ウパニシャッド · Bṛhadāraṇyaka 1.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 1.5.1
(सप्तान्नब्राह्मणं वा संवर्गविद्याब्राह्मणम्)
यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पिता ।
एकमस्य साधारणं द्वे देवानभाजयत् ।
त्रीण्यात्मनेऽकुरुत पशुभ्य एकं प्रायच्छत् ।
तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न ।
कस्मात्तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदा ।
यो वै तामक्षितिं वेद सोऽन्नमत्ति प्रतीकेन ।
स देवानपिगच्छति स ऊऋजमुपजीवति ।
इति श्लोकाः ॥ १.५.१ ॥
（七つの食物のブラーフマナ、あるいはサンヴァルガ知のブラーフマナ。）父が知恵と苦行によって生み出した七つの食物のうち、一つを共通のものとして取り分け、二つを神々に分け、三つを自分のために作り、一つを動物に与えた。その中に、息をするものと息をしないもののすべてが据えられている。常に食べられているのに、なぜそれらは減らないのか。その不滅を知る者は、象徴として食物を食べる。彼は神々に至り、活力によって生きる。ここに詩節がある。
Bṛhadāraṇyaka 1.5.2
यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पितेति ।
मेधया हि तपसाजनयत्पितैकमस्य साधारणमिति ।
इदमेवास्य तत्साधारणमन्नं यदिदमद्यते ।
स य एतदुपास्ते न स पाप्मनो व्यावर्तते ।
मिश्रं ह्येतत् ।
द्वे देवानभाजयदिति ।
हुतं च प्रहुतं च ।
तस्माद्देवेभ्यो जुह्वति च प्र च जुह्वति ।
अथो आहुर्दर्शपूर्णमासाविति ।
तस्मान्नेष्टियाजुकः स्यात् ।
पशुभ्य एकं प्रायच्छदिति ।
तत्पयः ।
पयो ह्येवाग्रे मनुष्याश्च पशवश्चोपजीवन्ति ।
तस्मात्कुमारं जातं घृतं वैवाग्रे प्रतिलेहयन्ति स्तनं वानुधापयन्ति ।
अथ वत्सं जातमाहुस्तृणादिति ।
तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च नेति ।
पयसि हीदं सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न ।
तद्यदिदमाहुः संवत्सरं पयसा जुह्वदप पुनर्मृत्युं जयतीति ।
न तथा विद्यात् ।
यदहरेव जुहोति तदहः पुनर्मृत्युमपजयत्येवं विद्वान् ।
सर्वं हि देवेभ्योऽन्नाद्यं प्रयच्छति ।
कस्मात्तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदेति ।
पुरुषो वा अक्षितिः ।
स हीदमन्नं पुनः पुनर्जनयते ।
यो वैतामक्षितिं वेदेति ।
पुरुषो वा अक्षितिः ।
स हीदमन्नं धियाधिया जनयते कर्मभिः ।
यद्धैतन्न कुर्यात्क्षीयेत ह ।
सोऽन्नमत्ति प्रतीकेनेति ।
मुखं प्रतीकं मुखेनेत्येतत् ।
स देवानपिगच्छति स ऊर्जमुपजीवतीति प्रशंसा ॥ १.५.२ ॥
この節は、父が智慧と苦行によって生み出した七種の食物について語る。父は智慧と苦行によって一つの食物をすべての者に共通のものとした。これが食べられる共通の食物である。これを瞑想する者は悪から遠ざかる。それは混合したものである。父は神々に二つを分け与えたからである。火に注がれた供物と、こぼされた供物である。ゆえに神々には、注がれた供物もこぼされた供物も捧げられる。新月と満月の祭儀を行うべきだと言う者がいるので、イシュティ祭儀を行う者であってはならない。父は動物に一つの分け前を与えた。それは乳である。乳はまず人間と動物を養うからである。ゆえに生まれたばかりの子には、まずギーを舐めさせるか乳房を吸わせ、生まれた子牛には草を食べさせよと言う。その中に、息をするものも息をしないものもすべてが立っている。乳の中に、息をするものも息をしないものもすべてが立っている。一年間乳で供物を捧げれば繰り返す死に打ち勝つと言う者は信じてはならない。毎日供物を捧げる者は、その同じ日に繰り返す死に打ち勝つ。知る者はこのように行う。彼は神々に食べるべきすべての食物を捧げる。食べられても、それらはなぜいつも減らないのか。プルシャのみが不滅である。彼はこの食物を幾度も生み出す。この不滅を知る者も同様である。プルシャのみが不滅である。彼は一つ一つの思いによって、行為によってこの食物を生み出す。もしそうしなければ、それは尽きるだろう。彼は口を手段として食物を食べる。口が手段であり、口によって。彼は神々に至り、力によって生きる。これは賛美である。
