ଉପନିଷଦ · Bṛhadāraṇyaka 1.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 1.5.1
(सप्तान्नब्राह्मणं वा संवर्गविद्याब्राह्मणम्)
यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पिता ।
एकमस्य साधारणं द्वे देवानभाजयत् ।
त्रीण्यात्मनेऽकुरुत पशुभ्य एकं प्रायच्छत् ।
तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न ।
कस्मात्तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदा ।
यो वै तामक्षितिं वेद सोऽन्नमत्ति प्रतीकेन ।
स देवानपिगच्छति स ऊऋजमुपजीवति ।
इति श्लोकाः ॥ १.५.१ ॥
(ସପ୍ତାନ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବା ସଂବର୍ଗ ବିଦ୍ୟା ବ୍ରାହ୍ମଣ) ପିତା ବୁଦ୍ଧି ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଯେଉଁ ସାତଟି ଅନ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ସେଥିରୁ ଗୋଟିଏ ଏହାର ସାଧାରଣ ଭାଗ ରଖିଲେ; ଦୁଇଟି ଦେବତାଙ୍କୁ ବାଣ୍ଟିଲେ; ତିନୋଟି ନିଜ ପାଇଁ କଲେ; ଗୋଟିଏ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଯାହା ନିଶ୍ୱାସ ନିଏ ଏବଂ ଯାହା ନିଏ ନାହିଁ, ସବୁ ତା'ରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ସର୍ବଦା ଖାଇ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ? ଯେ ସେହି ଅକ୍ଷୟତାକୁ ଜାଣେ, ସେ ପ୍ରତୀକ ରୂପେ ଅନ୍ନ ଖାଏ। ସେ ଦେବତାଙ୍କ ନିକଟ ପହଞ୍ଚେ; ଊର୍ଜାରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରେ। ଏଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ଲୋକ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.2
यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पितेति ।
मेधया हि तपसाजनयत्पितैकमस्य साधारणमिति ।
इदमेवास्य तत्साधारणमन्नं यदिदमद्यते ।
स य एतदुपास्ते न स पाप्मनो व्यावर्तते ।
मिश्रं ह्येतत् ।
द्वे देवानभाजयदिति ।
हुतं च प्रहुतं च ।
तस्माद्देवेभ्यो जुह्वति च प्र च जुह्वति ।
अथो आहुर्दर्शपूर्णमासाविति ।
तस्मान्नेष्टियाजुकः स्यात् ।
पशुभ्य एकं प्रायच्छदिति ।
तत्पयः ।
पयो ह्येवाग्रे मनुष्याश्च पशवश्चोपजीवन्ति ।
तस्मात्कुमारं जातं घृतं वैवाग्रे प्रतिलेहयन्ति स्तनं वानुधापयन्ति ।
अथ वत्सं जातमाहुस्तृणादिति ।
तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च नेति ।
पयसि हीदं सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न ।
तद्यदिदमाहुः संवत्सरं पयसा जुह्वदप पुनर्मृत्युं जयतीति ।
न तथा विद्यात् ।
यदहरेव जुहोति तदहः पुनर्मृत्युमपजयत्येवं विद्वान् ।
सर्वं हि देवेभ्योऽन्नाद्यं प्रयच्छति ।
कस्मात्तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदेति ।
पुरुषो वा अक्षितिः ।
स हीदमन्नं पुनः पुनर्जनयते ।
यो वैतामक्षितिं वेदेति ।
पुरुषो वा अक्षितिः ।
स हीदमन्नं धियाधिया जनयते कर्मभिः ।
यद्धैतन्न कुर्यात्क्षीयेत ह ।
सोऽन्नमत्ति प्रतीकेनेति ।
मुखं प्रतीकं मुखेनेत्येतत् ।
स देवानपिगच्छति स ऊर्जमुपजीवतीति प्रशंसा ॥ १.५.२ ॥
ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସାତୋଟି ଅନ୍ନ ବିଷୟରେ। ପିତା ସେମାନଙ୍କୁ ମେଧା ଓ ତପସ୍ୟାରେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ପିତା ମେଧା ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଗୋଟିଏ ଅନ୍ନକୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ କଲେ। ଏହା ହିଁ ଖିଆଯାଉଥିବା ସାଧାରଣ ଅନ୍ନ। ଯିଏ ଏହାକୁ ଉପାସନା କରେ ସେ ପାପରୁ ଦୂରେ ରୁହେ। ଏହା ମିଶ୍ର; ସେ ଦୁଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭାଗ ଦେଲେ - ହୁତ ଓ ପ୍ରହୁତ। ତେଣୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆହୁତି ଦିଆଯାଏ। କେହି କେହି ଦର୍ଶପୂର୍ଣମାସ ଯଜ୍ଞ କହନ୍ତି; ତେଣୁ ଇଷ୍ଟି କରିବା ଲୋକ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ଭାଗ ଦେଲେ, ତାହା ହେଲା କ୍ଷୀର। କ୍ଷୀର ହିଁ ପ୍ରଥମେ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁଙ୍କର ଜୀବିକା। ତେଣୁ ଜନ୍ମିତ ଶିଶୁକୁ ପ୍ରଥମେ ଘିଅ ଚଟାନ୍ତି କିମ୍ବା ସ୍ତନ ପିଆନ୍ତି। ଜନ୍ମିତ ବାଛୁରୀକୁ ଘାସ ଖାଇବାକୁ କୁହନ୍ତି। ତାହାଠାରେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ଏବଂ ନ ନେଉଥିବା ସବୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। କ୍ଷୀରରେ ହିଁ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ଏବଂ ନ ନେଉଥିବା ସବୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଯେଉଁମାନେ କହନ୍ତି ଏକ ବର୍ଷ କ୍ଷୀରରେ ଆହୁତି ଦେଲେ ପୁନର୍ମୃତ୍ୟୁ ଜିତାଯାଏ, ସେମାନଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ଆହୁତି ଦିଏ, ସେ ସେହି ଦିନରେ ପୁନର୍ମୃତ୍ୟୁ ଜିତେ; ଏପରି ଜାଣିଥିବା ଲୋକ କରେ। ସେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଖାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅନ୍ନ ଦିଏ। ଖିଆଯାଇ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ସର୍ବଦା କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ? ପୁରୁଷ ହିଁ ଅକ୍ଷୟ। ସେ ହିଁ ଏହି ଅନ୍ନକୁ ବାରମ୍ବାର ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏହି ଅକ୍ଷୟତା ଯିଏ ଜାଣେ ସେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। ପୁରୁଷ ହିଁ ଅକ୍ଷୟ। ସେ ଏହି ଅନ୍ନକୁ ବୁଦ୍ଧି ବୁଦ୍ଧିରେ, କର୍ମରେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏହା ନ କଲେ ତାହା କ୍ଷୟ ହେବ। ମୁଖକୁ ପ୍ରତୀକ କରି ସେ ଅନ୍ନ ଖାଏ। ମୁଖ ହିଁ ପ୍ରତୀକ, ମୁଖ ଦ୍ୱାରା। ସେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପାଏ; ବଳରେ ଜୀବିତ ରହେ। ଏହା ପ୍ରଶଂସା।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.3
त्रीण्यात्मनेऽकुरुतेति
मनो वाचं प्राणं तान्यात्मनेऽकुरुत ।
अन्यत्रमना अभूवं नादर्शमन्यत्रमना अभूवं नाश्रौषमिति मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति ।
कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव ।
तस्मादपि पृष्ठत उपस्पृष्टो मनसा विजानाति ।
यः कश्च शब्दो वागेव सा ।
एषा ह्यन्तं आयत्तैषा हि न ।
