ఉపనిషత్తులు · Bṛhadāraṇyaka 1.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 1.5.1
(सप्तान्नब्राह्मणं वा संवर्गविद्याब्राह्मणम्)
यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पिता ।
एकमस्य साधारणं द्वे देवानभाजयत् ।
त्रीण्यात्मनेऽकुरुत पशुभ्य एकं प्रायच्छत् ।
तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न ।
कस्मात्तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदा ।
यो वै तामक्षितिं वेद सोऽन्नमत्ति प्रतीकेन ।
स देवानपिगच्छति स ऊऋजमुपजीवति ।
इति श्लोकाः ॥ १.५.१ ॥
(సప్తాన్న బ్రాహ్మణం లేదా సంవర్గ విద్యా బ్రాహ్మణం) తండ్రి బుద్ధితో, తపస్సుతో సృష్టించిన ఏడు అన్నాలలో ఒకటి దీని సాధారణ భాగంగా ఉంచాడు; రెండు దేవతలకు పంచాడు; మూడు తన కోసం చేసుకున్నాడు; ఒకటి పశువులకు ఇచ్చాడు. ప్రాణంతో ఉన్నదీ, లేనిదీ అన్నీ దానిలో ప్రతిష్ఠితమై ఉన్నాయి. ఎల్లప్పుడూ తినబడుతున్నా అవి ఎందుకు క్షీణించవు? ఆ అక్షయత్వాన్ని తెలిసినవాడు ప్రతీకగా అన్నం తింటాడు. అతడు దేవతలను చేరుకుంటాడు; ఊర్జస్సుతో జీవిస్తాడు. ఇవి శ్లోకాలు.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.2
यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पितेति ।
मेधया हि तपसाजनयत्पितैकमस्य साधारणमिति ।
इदमेवास्य तत्साधारणमन्नं यदिदमद्यते ।
स य एतदुपास्ते न स पाप्मनो व्यावर्तते ।
मिश्रं ह्येतत् ।
द्वे देवानभाजयदिति ।
हुतं च प्रहुतं च ।
तस्माद्देवेभ्यो जुह्वति च प्र च जुह्वति ।
अथो आहुर्दर्शपूर्णमासाविति ।
तस्मान्नेष्टियाजुकः स्यात् ।
पशुभ्य एकं प्रायच्छदिति ।
तत्पयः ।
पयो ह्येवाग्रे मनुष्याश्च पशवश्चोपजीवन्ति ।
तस्मात्कुमारं जातं घृतं वैवाग्रे प्रतिलेहयन्ति स्तनं वानुधापयन्ति ।
अथ वत्सं जातमाहुस्तृणादिति ।
तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च नेति ।
पयसि हीदं सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न ।
तद्यदिदमाहुः संवत्सरं पयसा जुह्वदप पुनर्मृत्युं जयतीति ।
न तथा विद्यात् ।
यदहरेव जुहोति तदहः पुनर्मृत्युमपजयत्येवं विद्वान् ।
सर्वं हि देवेभ्योऽन्नाद्यं प्रयच्छति ।
कस्मात्तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदेति ।
पुरुषो वा अक्षितिः ।
स हीदमन्नं पुनः पुनर्जनयते ।
यो वैतामक्षितिं वेदेति ।
पुरुषो वा अक्षितिः ।
स हीदमन्नं धियाधिया जनयते कर्मभिः ।
यद्धैतन्न कुर्यात्क्षीयेत ह ।
सोऽन्नमत्ति प्रतीकेनेति ।
मुखं प्रतीकं मुखेनेत्येतत् ।
स देवानपिगच्छति स ऊर्जमुपजीवतीति प्रशंसा ॥ १.५.२ ॥