Bṛhadāraṇyaka 1.5.3
त्रीण्यात्मनेऽकुरुतेति
मनो वाचं प्राणं तान्यात्मनेऽकुरुत ।
अन्यत्रमना अभूवं नादर्शमन्यत्रमना अभूवं नाश्रौषमिति मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति ।
कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव ।
तस्मादपि पृष्ठत उपस्पृष्टो मनसा विजानाति ।
यः कश्च शब्दो वागेव सा ।
एषा ह्यन्तं आयत्तैषा हि न ।
प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानोऽन इत्येतत्सर्वं प्राण एव ।
एतन्मयो वा अयमात्मा ।
वाङ्मयो मनोमयः प्राणमयः ॥ १.५.३ ॥
彼は三つをアートマン（自己）のために造った。心、言葉、そして息（プラーナ）である。心が他にあったので私は見なかった、心が他にあったので私は聞かなかった——実に心によって見、心によって聞くのである。欲望、決意、疑い、信、不信、堅固、不堅固、羞恥、知性、恐れ——これらすべてはただ心である。ゆえに背後から触れられても、心によって知られる。どのような音であれ、それはただ言葉であり、言葉はこれに終わり、これに依っている。プラーナ、アパーナ、ヴィャーナ、ウダーナ、サマーナ、そして食物——これらすべてはただプラーナである。このアートマンは実にこれらからできている。言葉からできており、心からできており、プラーナからできている。
Bṛhadāraṇyaka 1.5.4
त्रयो लोका एत एव ।
वागेवायं लोको मनोऽन्तरिक्षलोकः प्राणोऽसौ लोकः ॥ १.५.४ ॥
これらこそが三つの世界である。言葉がこの世界（地）であり、心が中間の世界（虚空）であり、プラーナがあの世界（天）である。
Bṛhadāraṇyaka 1.5.5
त्रयो वेदा एत एव ।
वागेवर्ग्वेदो मनो यजुर्वेदः प्राणः सामवेदः ॥ १.५.५ ॥
これらこそが三つのヴェーダである。言葉がリグ・ヴェーダであり、心がヤジュル・ヴェーダであり、プラーナがサーマ・ヴェーダである。
Bṛhadāraṇyaka 1.5.6
देवा पितरो मनुष्या एत एव ।
वागेव देवा मनः पितरः, प्राणो मानुष्याः ॥ १.५.६ ॥
これらこそが神々、祖霊、人間である。言葉が神々であり、心が祖霊であり、プラーナが人間である。
Bṛhadāraṇyaka 1.5.7
पिता माता प्रजैत एव ।
मन एव पिता वाङ्माता प्राणः प्रजा ॥ १.५.७ ॥
父、母、子——まさにこれである。心が父、言葉が母、プラーナが子である。
Bṛhadāraṇyaka 1.5.8
विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातमेत एव ।
यत्किञ्च विज्ञातं वाचस्तद्रूपम् ।
वाग्घि विज्ञाता ।
वागेनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.८ ॥
知られたもの、知られるべきもの、未知のもの——まさにこれらである。知られたものはすべて言葉の形であり、言葉こそが知る者である。その形となって言葉がそれを守る。
Bṛhadāraṇyaka 1.5.9
यत्किञ्च विजिज्ञास्यं मनसस्तद्रूपम् ।
मनो हि विजिज्ञास्यम् ।
मन एनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.९ ॥
知るべきものは何であれ心の形であり、心こそが知るべきものだからである。その形となって心がそれを守る。
Bṛhadāraṇyaka 1.5.10
यत्किञ्चाविज्ञातं प्राणस्य तद्रूपम् ।
प्राणो ह्यविज्ञातः ।
प्राण एनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.१० ॥
