ഉപനിഷത്തുകൾ · Bṛhadāraṇyaka 1.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 1.5.1
(सप्तान्नब्राह्मणं वा संवर्गविद्याब्राह्मणम्)
यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पिता ।
एकमस्य साधारणं द्वे देवानभाजयत् ।
त्रीण्यात्मनेऽकुरुत पशुभ्य एकं प्रायच्छत् ।
तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न ।
कस्मात्तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदा ।
यो वै तामक्षितिं वेद सोऽन्नमत्ति प्रतीकेन ।
स देवानपिगच्छति स ऊऋजमुपजीवति ।
इति श्लोकाः ॥ १.५.१ ॥
(സപ്താന്ന ബ്രാഹ്മണം അഥവാ സംവർഗ വിദ്യാ ബ്രാഹ്മണം) ബുദ്ധികൊണ്ടും തപസ്സുകൊണ്ടും പിതാവ് സൃഷ്ടിച്ച ഏഴ് അന്നങ്ങളിൽ ഒന്ന് ഇതിന്റെ പൊതുവായ ഭാഗമായി വച്ചു; രണ്ടെണ്ണം ദേവന്മാർക്കു വിഭജിച്ചു; മൂന്നെണ്ണം തനിക്കായി ഉണ്ടാക്കി; ഒന്ന് മൃഗങ്ങൾക്കു നൽകി. ശ്വസിക്കുന്നതും ശ്വസിക്കാത്തതുമായ എല്ലാം അതിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്. എപ്പോഴും ഭക്ഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടും അവ എന്തുകൊണ്ട് ക്ഷയിക്കുന്നില്ല? ആ അക്ഷയത്വം അറിയുന്നവൻ പ്രതീകമായി അന്നം ഭക്ഷിക്കുന്നു. അവൻ ദേവന്മാരെ പ്രാപിക്കുന്നു; ഊർജ്ജംകൊണ്ട് ജീവിക്കുന്നു. ഇവ ശ്ലോകങ്ങൾ.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.2
यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पितेति ।
मेधया हि तपसाजनयत्पितैकमस्य साधारणमिति ।
इदमेवास्य तत्साधारणमन्नं यदिदमद्यते ।
स य एतदुपास्ते न स पाप्मनो व्यावर्तते ।
मिश्रं ह्येतत् ।
द्वे देवानभाजयदिति ।
हुतं च प्रहुतं च ।
तस्माद्देवेभ्यो जुह्वति च प्र च जुह्वति ।
अथो आहुर्दर्शपूर्णमासाविति ।
तस्मान्नेष्टियाजुकः स्यात् ।
पशुभ्य एकं प्रायच्छदिति ।
तत्पयः ।
पयो ह्येवाग्रे मनुष्याश्च पशवश्चोपजीवन्ति ।
तस्मात्कुमारं जातं घृतं वैवाग्रे प्रतिलेहयन्ति स्तनं वानुधापयन्ति ।
अथ वत्सं जातमाहुस्तृणादिति ।
तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च नेति ।
पयसि हीदं सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न ।
तद्यदिदमाहुः संवत्सरं पयसा जुह्वदप पुनर्मृत्युं जयतीति ।
न तथा विद्यात् ।
यदहरेव जुहोति तदहः पुनर्मृत्युमपजयत्येवं विद्वान् ।
सर्वं हि देवेभ्योऽन्नाद्यं प्रयच्छति ।
कस्मात्तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदेति ।
पुरुषो वा अक्षितिः ।
स हीदमन्नं पुनः पुनर्जनयते ।
यो वैतामक्षितिं वेदेति ।
पुरुषो वा अक्षितिः ।
स हीदमन्नं धियाधिया जनयते कर्मभिः ।
यद्धैतन्न कुर्यात्क्षीयेत ह ।
सोऽन्नमत्ति प्रतीकेनेति ।
मुखं प्रतीकं मुखेनेत्येतत् ।
स देवानपिगच्छति स ऊर्जमुपजीवतीति प्रशंसा ॥ १.५.२ ॥