ఈ మంత్రం ఏడు అన్నాల గురించి. తండ్రి వాటిని మేధ మరియు తపస్సుతో సృష్టించాడు. తండ్రి మేధ మరియు తపస్సుతో ఒక అన్నాన్ని అందరికీ సాధారణంగా చేశాడు. ఇదే తినబడే సాధారణ అన్నం. దీనిని ఉపాసించేవాడు పాపం నుండి దూరమవుతాడు. ఇది మిశ్రమం; అతడు రెండు దేవతలకు భాగం ఇచ్చాడు - హుతం మరియు ప్రహుతం. అందుకే దేవతలకు ఆహుతులు వేస్తారు. కొందరు దర్శ-పూర్ణమాస యజ్ఞాలు అంటారు; కాబట్టి ఇష్టులు చేసేవాడు కాకూడదు. పశువులకు ఒక భాగం ఇచ్చాడు, అది పాలు. పాలే మొదట మనుషులకు, పశువులకు జీవనాధారం. అందుకే పుట్టిన శిశువుకు మొదట నెయ్యి నాకిస్తారు లేదా స్తనం తాగిస్తారు. పుట్టిన దూడకు గడ్డి తినమంటారు. దానిలో ప్రాణం ఉన్నవి, లేనివి అన్నీ ప్రతిష్టితమై ఉన్నాయి. పాలలోనే ప్రాణం ఉన్నవి, లేనివి అన్నీ ప్రతిష్టితమై ఉన్నాయి. ఒక సంవత్సరం పాలతో ఆహుతి ఇస్తే పునర్మృత్యువును జయిస్తాడని అనేవారిని నమ్మకూడదు. రోజూ ఆహుతి ఇచ్చేవాడు అదే రోజున పునర్మృత్యువును జయిస్తాడు; ఇలా తెలిసినవాడు చేస్తాడు. అతడు దేవతలకు తినదగిన అన్నమంతా ఇస్తాడు. తినబడుతున్నప్పటికీ అవి ఎందుకు ఎప్పుడూ తరిగిపోవు? పురుషుడే అక్షయుడు. అతడే ఈ అన్నాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ సృష్టిస్తాడు. ఈ అక్షయతను తెలిసినవాడూ అలాగే. పురుషుడే అక్షయుడు. అతడు ఈ అన్నాన్ని బుద్ధి బుద్ధితో, కర్మలతో సృష్టిస్తాడు. ఇది చేయకపోతే అది క్షీణిస్తుంది. ముఖాన్ని ప్రతీకగా చేసి అతడు అన్నం తింటాడు. ముఖమే ప్రతీక, ముఖంతోనే. అతడు దేవతలను చేరుకుంటాడు; బలంతో జీవిస్తాడు. ఇది ప్రశంస.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.3
त्रीण्यात्मनेऽकुरुतेति
मनो वाचं प्राणं तान्यात्मनेऽकुरुत ।
अन्यत्रमना अभूवं नादर्शमन्यत्रमना अभूवं नाश्रौषमिति मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति ।
कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव ।
तस्मादपि पृष्ठत उपस्पृष्टो मनसा विजानाति ।
यः कश्च शब्दो वागेव सा ।
एषा ह्यन्तं आयत्तैषा हि न ।
प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानोऽन इत्येतत्सर्वं प्राण एव ।
एतन्मयो वा अयमात्मा ।
वाङ्मयो मनोमयः प्राणमयः ॥ १.५.३ ॥
అతడు మూడింటిని ఆత్మ కోసం సృష్టించాడు: మనస్సు, వాక్కు, ప్రాణం. మనస్సు వేరొకచోట ఉండగా నేను చూడలేదు, మనస్సు వేరొకచోట ఉండగా నేను వినలేదు — నిజానికి మనస్సుతోనే చూడబడుతుంది, మనస్సుతోనే వినబడుతుంది. కామం, సంకల్పం, సందేహం, శ్రద్ధ, అశ్రద్ధ, ధైర్యం, అధైర్యం, సిగ్గు, బుద్ధి, భయం — ఇవన్నీ మనస్సే. కాబట్టి వెనుక నుండి తాకినా మనస్సుతోనే తెలుసుకోబడుతుంది. ఏ శబ్దమైనా అది వాక్కే; అది దీనిలో అంతమవుతుంది, దీనిపైనే ఆధారపడి ఉంటుంది. ప్రాణం, అపానం, వ్యానం, ఉదానం, సమానం, అన్నం — ఇవన్నీ ప్రాణమే. ఈ ఆత్మ నిజంగా ఇవన్నింటితో నిర్మితమైంది: వాక్కుతో, మనస్సుతో, ప్రాణంతో.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.4
त्रयो लोका एत एव ।
वागेवायं लोको मनोऽन्तरिक्षलोकः प्राणोऽसौ लोकः ॥ १.५.४ ॥
ఈ మూడు లోకాలే. వాక్కే ఈ లోకం (భూమి); మనస్సు అంతరిక్ష లోకం; ప్రాణమే ఆ లోకం (ద్యులోకం).