未知のものは何であれプラーナの形であり、プラーナこそが未知なるものだからである。その形となってプラーナがそれを守る。
Bṛhadāraṇyaka 1.5.11
तस्यै वाचः पृथिवी शरीरम् ।
ज्योतीरूपमयमग्निः ।
तद्यावत्येव वाक्तावती पृथिवी तावानयमग्निः ॥ १.५.११ ॥
大地はこの言葉の身体である。光の形をしたこの火がある。言葉があるだけ大地があり、大地があるだけこの火がある。
Bṛhadāraṇyaka 1.5.12
अथैतस्य मनसो द्यौः शरीरम् ।
ज्योतीरूपमसावादित्यः ।
तद्यावदेव मनस्तावती द्यौस्तावानसावादित्यः ।
तौ मिथुनं समैताम् ।
ततः प्राणोऽजायत ।
स इन्द्रः ।
स एषोऽसपत्नः ।
द्वितीयो वै सपत्नः ।
नास्य सपत्नो भवति य एवं वेद ॥ १.५.१२ ॥
次に、この意の身体は天界である。光の形をしたそのアーディティヤ（太陽）がその形である。意があるだけ天界があり、天界があるだけそのアーディティヤがある。この二つは対となって合わさり、そこから息（プラーナ）が生まれた。彼はインドラである。彼はこの無敵者であり、第二のものこそ敵である。このように知る者には敵がない。
Bṛhadāraṇyaka 1.5.13
अथैतस्य प्राणस्यापः शरीरम् ।
ज्योतीरूपमसौ चन्द्रः ।
तद्यावानेव प्राणस्तावत्य आपस्तावानसौ चन्द्रः ।
त एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ताः ।
स यो हैतानन्तवत उपास्तेऽन्तवन्तं स लोकं जयति ।
अथ यो हैताननन्तानुपास्तेऽनन्तं स लोकं जयति ॥ १.५.१३ ॥
次に、この息（プラーナ）の身体は水である。光の形をしたその月がその形である。息があるだけ水があり、水があるだけその月がある。これらはみな等しく、みな無限である。これらを有限と見て念ずる者は有限の世界を得るが、無限と見て念ずる者は無限の世界を得る。
Bṛhadāraṇyaka 1.5.14
स एष संवत्सरः प्रजापतिष्षोडशकलः ।
तस्य रात्रय एव पञ्चदश कला ।
ध्रुवैवास्य षोडशी कला ।
स रात्रिभिरेवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते ।
सोऽमावास्यां रात्रिमेतया षोडश्या कलया सर्वमिदं प्राणभृदनुप्रविश्य ततः प्रातर्जायते ।
तस्मादेतां रात्रिं प्राणभृतः प्राणं न विच्छिन्द्यादपि कृकलासस्यैतस्या एव देवताया अपचित्यै ॥ १.५.१४ ॥
この年こそ十六分のプラジャーパティである。その十五の部分が夜であり、十六番目の部分は不変である。彼は夜によってのみ満ち欠けする。新月の夜には、この十六番目の部分をもって一切の生き物に入り、朝にまた生まれる。それゆえ、この夜には生き物の息を断ってはならない。トカゲの息さえも、この同じ神を敬うためである。
Bṛhadāraṇyaka 1.5.15
यो वै स संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलोऽयमेव स योऽयमेवंवित्पुरुषः ।
तस्य वित्तमेव पञ्चदश कलाः ।
आत्मैवास्य षोडशी कला ।
स वित्तेनैवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते ।
तदेतन्नभ्यं यदयमात्मा ।
प्रधिर्वित्तम् ।
तस्माद्यद्यपि सर्वज्यानिं जीयत आत्मना चेज्जीवति प्रधिनागादित्येवाहुः ॥ १.५.१५ ॥
その年こそプラジャーパティであり、十六の部分を持つ。これこそがそれであり、このように知る人もまたそれである。彼の富が十五の部分であり、アートマンが第十六の部分である。彼は富によって満たされ、また富によって減じられる。このアートマンは轂（こしき）であり、富は車輪の輞（わく）である。ゆえに、たとえ一切を征服しても、アートマンが生きているなら、人は彼が輞とともに去ったと言う。
Bṛhadāraṇyaka 1.5.16
अथ त्रयो वाव लोका मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोक इति ।
सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव जय्यो नान्येन कर्मणा ।