प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानोऽन इत्येतत्सर्वं प्राण एव ।
एतन्मयो वा अयमात्मा ।
वाङ्मयो मनोमयः प्राणमयः ॥ १.५.३ ॥
ସେ ତିନୋଟିକୁ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ: ମନ, ବାକ୍ ଓ ପ୍ରାଣ। ମନ ଅନ୍ୟତ୍ର ଥିବାରୁ ମୁଁ ଦେଖି ନ ଥିଲି, ମନ ଅନ୍ୟତ୍ର ଥିବାରୁ ମୁଁ ଶୁଣି ନ ଥିଲି — ପ୍ରକୃତରେ ମନ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଦେଖାଯାଏ, ମନ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଶୁଣାଯାଏ। କାମ, ସଂକଳ୍ପ, ସଂଶୟ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଅଶ୍ରଦ୍ଧା, ଧୃତି, ଅଧୃତି, ଲଜ୍ଜା, ବୁଦ୍ଧି, ଭୟ — ଏ ସବୁ ମନ ହିଁ। ତେଣୁ ପଛରୁ ସ୍ପର୍ଶ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାପଡ଼େ। ଯେକୌଣସି ଶବ୍ଦ ବାକ୍ ହିଁ; ତାହା ଏଥିରେ ଶେଷ ହୁଏ ଏବଂ ଏହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ, ଉଦାନ, ସମାନ ଓ ଅନ୍ନ — ଏ ସବୁ ପ୍ରାଣ ହିଁ। ଏହି ଆତ୍ମା ପ୍ରକୃତରେ ଏସବୁ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ: ବାକ୍ମୟ, ମନୋମୟ, ପ୍ରାଣମୟ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.4
त्रयो लोका एत एव ।
वागेवायं लोको मनोऽन्तरिक्षलोकः प्राणोऽसौ लोकः ॥ १.५.४ ॥
ଏହି ତିନୋଟି ଲୋକ। ବାକ୍ ହିଁ ଏହି ଲୋକ (ପୃଥିବୀ); ମନ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ଲୋକ; ପ୍ରାଣ ହିଁ ସେହି ଲୋକ (ଦ୍ୟୁଲୋକ)।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.5
त्रयो वेदा एत एव ।
वागेवर्ग्वेदो मनो यजुर्वेदः प्राणः सामवेदः ॥ १.५.५ ॥
ଏହି ତିନୋଟି ବେଦ। ବାକ୍ ହିଁ ଋଗ୍ବେଦ; ମନ ଯଜୁର୍ବେଦ; ପ୍ରାଣ ସାମବେଦ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.6
देवा पितरो मनुष्या एत एव ।
वागेव देवा मनः पितरः, प्राणो मानुष्याः ॥ १.५.६ ॥
ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଏମାନେ ହିଁ। ବାକ୍ ହିଁ ଦେବତା; ମନ ପିତୃ; ପ୍ରାଣ ମନୁଷ୍ୟ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.7
पिता माता प्रजैत एव ।
मन एव पिता वाङ्माता प्राणः प्रजा ॥ १.५.७ ॥
ପିତା, ମାତା, ସନ୍ତାନ — ଏହା ହିଁ। ମନ ହିଁ ପିତା; ବାକ୍ ମାତା; ପ୍ରାଣ ସନ୍ତାନ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.8
विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातमेत एव ।
यत्किञ्च विज्ञातं वाचस्तद्रूपम् ।
वाग्घि विज्ञाता ।
वागेनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.८ ॥
ଜଣାଥିବା, ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଅଜଣା — ଏହା ହିଁ। ଯାହା କିଛି ଜଣା ତାହା ବାକ୍ର ରୂପ; ବାକ୍ ହିଁ ଜାଣନ୍ତି। ସେହି ରୂପ ହୋଇ ବାକ୍ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.9
यत्किञ्च विजिज्ञास्यं मनसस्तद्रूपम् ।
मनो हि विजिज्ञास्यम् ।
मन एनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.९ ॥
ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ଯାହା କିଛି ତାହା ମନର ରୂପ; ମନ ହିଁ ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ। ସେହି ରୂପ ହୋଇ ମନ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.10