Bṛhadāraṇyaka 1.5.5
त्रयो वेदा एत एव ।
वागेवर्ग्वेदो मनो यजुर्वेदः प्राणः सामवेदः ॥ १.५.५ ॥
ఈ మూడు వేదాలే. వాక్కే ఋగ్వేదం; మనస్సు యజుర్వేదం; ప్రాణం సామవేదం.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.6
देवा पितरो मनुष्या एत एव ।
वागेव देवा मनः पितरः, प्राणो मानुष्याः ॥ १.५.६ ॥
దేవతలు, పితృదేవతలు, మనుషులు — ఇవే. వాక్కే దేవతలు; మనస్సు పితృదేవతలు; ప్రాణం మనుషులు.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.7
पिता माता प्रजैत एव ।
मन एव पिता वाङ्माता प्राणः प्रजा ॥ १.५.७ ॥
తండ్రి, తల్లి, సంతానం — ఇవే. మనసే తండ్రి; వాక్కు తల్లి; ప్రాణం సంతానం.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.8
विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातमेत एव ।
यत्किञ्च विज्ञातं वाचस्तद्रूपम् ।
वाग्घि विज्ञाता ।
वागेनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.८ ॥
తెలిసినది, తెలుసుకోవలసినది, తెలియనిది — ఇవే. తెలిసినదేదైనా అది వాక్కు రూపం; వాక్కే తెలిసేది. దాని రూపమై వాక్కు అతన్ని రక్షిస్తుంది.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.9
यत्किञ्च विजिज्ञास्यं मनसस्तद्रूपम् ।
मनो हि विजिज्ञास्यम् ।
मन एनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.९ ॥
తెలుసుకోదగినది ఏదైనా అది మనస్సు రూపం; మనసే తెలుసుకోదగినది. దాని రూపమై మనసు అతన్ని రక్షిస్తుంది.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.10
यत्किञ्चाविज्ञातं प्राणस्य तद्रूपम् ।
प्राणो ह्यविज्ञातः ।
प्राण एनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.१० ॥
తెలియనిది ఏదైనా అది ప్రాణం రూపం; ప్రాణమే తెలియనిది. దాని రూపమై ప్రాణం అతన్ని రక్షిస్తుంది.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.11
तस्यै वाचः पृथिवी शरीरम् ।
ज्योतीरूपमयमग्निः ।
तद्यावत्येव वाक्तावती पृथिवी तावानयमग्निः ॥ १.५.११ ॥
ఆ వాక్కుకు భూమి శరీరం. కాంతి రూపమైనది ఈ అగ్ని. ఎంత వాక్కో అంతే భూమి; ఎంత భూమో అంతే ఈ అగ్ని.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.12
अथैतस्य मनसो द्यौः शरीरम् ।
ज्योतीरूपमसावादित्यः ।
तद्यावदेव मनस्तावती द्यौस्तावानसावादित्यः ।
तौ मिथुनं समैताम् ।
ततः प्राणोऽजायत ।
स इन्द्रः ।
स एषोऽसपत्नः ।
द्वितीयो वै सपत्नः ।
नास्य सपत्नो भवति य एवं वेद ॥ १.५.१२ ॥