कर्मणा पितृलोकः ।
विद्यया देवलोकः ।
देवलोको वै लोकानां श्रेष्ठः ।
तस्माद्विद्यां प्रशंसन्ति ॥ १.५.१६ ॥
さて、三つの世界がある。人間の世界、祖霊の世界、神々の世界である。この人間の世界は息子によってのみ得られ、他の行為によっては得られない。祖霊の世界は祭儀の行為によって、神々の世界は知識によって得られる。神々の世界こそ諸世界の中で最も優れている。それゆえ人々は知識を讃える。
Bṛhadāraṇyaka 1.5.17
अथातः सम्प्रत्तिः ।
यदा प्रैष्यन्मन्यतेऽथ पुत्रमाह त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति ।
स पुत्रः प्रत्याहाहं ब्रह्माहं यज्ञोऽहं लोक इति ।
यद्वै किञ्चानूक्तं तस्य सर्वस्य ब्रह्मेत्येकता ।
ये वै के च यज्ञास्तेषां सर्वेषां यज्ञ इत्येकता ।
ये वै के च लोकास्तेषां सर्वेषां लोक इत्येकता ।
एतावद्वा इदं सर्वम् ।
एतन्मा सर्वं सन्नयमितो भुनजदिति ।
तस्मात्पुत्रमनुशिष्टं लोक्यमाहुः ।
तस्मादेनमनुशासति ।
स यदैवंविदस्माल्लोकात्प्रैत्यथैभिरेव प्राणैः सह पुत्रमाविशति ।
स यद्यनेन किञ्चिदक्ष्णया कृतं भवति तस्मादेनं सर्वस्मात्पुत्रो मुञ्चति तस्मात्पुत्रो नाम ।
स पुत्रेणैवास्मिल्लोके प्रतितिष्ठति ।
अथैनमेते देवाः प्राणा अमृता आविशन्ति ॥ १.५.१७ ॥
さて、家を譲る段について。父が去ろうとすると思うとき、息子にこう言う。「おまえはブラフマンである、おまえは祭祀である、おまえは世界である。」息子は答える。「私はブラフマンである、私は祭祀である、私は世界である。」誦えられたすべてのものの一体性がブラフマンであり、すべての祭祀の一体性が祭祀であり、すべての世界の一体性が世界である。このすべては、これだけのものである。「これらすべてが私のものとなり、ここから私が享受しますように。」ゆえに教えを受けた息子は「世界を得る者」と呼ばれ、そのように教えられる。このように知る者がこの世界から去るとき、これらの生気とともに息子に入る。もし彼が何か誤ったことをしていれば、息子がそのすべてから彼を解放する。ゆえに彼は息子（プトラ）と呼ばれる。息子によってのみ彼はこの世界に確立される。そのとき、これら不死の神々の気息が彼のうちに入る。
Bṛhadāraṇyaka 1.5.18
पृथिव्यै चैनमग्नेश्च दैवी वागाविशति ।
सा वै दैवी वाग्यया यद्यदेव वदति तत्तद्भवति ॥ १.५.१८ ॥
大地と火からも、神聖な言葉が彼のうちに入る。その神聖な言葉によって、彼が語るものは何であれ、そのとおりになる。
Bṛhadāraṇyaka 1.5.19
दिवश्चैनमादित्याच्च दैवं मन आविशति ।
तद्वै दैवं मनो येनानन्द्येव भवत्यथो न शोचति ॥ १.५.१९ ॥
彼の中に、天と太陽から神的な心が入る。その神的な心によって人は喜びに満ち、嘆くことがない。
Bṛhadāraṇyaka 1.5.20
अद्भ्यश्चैनं चन्द्रमसश्च दैवः प्राण आविशति ।
स वै दैवः प्राणो यः संचरंश्चासंचरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति ।
स एष एवंवित्सर्वेषां भूतानामात्मा भवति ।
यथैषा देवतैवं सः ।
यथैतां देवतां सर्वाणि भूतान्यवन्त्येवं हैवंविदं सर्वाणि भूतान्यवन्ति ।
यदु किञ्चेमाः प्रजाः शोचन्त्यमैवासां तद्भवति ।
पुण्यमेवामुं गच्छति ।
न ह वै देवान् पापं गच्छति ॥ १.५.२० ॥
また水と月からも、神的な気息（プラーナ）が彼の中に入る。その神的な気息は、動いていても動いていなくても、悩まず、滅びないものである。このように知る者は、すべての存在のアートマン（我）となる。この神がそうであるように、彼もそうである。すべての存在がこの神に帰依するように、このように知る者にすべての存在が帰依する。これらの人々が嘆くものは、彼から離れ去る。彼はただ功徳へと行く。悪は神々のもとへは行かない。