ഈ മന്ത്രം ഏഴ് അന്നങ്ങളെക്കുറിച്ചാണ്. പിതാവ് അവ മേധയാലും തപസ്സിനാലും സൃഷ്ടിച്ചു. പിതാവ് മേധയാലും തപസ്സിനാലും ഒരു അന്നത്തെ എല്ലാവർക്കും പൊതുവാക്കി. ഇതാണ് ഭക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന പൊതു അന്നം. ഇതിനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ പാപത്തിൽ നിന്ന് അകലുന്നു. ഇത് മിശ്രിതമാണ്; അദ്ദേഹം രണ്ടു ദേവന്മാർക്ക് ഭാഗം നൽകി - ഹുതവും പ്രഹുതവും. അതിനാൽ ദേവന്മാർക്ക് ആഹുതി നൽകുന്നു. ചിലർ ദർശപൂർണമാസ യാഗങ്ങൾ എന്ന് പറയുന്നു; അതിനാൽ ഇഷ്ടി ചെയ്യുന്നവൻ ആകരുത്. മൃഗങ്ങൾക്ക് ഒരു ഭാഗം നൽകി, അത് പാൽ. പാലാണ് ആദ്യം മനുഷ്യർക്കും മൃഗങ്ങൾക്കും ഉപജീവനം. അതിനാൽ ജനിച്ച ശിശുവിന് ആദ്യം നെയ്യ് നക്കിക്കുന്നു അല്ലെങ്കിൽ മുലയൂട്ടുന്നു. ജനിച്ച കിടാവ് പുല്ലു തിന്നട്ടെ എന്ന് പറയുന്നു. അതിൽ ശ്വസിക്കുന്നതും ശ്വസിക്കാത്തതുമായ എല്ലാം പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്. പാലിൽ തന്നെ ശ്വസിക്കുന്നതും ശ്വസിക്കാത്തതുമായ എല്ലാം പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്. ഒരു സംവത്സരം പാലുകൊണ്ട് ആഹുതി ചെയ്താൽ പുനർമൃത്യുവിനെ ജയിക്കാം എന്ന് പറയുന്നവരെ വിശ്വസിക്കരുത്. ദിവസവും ആഹുതി ചെയ്യുന്നവൻ അതേ ദിവസം പുനർമൃത്യുവിനെ ജയിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ ചെയ്യുന്നു. അവൻ ദേവന്മാർക്ക് ഭക്ഷിക്കേണ്ട എല്ലാ അന്നവും നൽകുന്നു. ഭക്ഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടും അവ എന്തുകൊണ്ട് എപ്പോഴും ക്ഷയിക്കുന്നില്ല? പുരുഷനാണ് അക്ഷയൻ. അവൻ തന്നെ ഈ അന്നത്തെ വീണ്ടും വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ അക്ഷയതയെ അറിയുന്നവനും അങ്ങനെ തന്നെ. പുരുഷനാണ് അക്ഷയൻ. അവൻ ഈ അന്നത്തെ ബുദ്ധി ബുദ്ധിയാൽ, കർമ്മങ്ങളാൽ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇത് ചെയ്തില്ലെങ്കിൽ അത് ക്ഷയിക്കും. വായയെ പ്രതീകമാക്കി അവൻ അന്നം ഭക്ഷിക്കുന്നു. വായയാണ് പ്രതീകം, വായയാൽ. അവൻ ദേവന്മാരെ പ്രാപിക്കുന്നു; ഊർജ്ജത്താൽ ജീവിക്കുന്നു. ഇതാണ് പ്രശംസ.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.3
त्रीण्यात्मनेऽकुरुतेति
मनो वाचं प्राणं तान्यात्मनेऽकुरुत ।
अन्यत्रमना अभूवं नादर्शमन्यत्रमना अभूवं नाश्रौषमिति मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति ।
कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव ।
तस्मादपि पृष्ठत उपस्पृष्टो मनसा विजानाति ।
यः कश्च शब्दो वागेव सा ।
एषा ह्यन्तं आयत्तैषा हि न ।
प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानोऽन इत्येतत्सर्वं प्राण एव ।
एतन्मयो वा अयमात्मा ।
वाङ्मयो मनोमयः प्राणमयः ॥ १.५.३ ॥
