रः प्रत्याहाहं ब्रह्माहं यज्ञोऽहं लोक इति ।
यद्वै किञ्चानूक्तं तस्य सर्वस्य ब्रह्मेत्येकता ।
ये वै के च यज्ञास्तेषां सर्वेषां यज्ञ इत्येकता ।
ये वै के च लोकास्तेषां सर्वेषां लोक इत्येकता ।
एतावद्वा इदं सर्वम् ।
एतन्मा सर्वं सन्नयमितो भुनजदिति ।
तस्मात्पुत्रमनुशिष्टं लोक्यमाहुः ।
तस्मादेनमनुशासति ।
स यदैवंविदस्माल्लोकात्प्रैत्यथैभिरेव प्राणैः सह पुत्रमाविशति ।
स यद्यनेन किञ्चिदक्ष्णया कृतं भवति तस्मादेनं सर्वस्मात्पुत्रो मुञ्चति तस्मात्पुत्रो नाम ।
स पुत्रेणैवास्मिल्लोके प्रतितिष्ठति ।
अथैनमेते देवाः प्राणा अमृता आविशन्ति ॥ १.५.१७ ॥
હવે વારસાના હસ્તાંતરણ વિશે: જ્યારે પિતા જવાની તૈયારીમાં હોય એમ માને છે ત્યારે પુત્રને કહે છે, "તું બ્રહ્મ છે, તું યજ્ઞ છે, તું લોક છે." તે પુત્ર જવાબ આપે છે, "હું બ્રહ્મ છું, હું યજ્ઞ છું, હું લોક છું." જે કંઈ કહેવાયું છે તે બધાની એકતા તે બ્રહ્મ. જે કોઈ યજ્ઞો છે તે બધાની એકતા તે યજ્ઞ. જે કોઈ લોકો છે તે બધાની એકતા તે લોક. આ બધું આટલું જ છે. "આ બધું મને પ્રાપ્ત થાઓ, અહીંથી જ હું ભોગવું." તેથી શિક્ષિત પુત્રને લોક્ય કહે છે. તેથી તેને ઉપદેશ આપે છે. આ રીતે જાણનાર આ લોકમાંથી જાય ત્યારે આ જ પ્રાણો સાથે પુત્રમાં પ્રવેશે છે. તેનાથી કંઈ ભૂલ થઈ હોય તો પુત્ર તેને તે બધામાંથી મુક્ત કરે છે; તેથી તેનું નામ પુત્ર. પુત્ર દ્વારા જ તે આ લોકમાં સ્થિર રહે છે. પછી તેમાં આ અમર દેવ-પ્રાણો પ્રવેશે છે.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.18
पृथिव्यै चैनमग्नेश्च दैवी वागाविशति ।
सा वै दैवी वाग्यया यद्यदेव वदति तत्तद्भवति ॥ १.५.१८ ॥
પૃથ્વી અને અગ્નિમાંથી પણ દૈવી વાણી તેનામાં પ્રવેશે છે. તે જ દૈવી વાણી છે, જેના વડે તે જે જે બોલે છે તે તે થાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.19
दिवश्चैनमादित्याच्च दैवं मन आविशति ।
तद्वै दैवं मनो येनानन्द्येव भवत्यथो न शोचति ॥ १.५.१९ ॥
એનામાં સ્વર્ગ અને સૂર્યમાંથી દૈવી મન પ્રવેશે છે. તે જ દૈવી મન છે, જેના દ્વારા માણસ આનંદિત થાય છે અને શોક કરતો નથી.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.20
अद्भ्यश्चैनं चन्द्रमसश्च दैवः प्राण आविशति ।
स वै दैवः प्राणो यः संचरंश्चासंचरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति ।
स एष एवंवित्सर्वेषां भूतानामात्मा भवति ।
यथैषा देवतैवं सः ।
यथैतां देवतां सर्वाणि भूतान्यवन्त्येवं हैवंविदं सर्वाणि भूतान्यवन्ति ।
यदु किञ्चेमाः प्रजाः शोचन्त्यमैवासां तद्भवति ।
पुण्यमेवामुं गच्छति ।
न ह वै देवान् पापं गच्छति ॥ १.५.२० ॥
જળ અને ચંદ્રમાંથી પણ દૈવી પ્રાણ એનામાં પ્રવેશે છે. ચાલતા અને ન ચાલતા છતાં જે વ્યથિત થતો નથી અને નષ્ટ થતો નથી, તે જ તે દૈવી પ્રાણ છે. આ રીતે જાણનાર સર્વ ભૂતોનો આત્મા બને છે. આ દેવતા જેવો છે, તેવો જ તે છે. જેમ આ દેવતાનો આશ્રય સર્વ ભૂતો લે છે, તેમ આ રીતે જાણનારનો આશ્રય સર્વ ભૂતો લે છે. આ પ્રજાઓ જેના માટે શોક કરે છે, તે તેનાથી દૂર થાય છે. તે પુણ્યલોકમાં જ જાય છે; દેવો પાસે પાપ જતું નથી.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.21
अथातो व्रतमीमांसा ।
प्रजापतिर्ह कर्माणि ससृजे ।
तानि सृष्टान्यन्योऽन्येनास्पर्धन्त ।
वदिष्याम्येवाहमिति वाग्दध्रे ।
द्रक्ष्याम्यहमिति चक्षुः ।
श्रोष्याम्यहमिति श्रोत्रम् ।