Bṛhadāraṇyaka 1.5.21
अथातो व्रतमीमांसा ।
प्रजापतिर्ह कर्माणि ससृजे ।
तानि सृष्टान्यन्योऽन्येनास्पर्धन्त ।
वदिष्याम्येवाहमिति वाग्दध्रे ।
द्रक्ष्याम्यहमिति चक्षुः ।
श्रोष्याम्यहमिति श्रोत्रम् ।
एवमन्यानि कर्माणि यथाकर्मम् ।
तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे ।
तान्याप्नोत् ।
तान्याप्त्वा मृत्युरवारुन्ध ।
तस्माच्छ्राम्यत्येव वाक् ।
श्राम्यति चक्षुः ।
श्राम्यति श्रोत्रम् ।
अथेममेव नाप्नोत्योऽयं मध्यमः प्राणः ।
तानि ज्ञातुं दध्रिरे ।
अयं वै नः श्रेष्ठो यः संचरंश्चासंचरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति ।
हन्तास्यैव सर्वे रूपं भवामेति ।
त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन् ।
तस्मादेत एतेनाख्यायन्ते प्राणा इति ।
तेन ह वाव तत्कुलमाचक्षते यस्मिन् कुले भवति य एवं वेद ।
य उ हैवंविदा स्पर्धतेऽनुशुष्यति ।
अनुशुष्य हैवान्ततो म्रियत इत्यध्यात्मम् ॥ १.५.२१ ॥
さて、誓戒の考察。プラジャーパティは諸機能（カルマ）を創造した。創造されたそれらは互いに競い合った。言葉は決意した、「私は語ろう」。眼は「私は見よう」、耳は「私は聞こう」。他の機能もそれぞれその働きに応じて同様であった。死は疲労の姿となって、それらに襲いかかり捕らえた。それらを得て、死はそれらを制圧した。ゆえに言葉は疲れ、眼は疲れ、耳は疲れる。しかし、その中央の息（プラーナ）は得られない。彼らはそれを知ろうと決意した。「我々の中でこれが最も優れている。動いても動かなくても悩まず、滅びないものだ。さあ、我々は皆このものの姿となろう」。彼らは皆あのものの姿となった。ゆえにそれらはこの名で「息（プラーナーḥ）」と呼ばれる。このように知る者が生まれた家系は、その者によって名づけられた家系と言う。このように知る者と競う者は干からび、干からびて最後には死ぬ。これが内なる自己（アディヤートマ）についての教えである。
Bṛhadāraṇyaka 1.5.22
अथाधिदेवतं
ज्वलिष्याम्येवाहमित्यग्निर्दध्रे ।
तप्स्याम्यहमित्यादित्यः ।
भास्याम्यहमिति चन्द्रमाः ।
एवमन्या देवता यथादेवतम् ।
स यथैषां प्राणानां मध्यमः प्राण एवमेतासां देवतानां वायुः ।
म्लोचन्ति ह्यन्या देवता न वायुः ।
सैषानस्तमिता देवता यद्वायुः ॥ १.५.२२ ॥
さて、神格（アディダイヴァタ）について。「私こそ燃えよう」と火は決意した。「私は熱を与えよう」と太陽。「私は輝こう」と月。同様に他の神々もそれぞれの神性に応じて。これらの息の中に中央の息があるように、これらの神々の中には風（ヴァーユ）がある。なぜなら他の神々は沈むが、風は沈まないからである。その風こそ、決して沈むことのない神である。
Bṛhadāraṇyaka 1.5.23
अथैष श्लोको भवति
यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छतीति ।
प्राणाद्वा एष उदेति प्राणेऽस्तमेति ।
तं देवाश्चक्रिरे धर्मं स एवाद्य स उ श्व इति ।
यद्वा एतेऽमुर्ह्यध्रियन्त तदेवाप्यद्य कुर्वन्ति ।
तस्मादेकमेव व्रतं चरेत्प्राण्याच्चैवापान्याच्च ।
नेन्मा पाप्मा मृत्युराप्नवदिति ।
यद्यु चरेत्समापिपयिषेत्तेनो एतस्यै देवतायै सायुज्यं सलोकतां जयति ॥ १.५.२३ ॥
ここに一つの詩節がある。太陽が昇る所、そして沈んでゆく所。実にプラーナから昇り、プラーナの中に沈む。神々はそれを掟とした。「今日もそれであり、明日もそれである」と。この人々が昨日なしたことを、今日もなすのである。ゆえに一つの誓戒、すなわち吸気と呼気の誓戒を守るべきである。悪と死がその人に及ばぬように。そしてそれを成し遂げようと欲する者は、その神との合一と、同じ世界に住むことを得る。