അവൻ മൂന്നിനെ ആത്മാവിനായി സൃഷ്ടിച്ചു: മനസ്സ്, വാക്ക്, പ്രാണൻ. മനസ്സ് മറ്റെവിടെയോ ആയിരുന്നപ്പോൾ ഞാൻ കണ്ടില്ല, മനസ്സ് മറ്റെവിടെയോ ആയിരുന്നപ്പോൾ ഞാൻ കേട്ടില്ല — യഥാർത്ഥത്തിൽ മനസ്സിനാൽ മാത്രമേ കാണപ്പെടുന്നുള്ളൂ, മനസ്സിനാൽ മാത്രമേ കേൾക്കപ്പെടുന്നുള്ളൂ. ആഗ്രഹം, സങ്കൽപം, സംശയം, ശ്രദ്ധ, അശ്രദ്ധ, ധൈര്യം, ധൈര്യമില്ലായ്മ, ലജ്ജ, ബുദ്ധി, ഭയം — ഇതെല്ലാം മനസ്സ് തന്നെ. അതിനാൽ പിന്നിൽനിന്ന് സ്പർശിക്കപ്പെട്ടാലും മനസ്സിനാൽ അറിയപ്പെടുന്നു. ഏതു ശബ്ദവും വാക്ക് തന്നെ; അത് ഇതിൽ അവസാനിക്കുന്നു, ഇതിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. പ്രാണൻ, അപാനൻ, വ്യാനൻ, ഉദാനൻ, സമാനൻ, അന്നം — ഇതെല്ലാം പ്രാണൻ തന്നെ. ഈ ആത്മാവ് യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇവകൊണ്ടുതന്നെ നിർമിതമാണ്: വാക്കുകൊണ്ടും മനസ്സുകൊണ്ടും പ്രാണംകൊണ്ടും.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.4
त्रयो लोका एत एव ।
वागेवायं लोको मनोऽन्तरिक्षलोकः प्राणोऽसौ लोकः ॥ १.५.४ ॥
ഇവയാണ് മൂന്നു ലോകങ്ങൾ. വാക്കുതന്നെ ഈ ലോകം (ഭൂമി); മനസ്സ് അന്തരിക്ഷ ലോകം; പ്രാണൻ തന്നെ ആ ലോകം (ദ്യുലോകം).
Bṛhadāraṇyaka 1.5.5
त्रयो वेदा एत एव ।
वागेवर्ग्वेदो मनो यजुर्वेदः प्राणः सामवेदः ॥ १.५.५ ॥
ഇവയാണ് മൂന്നു വേദങ്ങൾ. വാക്കുതന്നെ ഋഗ്വേദം; മനസ്സ് യജുർവേദം; പ്രാണൻ സാമവേദം.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.6
देवा पितरो मनुष्या एत एव ।
वागेव देवा मनः पितरः, प्राणो मानुष्याः ॥ १.५.६ ॥
ദേവന്മാരും പിതൃക്കളും മനുഷ്യരും ഇവർ തന്നെ. വാക്കുതന്നെ ദേവന്മാർ; മനസ്സ് പിതൃക്കൾ; പ്രാണൻ മനുഷ്യർ.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.7
पिता माता प्रजैत एव ।
मन एव पिता वाङ्माता प्राणः प्रजा ॥ १.५.७ ॥
പിതാവ്, മാതാവ്, സന്തതി — ഇവയത്രേ. മനസ്സാണ് പിതാവ്; വാക്ക് മാതാവ്; പ്രാണൻ സന്തതി.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.8
विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातमेत एव ।
यत्किञ्च विज्ञातं वाचस्तद्रूपम् ।
वाग्घि विज्ञाता ।
वागेनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.८ ॥
അറിഞ്ഞത്, അറിയേണ്ടത്, അറിയാത്തത് — ഇവയത്രേ. അറിഞ്ഞതെന്തോ അത് വാക്കിന്റെ രൂപം; വാക്കാണ് അറിയുന്നത്. അതായിത്തീർന്ന് വാക്ക് അവനെ രക്ഷിക്കുന്നു.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.9
यत्किञ्च विजिज्ञास्यं मनसस्तद्रूपम् ।
मनो हि विजिज्ञास्यम् ।
मन एनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.९ ॥
അറിയേണ്ടതെന്തോ അത് മനസ്സിന്റെ രൂപം; മനസ്സാണ് അറിയേണ്ടത്. അതായിത്തീർന്ന് മനസ്സ് അവനെ രക്ഷിക്കുന്നു.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.10
यत्किञ्चाविज्ञातं प्राणस्य तद्रूपम् ।
प्राणो ह्यविज्ञातः ।
प्राण एनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.१० ॥