తరువాత ఈ మనస్సుకు ద్యులోకమే శరీరం. కాంతి రూపమైన ఆ ఆదిత్యుడు (సూర్యుడు). ఎంత మనస్సో అంత ద్యులోకం; ఎంత ద్యులోకమో అంత ఆ ఆదిత్యుడు. ఆ రెండు జంటగా కలిశాయి. వాటి నుండి ప్రాణం జన్మించింది. అతడు ఇంద్రుడు. అతడు ఈ అసపత్నుడు (శత్రువులేనివాడు), రెండవదే శత్రువు. ఇలా తెలిసినవానికి శత్రువు లేడు.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.13
अथैतस्य प्राणस्यापः शरीरम् ।
ज्योतीरूपमसौ चन्द्रः ।
तद्यावानेव प्राणस्तावत्य आपस्तावानसौ चन्द्रः ।
त एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ताः ।
स यो हैतानन्तवत उपास्तेऽन्तवन्तं स लोकं जयति ।
अथ यो हैताननन्तानुपास्तेऽनन्तं स लोकं जयति ॥ १.५.१३ ॥
తరువాత ఈ ప్రాణానికి జలమే శరీరం. కాంతి రూపమైన ఆ చంద్రుడు. ఎంత ప్రాణమో అంత జలం; ఎంత జలమో అంత ఆ చంద్రుడు. ఇవన్నీ సమానమే, ఇవన్నీ అనంతమే. వీటిని పరిమితమైనవిగా భావించి ఉపాసించేవాడు పరిమితమైన లోకాన్ని జయిస్తాడు. వీటిని అనంతమైనవిగా భావించి ఉపాసించేవాడు అనంతమైన లోకాన్ని జయిస్తాడు.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.14
स एष संवत्सरः प्रजापतिष्षोडशकलः ।
तस्य रात्रय एव पञ्चदश कला ।
ध्रुवैवास्य षोडशी कला ।
स रात्रिभिरेवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते ।
सोऽमावास्यां रात्रिमेतया षोडश्या कलया सर्वमिदं प्राणभृदनुप्रविश्य ततः प्रातर्जायते ।
तस्मादेतां रात्रिं प्राणभृतः प्राणं न विच्छिन्द्यादपि कृकलासस्यैतस्या एव देवताया अपचित्यै ॥ १.५.१४ ॥
ఈ సంవత్సరమే షోడశకళలు గల ప్రజాపతి. అతని పదిహేను కళలే రాత్రులు. అతని పదహారవ కళ స్థిరమైనదే. అతడు రాత్రుల ద్వారానే నిండుతాడు, క్షీణిస్తాడు. అమావాస్య రాత్రిన ఈ పదహారవ కళతో సర్వ ప్రాణులలోకి ప్రవేశించి, ఉదయాన మళ్ళీ జన్మిస్తాడు. కాబట్టి ఈ రాత్రిన ప్రాణి ప్రాణాన్ని, ఊసరవెల్లి ప్రాణాన్ని కూడా తెగటార్చరాదు; ఈ దేవతను గౌరవించడానికి.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.15
यो वै स संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलोऽयमेव स योऽयमेवंवित्पुरुषः ।
तस्य वित्तमेव पञ्चदश कलाः ।
आत्मैवास्य षोडशी कला ।
स वित्तेनैवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते ।
तदेतन्नभ्यं यदयमात्मा ।
प्रधिर्वित्तम् ।
तस्माद्यद्यपि सर्वज्यानिं जीयत आत्मना चेज्जीवति प्रधिनागादित्येवाहुः ॥ १.५.१५ ॥
ఆ సంవత్సరమే ప్రజాపతి, దానికి పదహారు కళలు ఉన్నాయి. ఇదే అది; ఇలా తెలుసుకున్న పురుషుడూ అదే. అతని సంపదే పదిహేను కళలు. ఆత్మయే అతని పదహారవ కళ. అతను సంపదతోనే నిండుతాడు, సంపదతోనే క్షీణిస్తాడు. ఈ ఆత్మయే నాభి, సంపద దాని చక్రపు అంచు. కాబట్టి అన్నిటినీ జయించినా, ఆత్మ జీవించి ఉంటే, చక్రంతో సహా వెళ్లిపోయాడని అంటారు.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.16