यत्किञ्चाविज्ञातं प्राणस्य तद्रूपम् ।
प्राणो ह्यविज्ञातः ।
प्राण एनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.१० ॥
ଅଜଣା ଯାହା କିଛି ତାହା ପ୍ରାଣର ରୂପ; ପ୍ରାଣ ହିଁ ଅଜଣା। ସେହି ରୂପ ହୋଇ ପ୍ରାଣ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.11
तस्यै वाचः पृथिवी शरीरम् ।
ज्योतीरूपमयमग्निः ।
तद्यावत्येव वाक्तावती पृथिवी तावानयमग्निः ॥ १.५.११ ॥
ସେହି ବାଣୀର ଶରୀର ପୃଥିବୀ। ଜ୍ୟୋତିରୂପ ଏହି ଅଗ୍ନି। ଯେତେ ବାଣୀ, ସେତେ ହିଁ ପୃଥିବୀ; ଯେତେ ପୃଥିବୀ, ସେତେ ହିଁ ଏହି ଅଗ୍ନି।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.12
अथैतस्य मनसो द्यौः शरीरम् ।
ज्योतीरूपमसावादित्यः ।
तद्यावदेव मनस्तावती द्यौस्तावानसावादित्यः ।
तौ मिथुनं समैताम् ।
ततः प्राणोऽजायत ।
स इन्द्रः ।
स एषोऽसपत्नः ।
द्वितीयो वै सपत्नः ।
नास्य सपत्नो भवति य एवं वेद ॥ १.५.१२ ॥
ତା'ପରେ ଏହି ମନର ଶରୀର ଦ୍ୟୁଲୋକ। ଜ୍ୟୋତିରୂପ ସେହି ଆଦିତ୍ୟ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)। ଯେତେ ମନ, ସେତେ ହିଁ ଦ୍ୟୁଲୋକ; ଯେତେ ଦ୍ୟୁଲୋକ, ସେତେ ହିଁ ସେ ଆଦିତ୍ୟ। ସେମାନେ ଦୁଇ ଯୋଡ଼ା ହୋଇ ମିଳିଲେ। ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରାଣ ଜନ୍ମିଲା। ସେ ଇନ୍ଦ୍ର। ସେ ଏହି ଅସପତ୍ନ (ଶତ୍ରୁହୀନ); ଦ୍ୱିତୀୟ ହିଁ ଶତ୍ରୁ। ଏପରି ଜାଣୁଥିବା ଲୋକର ଶତ୍ରୁ ନ ଥାଏ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.13
अथैतस्य प्राणस्यापः शरीरम् ।
ज्योतीरूपमसौ चन्द्रः ।
तद्यावानेव प्राणस्तावत्य आपस्तावानसौ चन्द्रः ।
त एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ताः ।
स यो हैतानन्तवत उपास्तेऽन्तवन्तं स लोकं जयति ।
अथ यो हैताननन्तानुपास्तेऽनन्तं स लोकं जयति ॥ १.५.१३ ॥
ତା'ପରେ ଏହି ପ୍ରାଣର ଶରୀର ଜଳ। ଜ୍ୟୋତିରୂପ ସେହି ଚନ୍ଦ୍ର। ଯେତେ ପ୍ରାଣ, ସେତେ ହିଁ ଜଳ; ଯେତେ ଜଳ, ସେତେ ହିଁ ସେ ଚନ୍ଦ୍ର। ଏସବୁ ସମାନ; ଏସବୁ ଅନନ୍ତ। ଏମାନଙ୍କୁ ସୀମିତ ଭାବି ଉପାସନା କରିଥିବା ଲୋକ ସୀମିତ ଲୋକ ଜିତେ। ଏମାନଙ୍କୁ ଅନନ୍ତ ଭାବି ଉପାସନା କରିଥିବା ଲୋକ ଅନନ୍ତ ଲୋକ ଜିତେ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.14
स एष संवत्सरः प्रजापतिष्षोडशकलः ।
तस्य रात्रय एव पञ्चदश कला ।
ध्रुवैवास्य षोडशी कला ।
स रात्रिभिरेवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते ।
सोऽमावास्यां रात्रिमेतया षोडश्या कलया सर्वमिदं प्राणभृदनुप्रविश्य ततः प्रातर्जायते ।
तस्मादेतां रात्रिं प्राणभृतः प्राणं न विच्छिन्द्यादपि कृकलासस्यैतस्या एव देवताया अपचित्यै ॥ १.५.१४ ॥