അറിയാത്തതെന്തോ അത് പ്രാണന്റെ രൂപം; പ്രാണനാണ് അറിയാത്തത്. അതായിത്തീർന്ന് പ്രാണൻ അവനെ രക്ഷിക്കുന്നു.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.11
तस्यै वाचः पृथिवी शरीरम् ।
ज्योतीरूपमयमग्निः ।
तद्यावत्येव वाक्तावती पृथिवी तावानयमग्निः ॥ १.५.११ ॥
ആ വാക്കിന്റെ ശരീരം ഭൂമിയാണ്. പ്രകാശരൂപമായ ഈ അഗ്നി. എത്രത്തോളം വാക്കോ അത്രത്തോളം ഭൂമി; എത്രത്തോളം ഭൂമിയോ അത്രത്തോളം ഈ അഗ്നി.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.12
अथैतस्य मनसो द्यौः शरीरम् ।
ज्योतीरूपमसावादित्यः ।
तद्यावदेव मनस्तावती द्यौस्तावानसावादित्यः ।
तौ मिथुनं समैताम् ।
ततः प्राणोऽजायत ।
स इन्द्रः ।
स एषोऽसपत्नः ।
द्वितीयो वै सपत्नः ।
नास्य सपत्नो भवति य एवं वेद ॥ १.५.१२ ॥
പിന്നെ ഈ മനസ്സിന്റെ ശരീരം ദ്യുലോകമാണ്. പ്രകാശരൂപമായ ആ ആദിത്യൻ (സൂര്യൻ). എത്രത്തോളം മനസ്സോ അത്രത്തോളം ദ്യുലോകം; എത്രത്തോളം ദ്യുലോകമോ അത്രത്തോളം ആ ആദിത്യൻ. ആ ഇരുവരും ഒരു ജോഡിയായി ചേർന്നു. അവരിൽനിന്ന് പ്രാണൻ ജനിച്ചു. അവൻ ഇന്ദ്രൻ. അവൻ ഈ അസപത്നൻ (ശത്രുരഹിതൻ); രണ്ടാമത്തേതാണ് ശത്രു. ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവന് ശത്രു ഇല്ല.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.13
अथैतस्य प्राणस्यापः शरीरम् ।
ज्योतीरूपमसौ चन्द्रः ।
तद्यावानेव प्राणस्तावत्य आपस्तावानसौ चन्द्रः ।
त एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ताः ।
स यो हैतानन्तवत उपास्तेऽन्तवन्तं स लोकं जयति ।
अथ यो हैताननन्तानुपास्तेऽनन्तं स लोकं जयति ॥ १.५.१३ ॥
പിന്നെ ഈ പ്രാണന്റെ ശരീരം ജലമാണ്. പ്രകാശരൂപമായ ആ ചന്ദ്രൻ. എത്രത്തോളം പ്രാണനോ അത്രത്തോളം ജലം; എത്രത്തോളം ജലമോ അത്രത്തോളം ആ ചന്ദ്രൻ. ഇവയെല്ലാം സമമാണ്; ഇവയെല്ലാം അനന്തമാണ്. ഇവയെ പരിമിതമെന്നു കരുതി ഉപാസിക്കുന്നവൻ പരിമിതമായ ലോകം നേടുന്നു. ഇവയെ അനന്തമെന്നു കരുതി ഉപാസിക്കുന്നവൻ അനന്തമായ ലോകം നേടുന്നു.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.14
स एष संवत्सरः प्रजापतिष्षोडशकलः ।
तस्य रात्रय एव पञ्चदश कला ।
ध्रुवैवास्य षोडशी कला ।
स रात्रिभिरेवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते ।
सोऽमावास्यां रात्रिमेतया षोडश्या कलया सर्वमिदं प्राणभृदनुप्रविश्य ततः प्रातर्जायते ।
तस्मादेतां रात्रिं प्राणभृतः प्राणं न विच्छिन्द्यादपि कृकलासस्यैतस्या एव देवताया अपचित्यै ॥ १.५.१४ ॥
ഈ സംവത്സരം തന്നെയാണ് ഷോഡശകലകളുള്ള പ്രജാപതി. അവന്റെ പതിനഞ്ച് കലകൾ തന്നെയാണ് രാത്രികൾ. അവന്റെ പതിനാറാം കല സ്ഥിരമാണ്. അവൻ രാത്രികളാൽ തന്നെ നിറയുകയും ക്ഷയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അമാവാസി രാത്രിയിൽ ഈ പതിനാറാം കലയോടുകൂടി സർവ പ്രാണികളിലും പ്രവേശിച്ച്, പിന്നെ പ്രഭാതത്തിൽ ജനിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഈ രാത്രിയിൽ പ്രാണിയുടെ പ്രാണനെ, ഓന്തിന്റെ പ്രാണനെപ്പോലും, മുറിക്കരുത്; ഈ ദേവതയുടെ ബഹുമാനത്തിനായി.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.15