अथ त्रयो वाव लोका मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोक इति ।
सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव जय्यो नान्येन कर्मणा ।
कर्मणा पितृलोकः ।
विद्यया देवलोकः ।
देवलोको वै लोकानां श्रेष्ठः ।
तस्माद्विद्यां प्रशंसन्ति ॥ १.५.१६ ॥
ఇప్పుడు మూడు లోకాలే ఉన్నాయి: మనుష్య లోకం, పితృ లోకం, దేవ లోకం. ఈ మనుష్య లోకం కుమారుని ద్వారానే పొందబడుతుంది, వేరే కర్మ ద్వారా కాదు. కర్మ ద్వారా పితృ లోకం. విద్య ద్వారా దేవ లోకం. దేవ లోకమే లోకాలలో శ్రేష్ఠమైనది. అందుచేత విద్యను ప్రశంసిస్తారు.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.17
अथातः सम्प्रत्तिः ।
यदा प्रैष्यन्मन्यतेऽथ पुत्रमाह त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति ।
स पुत्रः प्रत्याहाहं ब्रह्माहं यज्ञोऽहं लोक इति ।
यद्वै किञ्चानूक्तं तस्य सर्वस्य ब्रह्मेत्येकता ।
ये वै के च यज्ञास्तेषां सर्वेषां यज्ञ इत्येकता ।
ये वै के च लोकास्तेषां सर्वेषां लोक इत्येकता ।
एतावद्वा इदं सर्वम् ।
एतन्मा सर्वं सन्नयमितो भुनजदिति ।
तस्मात्पुत्रमनुशिष्टं लोक्यमाहुः ।
तस्मादेनमनुशासति ।
स यदैवंविदस्माल्लोकात्प्रैत्यथैभिरेव प्राणैः सह पुत्रमाविशति ।
स यद्यनेन किञ्चिदक्ष्णया कृतं भवति तस्मादेनं सर्वस्मात्पुत्रो मुञ्चति तस्मात्पुत्रो नाम ।
स पुत्रेणैवास्मिल्लोके प्रतितिष्ठति ।
अथैनमेते देवाः प्राणा अमृता आविशन्ति ॥ १.५.१७ ॥
ఇప్పుడు వారసత్వం గురించి: తండ్రి వెళ్లబోతున్నానని అనుకున్నప్పుడు కుమారుడితో అంటాడు: "నీవే బ్రహ్మం, నీవే యజ్ఞం, నీవే లోకం." ఆ కుమారుడు బదులిస్తాడు: "నేనే బ్రహ్మం, నేనే యజ్ఞం, నేనే లోకం." చెప్పబడిన ప్రతిదానికీ ఏకత్వం బ్రహ్మం. ఉన్న అన్ని యజ్ఞాలకు ఏకత్వం యజ్ఞం. ఉన్న అన్ని లోకాలకు ఏకత్వం లోకం. ఇదంతా ఇంతే. "ఇదంతా నాకు కలుగుగాక, ఇక్కడి నుండే అనుభవించుగాక." అందుకే ఉపదేశం పొందిన కుమారుడిని లోకవంతుడు అంటారు. అందుకే అతనికి ఉపదేశిస్తారు. ఇలా తెలిసినవాడు ఈ లోకం నుండి వెళ్లినప్పుడు, ఈ ప్రాణాలతోనే కుమారుడిలో ప్రవేశిస్తాడు. అతడు ఏదైనా లోపం చేసి ఉంటే, కుమారుడు దాని నుండి అతనిని విడిపిస్తాడు; అందుకే అతడు పుత్రుడు అనబడతాడు. కుమారుని ద్వారానే అతడు ఈ లోకంలో నిలుస్తాడు. తరువాత అతనిలో ఈ అమృత దేవ-ప్రాణాలు ప్రవేశిస్తాయి.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.18
पृथिव्यै चैनमग्नेश्च दैवी वागाविशति ।
सा वै दैवी वाग्यया यद्यदेव वदति तत्तद्भवति ॥ १.५.१८ ॥