ଏହି ସଂବତ୍ସର ହିଁ ଷୋଡ଼ଶକଳା ପ୍ରଜାପତି। ତାଙ୍କର ପନ୍ଦରଟି କଳା ହିଁ ରାତ୍ରି। ତାଙ୍କର ଷୋଡ଼ଶ କଳା ସ୍ଥିର। ସେ ରାତ୍ରି ଦ୍ୱାରା ହିଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ କ୍ଷୀଣ ହୁଅନ୍ତି। ଅମାବାସ୍ୟା ରାତିରେ ଏହି ଷୋଡ଼ଶ କଳା ସହିତ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପ୍ରଭାତରେ ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତି। ତେଣୁ ଏହି ରାତିରେ ପ୍ରାଣୀର ପ୍ରାଣ କାଟିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏପରିକି ଗିରଗିଟିର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ଦେବତାଙ୍କ ସମ୍ମାନ ପାଇଁ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.15
यो वै स संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलोऽयमेव स योऽयमेवंवित्पुरुषः ।
तस्य वित्तमेव पञ्चदश कलाः ।
आत्मैवास्य षोडशी कला ।
स वित्तेनैवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते ।
तदेतन्नभ्यं यदयमात्मा ।
प्रधिर्वित्तम् ।
तस्माद्यद्यपि सर्वज्यानिं जीयत आत्मना चेज्जीवति प्रधिनागादित्येवाहुः ॥ १.५.१५ ॥
ସେହି ସଂବତ୍ସର ହିଁ ପ୍ରଜାପତି, ଯାହାର ଷୋଳ କଳା। ଏହା ହିଁ ସେ, ଏବଂ ଏପରି ଜାଣିଥିବା ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ସେ। ତାହାର ଧନ ହିଁ ପନ୍ଦର କଳା। ଆତ୍ମା ହିଁ ତାହାର ଷୋଡ଼ଶୀ କଳା। ସେ ଧନ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ଏବଂ ଧନ ଦ୍ୱାରା ହିଁ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ନାଭି, ଧନ ତାହାର ଚକ୍ରର ପରିଧି। ତେଣୁ ସବୁ ଜିତିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆତ୍ମା ଜୀବିତ ଥିଲେ, ଲୋକେ କହନ୍ତି ସେ ଚକ୍ର ସହ ଚାଲିଗଲା।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.16
अथ त्रयो वाव लोका मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोक इति ।
सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव जय्यो नान्येन कर्मणा ।
कर्मणा पितृलोकः ।
विद्यया देवलोकः ।
देवलोको वै लोकानां श्रेष्ठः ।
तस्माद्विद्यां प्रशंसन्ति ॥ १.५.१६ ॥
ବର୍ତ୍ତମାନ ତିନି ହିଁ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି: ମନୁଷ୍ୟଲୋକ, ପିତୃଲୋକ ଓ ଦେବଲୋକ। ଏହି ମନୁଷ୍ୟଲୋକ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଜୟ କରାଯାଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପିତୃଲୋକ। ବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦେବଲୋକ। ଦେବଲୋକ ହିଁ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତେଣୁ ଲୋକେ ବିଦ୍ୟାର ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.17
अथातः सम्प्रत्तिः ।
यदा प्रैष्यन्मन्यतेऽथ पुत्रमाह त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति ।
स पुत्रः प्रत्याहाहं ब्रह्माहं यज्ञोऽहं लोक इति ।
यद्वै किञ्चानूक्तं तस्य सर्वस्य ब्रह्मेत्येकता ।
ये वै के च यज्ञास्तेषां सर्वेषां यज्ञ इत्येकता ।
ये वै के च लोकास्तेषां सर्वेषां लोक इत्येकता ।
एतावद्वा इदं सर्वम् ।
एतन्मा सर्वं सन्नयमितो भुनजदिति ।
तस्मात्पुत्रमनुशिष्टं लोक्यमाहुः ।
तस्मादेनमनुशासति ।
स यदैवंविदस्माल्लोकात्प्रैत्यथैभिरेव प्राणैः सह पुत्रमाविशति ।
स यद्यनेन किञ्चिदक्ष्णया कृतं भवति तस्मादेनं सर्वस्मात्पुत्रो मुञ्चति तस्मात्पुत्रो नाम ।