यो वै स संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलोऽयमेव स योऽयमेवंवित्पुरुषः ।
तस्य वित्तमेव पञ्चदश कलाः ।
आत्मैवास्य षोडशी कला ।
स वित्तेनैवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते ।
तदेतन्नभ्यं यदयमात्मा ।
प्रधिर्वित्तम् ।
तस्माद्यद्यपि सर्वज्यानिं जीयत आत्मना चेज्जीवति प्रधिनागादित्येवाहुः ॥ १.५.१५ ॥
ആ സംവത്സരമാണ് പ്രജാപതി; അതിന് പതിനാറ് കലകളുണ്ട്. ഇത് തന്നെയാണത്; ഇപ്രകാരം അറിയുന്ന പുരുഷനും അതുതന്നെ. അവന്റെ സമ്പത്താണ് പതിനഞ്ച് കലകൾ. ആത്മാവ് അവന്റെ പതിനാറാമത്തെ കല. അവൻ സമ്പത്തിനാൽ നിറയുന്നു, സമ്പത്തിനാൽ ക്ഷയിക്കുന്നു. ഈ ആത്മാവ് നാഭിയാണ്; സമ്പത്ത് അതിന്റെ ചക്രവളയം. അതിനാൽ എല്ലാം ജയിച്ചാലും ആത്മാവ് ജീവിച്ചിരുന്നാൽ അവൻ ചക്രവളയത്തോടെ പോയി എന്ന് പറയുന്നു.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.16
अथ त्रयो वाव लोका मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोक इति ।
सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव जय्यो नान्येन कर्मणा ।
कर्मणा पितृलोकः ।
विद्यया देवलोकः ।
देवलोको वै लोकानां श्रेष्ठः ।
तस्माद्विद्यां प्रशंसन्ति ॥ १.५.१६ ॥
ഇനി മൂന്ന് ലോകങ്ങളേയുള്ളൂ: മനുഷ്യലോകം, പിതൃലോകം, ദേവലോകം. ഈ മനുഷ്യലോകം പുത്രനാൽ മാത്രമേ നേടാനാകൂ, മറ്റൊരു കർമ്മത്താലുമല്ല. കർമ്മത്താൽ പിതൃലോകം. വിദ്യയാൽ ദേവലോകം. ദേവലോകമാണ് ലോകങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠം. അതിനാൽ വിദ്യയെ പ്രശംസിക്കുന്നു.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.17
अथातः सम्प्रत्तिः ।
यदा प्रैष्यन्मन्यतेऽथ पुत्रमाह त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति ।
स पुत्रः प्रत्याहाहं ब्रह्माहं यज्ञोऽहं लोक इति ।
यद्वै किञ्चानूक्तं तस्य सर्वस्य ब्रह्मेत्येकता ।
ये वै के च यज्ञास्तेषां सर्वेषां यज्ञ इत्येकता ।
ये वै के च लोकास्तेषां सर्वेषां लोक इत्येकता ।
एतावद्वा इदं सर्वम् ।
एतन्मा सर्वं सन्नयमितो भुनजदिति ।
तस्मात्पुत्रमनुशिष्टं लोक्यमाहुः ।
तस्मादेनमनुशासति ।
स यदैवंविदस्माल्लोकात्प्रैत्यथैभिरेव प्राणैः सह पुत्रमाविशति ।
स यद्यनेन किञ्चिदक्ष्णया कृतं भवति तस्मादेनं सर्वस्मात्पुत्रो मुञ्चति तस्मात्पुत्रो नाम ।
स पुत्रेणैवास्मिल्लोके प्रतितिष्ठति ।
अथैनमेते देवाः प्राणा अमृता आविशन्ति ॥ १.५.१७ ॥