భూమి నుండి, అగ్ని నుండి కూడా దైవ వాక్కు అతనిలో ప్రవేశిస్తుంది. ఆ దైవ వాక్కే, దాని ద్వారా అతడు ఏది ఏది పలుకుతాడో అది అదే అవుతుంది.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.19
दिवश्चैनमादित्याच्च दैवं मन आविशति ।
तद्वै दैवं मनो येनानन्द्येव भवत्यथो न शोचति ॥ १.५.१९ ॥
దీనిలోకి స్వర్గం నుండి, సూర్యుని నుండి దివ్య మనస్సు ప్రవేశిస్తుంది. అదే దివ్య మనస్సు; దాని ద్వారా మనిషి ఆనందంగా ఉంటాడు, దుఃఖించడు.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.20
अद्भ्यश्चैनं चन्द्रमसश्च दैवः प्राण आविशति ।
स वै दैवः प्राणो यः संचरंश्चासंचरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति ।
स एष एवंवित्सर्वेषां भूतानामात्मा भवति ।
यथैषा देवतैवं सः ।
यथैतां देवतां सर्वाणि भूतान्यवन्त्येवं हैवंविदं सर्वाणि भूतान्यवन्ति ।
यदु किञ्चेमाः प्रजाः शोचन्त्यमैवासां तद्भवति ।
पुण्यमेवामुं गच्छति ।
न ह वै देवान् पापं गच्छति ॥ १.५.२० ॥
నీటి నుండి, చంద్రుని నుండి కూడా దివ్య ప్రాణం దీనిలోకి ప్రవేశిస్తుంది. కదులుతున్నప్పుడు, కదలనప్పుడు కూడా బాధపడనిది, నశించనిది ఆ దివ్య ప్రాణమే. ఇలా తెలిసినవాడు అన్ని ప్రాణులకు ఆత్మ అవుతాడు. ఈ దేవత ఎలాగో అలాగే అతడు. ఈ దేవతను అన్ని ప్రాణులు ఆశ్రయించినట్లే, ఇలా తెలిసినవాడిని అన్ని ప్రాణులు ఆశ్రయిస్తాయి. ఈ ప్రజలు దేనికి శోకిస్తారో, అది అతని నుండి దూరమవుతుంది. అతడు పుణ్యలోకానికే వెళ్తాడు; దేవతల వద్దకు పాపం వెళ్లదు.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.21
अथातो व्रतमीमांसा ।
प्रजापतिर्ह कर्माणि ससृजे ।
तानि सृष्टान्यन्योऽन्येनास्पर्धन्त ।
वदिष्याम्येवाहमिति वाग्दध्रे ।
द्रक्ष्याम्यहमिति चक्षुः ।
श्रोष्याम्यहमिति श्रोत्रम् ।
एवमन्यानि कर्माणि यथाकर्मम् ।
तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे ।
तान्याप्नोत् ।
तान्याप्त्वा मृत्युरवारुन्ध ।
तस्माच्छ्राम्यत्येव वाक् ।
श्राम्यति चक्षुः ।
श्राम्यति श्रोत्रम् ।
अथेममेव नाप्नोत्योऽयं मध्यमः प्राणः ।
तानि ज्ञातुं दध्रिरे ।
अयं वै नः श्रेष्ठो यः संचरंश्चासंचरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति ।
हन्तास्यैव सर्वे रूपं भवामेति ।
त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन् ।
तस्मादेत एतेनाख्यायन्ते प्राणा इति ।
तेन ह वाव तत्कुलमाचक्षते यस्मिन् कुले भवति य एवं वेद ।
य उ हैवंविदा स्पर्धतेऽनुशुष्यति ।
अनुशुष्य हैवान्ततो म्रियत इत्यध्यात्मम् ॥ १.५.२१ ॥