स पुत्रेणैवास्मिल्लोके प्रतितिष्ठति ।
अथैनमेते देवाः प्राणा अमृता आविशन्ति ॥ १.५.१७ ॥
ବର୍ତ୍ତମାନ ଉତ୍ତରାଧିକାର ହସ୍ତାନ୍ତର ବିଷୟରେ: ଯେତେବେଳେ ପିତା ଭାବନ୍ତି ସେ ଯିବେ, ସେ ପୁତ୍ରକୁ କହନ୍ତି, "ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମ, ତୁମେ ଯଜ୍ଞ, ତୁମେ ଲୋକ।" ସେହି ପୁତ୍ର ଉତ୍ତର ଦିଏ, "ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ମୁଁ ଯଜ୍ଞ, ମୁଁ ଲୋକ।" ଯାହା କିଛି କୁହାଯାଇଛି ସେ ସବୁର ଏକତା ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ। ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ ଅଛି ସେ ସବୁର ଏକତା ହିଁ ଯଜ୍ଞ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଅଛି ସେ ସବୁର ଏକତା ହିଁ ଲୋକ। ଏସବୁ ଏତିକି। "ଏହି ସବୁ ମୋର ହେଉ, ଏଠାରୁ ମୁଁ ଭୋଗ କରେ।" ତେଣୁ ଶିକ୍ଷିତ ପୁତ୍ରକୁ ଲୋକ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ତେଣୁ ତାହାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ। ଏପରି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ଲୋକରୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେ ଏହି ପ୍ରାଣମାନଙ୍କ ସହିତ ପୁତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ତାହାଦ୍ୱାରା କିଛି ଭୁଲ ହୋଇଥିଲେ ପୁତ୍ର ତାହାକୁ ସେଥିରୁ ମୁକ୍ତ କରେ; ତେଣୁ ତାହାର ନାମ ପୁତ୍ର। ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସେ ଏହି ଲୋକରେ ସ୍ଥିର ରହେ। ତାପରେ ତାହାଠାରେ ଏହି ଅମୃତ ଦେବ-ପ୍ରାଣମାନେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.18
पृथिव्यै चैनमग्नेश्च दैवी वागाविशति ।
सा वै दैवी वाग्यया यद्यदेव वदति तत्तद्भवति ॥ १.५.१८ ॥
ପୃଥିବୀ ଓ ଅଗ୍ନିରୁ ମଧ୍ୟ ଦୈବୀ ବାଣୀ ତାହାଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସେହି ଦୈବୀ ବାଣୀ ହିଁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ଯାହା ଯାହା କହେ ତାହା ତାହା ହୁଏ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.19
दिवश्चैनमादित्याच्च दैवं मन आविशति ।
तद्वै दैवं मनो येनानन्द्येव भवत्यथो न शोचति ॥ १.५.१९ ॥
ଏହାଭିତରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଦୈବ ମନ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସେହି ଦୈବ ମନ, ଯଦ୍ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ ଏବଂ ଶୋକ କରେ ନାହିଁ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.20
अद्भ्यश्चैनं चन्द्रमसश्च दैवः प्राण आविशति ।
स वै दैवः प्राणो यः संचरंश्चासंचरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति ।
स एष एवंवित्सर्वेषां भूतानामात्मा भवति ।
यथैषा देवतैवं सः ।
यथैतां देवतां सर्वाणि भूतान्यवन्त्येवं हैवंविदं सर्वाणि भूतान्यवन्ति ।
यदु किञ्चेमाः प्रजाः शोचन्त्यमैवासां तद्भवति ।
पुण्यमेवामुं गच्छति ।
न ह वै देवान् पापं गच्छति ॥ १.५.२० ॥