एवमन्यानि कर्माणि यथाकर्मम् ।
तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे ।
तान्याप्नोत् ।
तान्याप्त्वा मृत्युरवारुन्ध ।
तस्माच्छ्राम्यत्येव वाक् ।
श्राम्यति चक्षुः ।
श्राम्यति श्रोत्रम् ।
अथेममेव नाप्नोत्योऽयं मध्यमः प्राणः ।
तानि ज्ञातुं दध्रिरे ।
अयं वै नः श्रेष्ठो यः संचरंश्चासंचरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति ।
हन्तास्यैव सर्वे रूपं भवामेति ।
त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन् ।
तस्मादेत एतेनाख्यायन्ते प्राणा इति ।
तेन ह वाव तत्कुलमाचक्षते यस्मिन् कुले भवति य एवं वेद ।
य उ हैवंविदा स्पर्धतेऽनुशुष्यति ।
अनुशुष्य हैवान्ततो म्रियत इत्यध्यात्मम् ॥ १.५.२१ ॥
હવે પછી વ્રતમીમાંસા. પ્રજાપતિએ કર્મોનું સર્જન કર્યું. સર્જાયેલાં તે એકબીજા સાથે સ્પર્ધા કરવા લાગ્યાં. વાણીએ નક્કી કર્યું, 'હું બોલીશ'. આંખે કહ્યું, 'હું જોઈશ'. કાને કહ્યું, 'હું સાંભળીશ'. એ જ રીતે અન્ય કર્મો પણ પોતપોતાના કર્મ અનુસાર. તેમના પર મૃત્યુ થાકના રૂપે આવીને તેમને પકડી લીધાં. તેમને પામીને મૃત્યુએ તેમને વશ કર્યાં. તેથી વાણી થાકે છે, આંખ થાકે છે, કાન થાકે છે. પણ મધ્યમ પ્રાણને તે પામી શકતી નથી. તેને જાણવાનો તેમણે નિશ્ચય કર્યો. 'આ આપણામાં શ્રેષ્ઠ છે; ચાલતા અને ન ચાલતા છતાં જે વ્યથિત થતો નથી અને નષ્ટ થતો નથી. ઠીક, આપણે સૌ એનું જ રૂપ થઈએ.' તેઓ બધાં તેનું જ રૂપ બન્યાં. તેથી તેઓ આ નામથી 'પ્રાણ' કહેવાય છે. આ રીતે જાણનાર જે કુળમાં જન્મે છે, તે કુળને તેના દ્વારા જ કુળ કહે છે. જે આવા જાણનાર સાથે સ્પર્ધા કરે છે, તે સુકાઈ જાય છે; સુકાઈને અંતે મરે છે. આ અધ્યાત્મ દૃષ્ટિ છે.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.22
अथाधिदेवतं
ज्वलिष्याम्येवाहमित्यग्निर्दध्रे ।
तप्स्याम्यहमित्यादित्यः ।
भास्याम्यहमिति चन्द्रमाः ।
एवमन्या देवता यथादेवतम् ।
स यथैषां प्राणानां मध्यमः प्राण एवमेतासां देवतानां वायुः ।
म्लोचन्ति ह्यन्या देवता न वायुः ।
सैषानस्तमिता देवता यद्वायुः ॥ १.५.२२ ॥
હવે અધિદૈવત વિશે. 'હું જ બળીશ' એમ અગ્નિએ નક્કી કર્યું. 'હું તપાવીશ' એમ આદિત્ય. 'હું પ્રકાશીશ' એમ ચંદ્ર. એ જ રીતે અન્ય દેવતાઓ પણ તેમના દેવત્વ અનુસાર. આ પ્રાણોમાં મધ્યમ પ્રાણ જેમ છે, તેમ આ દેવતાઓમાં વાયુ છે. કારણ કે અન્ય દેવતાઓ અસ્ત પામે છે, વાયુ અસ્ત પામતો નથી. તે વાયુ જ એ દેવતા છે જે ક્યારેય અસ્ત પામતો નથી.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.23
अथैष श्लोको भवति
यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छतीति ।
प्राणाद्वा एष उदेति प्राणेऽस्तमेति ।
तं देवाश्चक्रिरे धर्मं स एवाद्य स उ श्व इति ।
यद्वा एतेऽमुर्ह्यध्रियन्त तदेवाप्यद्य कुर्वन्ति ।
तस्मादेकमेव व्रतं चरेत्प्राण्याच्चैवापान्याच्च ।
नेन्मा पाप्मा मृत्युराप्नवदिति ।
यद्यु चरेत्समापिपयिषेत्तेनो एतस्यै देवतायै सायुज्यं सलोकतां जयति ॥ १.५.२३ ॥
અહીં એક શ્લોક છે: સૂર્ય જ્યાંથી ઉગે છે અને જ્યાં અસ્ત થઈને જાય છે. પ્રાણથી જ તે ઉગે છે, પ્રાણમાં જ અસ્ત પામે છે. દેવોએ તેને ધર્મ બનાવ્યો: તે જ આજે અને તે જ આવતીકાલે. આ લોકો આજે જે નથી કરતા, તે પહેલાં પણ કરતા ન હતા. તેથી એક જ વ્રત આચરવું: પ્રાણ અને અપાનનું. પાપ અને મૃત્યુ તેને ન પહોંચે તે માટે. અને જે તેને પૂર્ણ કરવા ઇચ્છે, તે તે દેવતા સાથે એકતા અને સમાન લોક જીતે છે.