ఇప్పుడు తరువాత వ్రత మీమాంస. ప్రజాపతి కర్మలను సృష్టించాడు. సృష్టించబడిన అవి ఒకదానితో ఒకటి పోటీ పడ్డాయి. 'నేను మాట్లాడతాను' అని వాక్కు నిశ్చయించింది. 'నేను చూస్తాను' అని కన్ను. 'నేను వింటాను' అని శ్రోత్రం. ఇలాగే ఇతర కర్మలు తమ కర్మ ప్రకారం. వాటిని మృత్యువు అలసటగా మారి ఆక్రమించి పట్టుకుంది. వాటిని పొంది మృత్యువు వాటిని వశపరచుకుంది. అందువల్ల వాక్కు అలసిపోతుంది, కన్ను అలసిపోతుంది, శ్రోత్రం అలసిపోతుంది. కానీ మధ్యమ ప్రాణాన్ని అది పొందలేకపోతుంది. దానిని తెలుసుకోవాలని అవి నిశ్చయించాయి. 'ఇది మనలో శ్రేష్ఠమైనది; కదిలినా కదలకపోయినా బాధపడనిది, నశించనిది. సరే, మనమందరం దీని రూపమే అవుదాం.' అవన్నీ దీని రూపమయ్యాయి. అందుకే అవి ఈ పేరుతో 'ప్రాణాలు' అని పిలువబడతాయి. ఇలా తెలుసుకున్నవాడు పుట్టిన కులాన్ని అతని పేరుతోనే కులమని అంటారు. ఇలా తెలిసినవాడితో పోటీపడేవాడు వాడిపోతాడు; వాడిపోయి చివరికి మరణిస్తాడు. ఇది అధ్యాత్మ దృష్టి.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.22
अथाधिदेवतं
ज्वलिष्याम्येवाहमित्यग्निर्दध्रे ।
तप्स्याम्यहमित्यादित्यः ।
भास्याम्यहमिति चन्द्रमाः ।
एवमन्या देवता यथादेवतम् ।
स यथैषां प्राणानां मध्यमः प्राण एवमेतासां देवतानां वायुः ।
म्लोचन्ति ह्यन्या देवता न वायुः ।
सैषानस्तमिता देवता यद्वायुः ॥ १.५.२२ ॥
ఇప్పుడు అధిదైవతం గురించి. 'నేనే మండుతాను' అని అగ్ని నిశ్చయించింది. 'నేను వేడి చేస్తాను' అని ఆదిత్యుడు. 'నేను ప్రకాశిస్తాను' అని చంద్రుడు. ఇలాగే ఇతర దేవతలు వారి దేవత్వం ప్రకారం. ఈ ప్రాణాలలో మధ్యమ ప్రాణం ఎలాగో, ఈ దేవతలలో వాయువు అలాగే. ఎందుకంటే ఇతర దేవతలు అస్తమిస్తాయి; వాయువు అస్తమించదు. ఆ వాయువే అస్తమించని దేవత.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.23
अथैष श्लोको भवति
यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छतीति ।
प्राणाद्वा एष उदेति प्राणेऽस्तमेति ।
तं देवाश्चक्रिरे धर्मं स एवाद्य स उ श्व इति ।
यद्वा एतेऽमुर्ह्यध्रियन्त तदेवाप्यद्य कुर्वन्ति ।
तस्मादेकमेव व्रतं चरेत्प्राण्याच्चैवापान्याच्च ।
नेन्मा पाप्मा मृत्युराप्नवदिति ।
यद्यु चरेत्समापिपयिषेत्तेनो एतस्यै देवतायै सायुज्यं सलोकतां जयति ॥ १.५.२३ ॥
ఇక్కడ ఒక శ్లోకం ఉంది: సూర్యుడు ఎక్కడి నుండి ఉదయిస్తాడో, ఎక్కడ అస్తమించి వెళ్తాడో. ప్రాణం నుండే అతడు ఉదయిస్తాడు, ప్రాణంలోనే అస్తమిస్తాడు. దేవతలు అతన్ని ధర్మంగా చేశారు: అతడే ఈ రోజు, అతడే రేపు అని. ఈ ప్రజలు ఈ రోజు చేయనిది అంతకుముందూ చేయలేదు. అందువల్ల ఒకే వ్రతాన్ని ఆచరించాలి: ప్రాణం పీల్చడం, అపానం వదలడం గురించి. పాపం, మృత్యువు అతన్ని చేరకుండా ఉండాలని. దీన్ని పూర్తి చేయాలనుకునేవాడు ఆ దేవతతో ఐక్యతను, సమాన లోకాన్ని పొందుతాడు.