ଜଳ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଦୈବ ପ୍ରାଣ ଏହାଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଚାଲୁଥିବା ଏବଂ ନ ଚାଲୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଯିଏ ବ୍ୟଥିତ ହୁଏ ନାହିଁ ଓ ବିନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେ ହିଁ ସେହି ଦୈବ ପ୍ରାଣ। ଏପରି ଜାଣୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ଭୂତର ଆତ୍ମା ହୁଏ। ଏହି ଦେବତା ଯେପରି, ସେ ମଧ୍ୟ ସେପରି। ଯେପରି ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ସେପରି ଏପରି ଜାଣୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ଯାହା ପାଇଁ ଶୋକ କରନ୍ତି, ତାହା ତା'ଠାରୁ ଦୂର ହୁଏ। ସେ ପୁଣ୍ୟ ଦିଗରେ ହିଁ ଯାଏ; ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ପାପ ଯାଏ ନାହିଁ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.21
अथातो व्रतमीमांसा ।
प्रजापतिर्ह कर्माणि ससृजे ।
तानि सृष्टान्यन्योऽन्येनास्पर्धन्त ।
वदिष्याम्येवाहमिति वाग्दध्रे ।
द्रक्ष्याम्यहमिति चक्षुः ।
श्रोष्याम्यहमिति श्रोत्रम् ।
एवमन्यानि कर्माणि यथाकर्मम् ।
तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे ।
तान्याप्नोत् ।
तान्याप्त्वा मृत्युरवारुन्ध ।
तस्माच्छ्राम्यत्येव वाक् ।
श्राम्यति चक्षुः ।
श्राम्यति श्रोत्रम् ।
अथेममेव नाप्नोत्योऽयं मध्यमः प्राणः ।
तानि ज्ञातुं दध्रिरे ।
अयं वै नः श्रेष्ठो यः संचरंश्चासंचरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति ।
हन्तास्यैव सर्वे रूपं भवामेति ।
त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन् ।
तस्मादेत एतेनाख्यायन्ते प्राणा इति ।
तेन ह वाव तत्कुलमाचक्षते यस्मिन् कुले भवति य एवं वेद ।
य उ हैवंविदा स्पर्धतेऽनुशुष्यति ।
अनुशुष्य हैवान्ततो म्रियत इत्यध्यात्मम् ॥ १.५.२१ ॥
ବର୍ତ୍ତମାନ ପରେ ବ୍ରତମୀମାଂସା। ପ୍ରଜାପତି କର୍ମସମୂହ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ସେଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ସହ ସ୍ପର୍ଦ୍ଧା କଲେ। ବାକ୍ ସ୍ଥିର କଲା, 'ମୁଁ କହିବି'। ଚକ୍ଷୁ କହିଲା, 'ମୁଁ ଦେଖିବି'। ଶ୍ରୋତ୍ର କହିଲା, 'ମୁଁ ଶୁଣିବି'। ଏହିପରି ଅନ୍ୟ କର୍ମସବୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ କର୍ମ ଅନୁସାରେ। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୃତ୍ୟୁ କ୍ଳାନ୍ତି ରୂପେ ଆସି ଧରିଲା। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପାଇ ମୃତ୍ୟୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବଶ କଲା। ତେଣୁ ବାକ୍ କ୍ଳାନ୍ତ ହୁଏ, ଚକ୍ଷୁ କ୍ଳାନ୍ତ ହୁଏ, ଶ୍ରୋତ୍ର କ୍ଳାନ୍ତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ମଧ୍ୟମ ପ୍ରାଣକୁ ସେ ପାଏ ନାହିଁ। ତାକୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ ସେମାନେ ସଂକଳ୍ପ କଲେ। 'ଏ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଚାଲୁଥିବା ଓ ନ ଚାଲୁଥିବା ସମୟରେ ବ୍ୟଥିତ ହୁଏ ନାହିଁ ଏବଂ ବିନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଠିକ୍, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହାର ହିଁ ରୂପ ହେଉ।' ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏହାର ହିଁ ରୂପ ହେଲେ। ତେଣୁ ସେମାନେ ଏହି ନାମରେ 'ପ୍ରାଣ' ବୋଲି ଖ୍ୟାତ ହୁଅନ୍ତି। ଏପରି ଜାଣୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଯେଉଁ କୁଳରେ ଜନ୍ମେ, ସେହି କୁଳକୁ ତା'ଠାରୁ ହିଁ କୁଳ କୁହନ୍ତି। ଯିଏ ଏପରି ଜ୍ଞାନୀ ସହ ସ୍ପର୍ଦ୍ଧା କରେ, ସେ ଶୁଖି ଯାଏ; ଶୁଖି ଶେଷରେ ମରେ। ଏହା ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.22
अथाधिदेवतं
ज्वलिष्याम्येवाहमित्यग्निर्दध्रे ।
तप्स्याम्यहमित्यादित्यः ।
भास्याम्यहमिति चन्द्रमाः ।
एवमन्या देवता यथादेवतम् ।
स यथैषां प्राणानां मध्यमः प्राण एवमेतासां देवतानां वायुः ।
म्लोचन्ति ह्यन्या देवता न वायुः ।
सैषानस्तमिता देवता यद्वायुः ॥ १.५.२२ ॥
ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଧିଦୈବତ ବିଷୟରେ। 'ମୁଁ ହିଁ ଜଳିବି' ଏପରି ଅଗ୍ନି ସ୍ଥିର କଲା। 'ମୁଁ ତପାଇବି' ଏପରି ଆଦିତ୍ୟ। 'ମୁଁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିବି' ଏପରି ଚନ୍ଦ୍ର। ଏପରି ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଦେବତ୍ୱ ଅନୁସାରେ। ଏହି ପ୍ରାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ମଧ୍ୟମ ପ୍ରାଣ, ସେପରି ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ। କାରଣ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଅସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ବାୟୁ ଅସ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ସେହି ବାୟୁ ହିଁ ସେହି ଦେବତା ଯାହା କେବେ ଅସ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.23
अथैष श्लोको भवति
यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छतीति ।
प्राणाद्वा एष उदेति प्राणेऽस्तमेति ।
तं देवाश्चक्रिरे धर्मं स एवाद्य स उ श्व इति ।
यद्वा एतेऽमुर्ह्यध्रियन्त तदेवाप्यद्य कुर्वन्ति ।
तस्मादेकमेव व्रतं चरेत्प्राण्याच्चैवापान्याच्च ।
नेन्मा पाप्मा मृत्युराप्नवदिति ।
यद्यु चरेत्समापिपयिषेत्तेनो एतस्यै देवतायै सायुज्यं सलोकतां जयति ॥ १.५.२३ ॥
ଏଠାରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି: ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେଉଁଠାରୁ ଉଦିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ଅସ୍ତ ହୋଇ ଯାଆନ୍ତି। ପ୍ରାଣରୁ ହିଁ ସେ ଉଦିତ ହୁଅନ୍ତି, ପ୍ରାଣରେ ଅସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ କଲେ: ସେ ହିଁ ଆଜି, ସେ ହିଁ କାଲି। ଏହି ଲୋକମାନେ ଆଜି ଯାହା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଆଗରୁ ମଧ୍ୟ କରୁ ନଥିଲେ। ତେଣୁ ଗୋଟିଏ ବ୍ରତ ହିଁ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ: ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନର। ପାପ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ନ ପହଞ୍ଚୁ। ଯେ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ସେହି ଦେବତା ସହ ଏକତା ଓ ସମାନ ଲୋକ ଜିତେ।