ഇനി അനന്തരാവകാശത്തെക്കുറിച്ച്: പിതാവ് പോകാനൊരുങ്ങുന്നുവെന്ന് തോന്നുമ്പോൾ മകനോട് പറയുന്നു: "നീയാണ് ബ്രഹ്മം, നീയാണ് യജ്ഞം, നീയാണ് ലോകം." ആ മകൻ മറുപടി പറയുന്നു: "ഞാനാണ് ബ്രഹ്മം, ഞാനാണ് യജ്ഞം, ഞാനാണ് ലോകം." പറയപ്പെട്ട എല്ലാറ്റിന്റെയും ഏകത്വം ബ്രഹ്മം. എല്ലാ യജ്ഞങ്ങളുടെയും ഏകത്വം യജ്ഞം. എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും ഏകത്വം ലോകം. ഇതെല്ലാം ഇത്രമാത്രം. "ഇതെല്ലാം എനിക്കുണ്ടാകട്ടെ, ഇവിടെനിന്ന് ഞാൻ അനുഭവിക്കട്ടെ." അതിനാൽ ഉപദേശം ലഭിച്ച മകനെ ലോകവാൻ എന്ന് പറയുന്നു. അതിനാൽ അവനെ ഉപദേശിക്കുന്നു. ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവൻ ഈ ലോകത്തുനിന്ന് പോകുമ്പോൾ ഈ പ്രാണങ്ങളോടൊപ്പം മകനിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. അവൻ വല്ല പിഴയും ചെയ്തിരുന്നെങ്കിൽ മകൻ അതിൽനിന്ന് അവനെ മോചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാലാണ് അവനെ പുത്രൻ എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. മകനാൽ മാത്രമേ അവൻ ഈ ലോകത്ത് സ്ഥിരപ്പെടുന്നുള്ളൂ. പിന്നെ അവനിൽ ഈ അമൃതമായ ദേവ-പ്രാണങ്ങൾ പ്രവേശിക്കുന്നു.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.18
पृथिव्यै चैनमग्नेश्च दैवी वागाविशति ।
सा वै दैवी वाग्यया यद्यदेव वदति तत्तद्भवति ॥ १.५.१८ ॥
ഭൂമിയിൽനിന്നും അഗ്നിയിൽനിന്നും ദൈവവാക്ക് ഇവനിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ആ ദൈവവാക്കാണ്; അതിനാൽ അവൻ എന്തെല്ലാം പറയുന്നുവോ അതെല്ലാം സംഭവിക്കുന്നു.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.19
दिवश्चैनमादित्याच्च दैवं मन आविशति ।
तद्वै दैवं मनो येनानन्द्येव भवत्यथो न शोचति ॥ १.५.१९ ॥
ഇവനിലേക്ക് സ്വർഗ്ഗത്തിൽനിന്നും സൂര്യനിൽനിന്നും ദൈവികമായ മനസ്സ് പ്രവേശിക്കുന്നു. ആ ദൈവിക മനസ്സാണ് അതിലൂടെ മനുഷ്യൻ ആനന്ദിതനാകുകയും ദുഃഖിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.20
अद्भ्यश्चैनं चन्द्रमसश्च दैवः प्राण आविशति ।
स वै दैवः प्राणो यः संचरंश्चासंचरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति ।
स एष एवंवित्सर्वेषां भूतानामात्मा भवति ।
यथैषा देवतैवं सः ।
यथैतां देवतां सर्वाणि भूतान्यवन्त्येवं हैवंविदं सर्वाणि भूतान्यवन्ति ।
यदु किञ्चेमाः प्रजाः शोचन्त्यमैवासां तद्भवति ।
पुण्यमेवामुं गच्छति ।
न ह वै देवान् पापं गच्छति ॥ १.५.२० ॥
ജലത്തിൽനിന്നും ചന്ദ്രനിൽനിന്നും ദൈവികമായ പ്രാണൻ ഇവനിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. ചലിക്കുമ്പോഴും ചലിക്കാതിരിക്കുമ്പോഴും വ്യഥിതനാകാത്തതും നശിക്കാത്തതുമായത് ആ ദൈവിക പ്രാണനാണ്. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ സർവഭൂതങ്ങളുടെയും ആത്മാവാകുന്നു. ഈ ദേവത എങ്ങനെയോ അങ്ങനെ തന്നെയാണ് അവനും. ഈ ദേവതയെ സർവഭൂതങ്ങളും ആശ്രയിക്കുന്നതുപോലെ, ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവനെയും സർവഭൂതങ്ങളും ആശ്രയിക്കുന്നു. ഈ പ്രജകൾ എന്തിനെക്കുറിച്ച് ശോകിക്കുന്നുവോ അത് അവനിൽനിന്ന് അകലുന്നു. അവൻ പുണ്യത്തിലേക്കുതന്നെ പോകുന്നു; ദേവന്മാരിലേക്ക് പാപം ചെല്ലുന്നില്ല.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.21
अथातो व्रतमीमांसा ।
प्रजापतिर्ह कर्माणि ससृजे ।
तानि सृष्टान्यन्योऽन्येनास्पर्धन्त ।
वदिष्याम्येवाहमिति वाग्दध्रे ।
द्रक्ष्याम्यहमिति चक्षुः ।
श्रोष्याम्यहमिति श्रोत्रम् ।
एवमन्यानि कर्माणि यथाकर्मम् ।
तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे ।
तान्याप्नोत् ।
तान्याप्त्वा मृत्युरवारुन्ध ।
तस्माच्छ्राम्यत्येव वाक् ।
श्राम्यति चक्षुः ।
श्राम्यति श्रोत्रम् ।
अथेममेव नाप्नोत्योऽयं मध्यमः प्राणः ।
तानि ज्ञातुं दध्रिरे ।
अयं वै नः श्रेष्ठो यः संचरंश्चासंचरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति ।
हन्तास्यैव सर्वे रूपं भवामेति ।
त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन् ।
तस्मादेत एतेनाख्यायन्ते प्राणा इति ।
तेन ह वाव तत्कुलमाचक्षते यस्मिन् कुले भवति य एवं वेद ।
य उ हैवंविदा स्पर्धतेऽनुशुष्यति ।
अनुशुष्य हैवान्ततो म्रियत इत्यध्यात्मम् ॥ १.५.२१ ॥
ഇനി വ്രതമീമാംസ. പ്രജാപതി കർമ്മങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചു. സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടവ തമ്മിൽ മത്സരിച്ചു. 'ഞാൻ സംസാരിക്കും' എന്ന് വാക് നിശ്ചയിച്ചു. 'ഞാൻ കാണും' എന്ന് കണ്ണ്. 'ഞാൻ കേൾക്കും' എന്ന് ശ്രോത്രം. ഇതുപോലെ മറ്റു കർമ്മങ്ങളും അവയുടെ കർമ്മമനുസരിച്ച്. അവയെ മൃത്യു ക്ഷീണമായി മാറി സമീപിച്ച് പിടികൂടി. അവയെ പ്രാപിച്ച് മൃത്യു അവയെ വശത്താക്കി. അതിനാൽ വാക് ക്ഷീണിക്കുന്നു, കണ്ണ് ക്ഷീണിക്കുന്നു, ശ്രോത്രം ക്ഷീണിക്കുന്നു. എന്നാൽ മധ്യമപ്രാണനെ അത് പ്രാപിക്കുന്നില്ല. അതിനെ അറിയാൻ അവ നിശ്ചയിച്ചു. 'ഇത് നമ്മിൽ ശ്രേഷ്ഠമാണ്; ചലിക്കുമ്പോഴും ചലിക്കാതിരിക്കുമ്പോഴും വ്യഥിതമാകാത്തതും നശിക്കാത്തതുമാണ്. ശരി, നമുക്കെല്ലാവർക്കും ഇതിന്റെ രൂപമാകാം.' അവയെല്ലാം ഇതിന്റെ രൂപമായി. അതിനാൽ അവ ഈ പേരിൽ 'പ്രാണങ്ങൾ' എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ ജനിക്കുന്ന കുലത്തെ അതുകൊണ്ടുതന്നെ കുലമെന്ന് പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവനോട് മത്സരിക്കുന്നവൻ ഉണങ്ങുന്നു; ഉണങ്ങി ഒടുവിൽ മരിക്കുന്നു. ഇത് അധ്യാത്മദൃഷ്ടി.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.22
अथाधिदेवतं
ज्वलिष्याम्येवाहमित्यग्निर्दध्रे ।
तप्स्याम्यहमित्यादित्यः ।
भास्याम्यहमिति चन्द्रमाः ।
एवमन्या देवता यथादेवतम् ।
स यथैषां प्राणानां मध्यमः प्राण एवमेतासां देवतानां वायुः ।
म्लोचन्ति ह्यन्या देवता न वायुः ।
सैषानस्तमिता देवता यद्वायुः ॥ १.५.२२ ॥
ഇനി അധിദൈവതത്തെക്കുറിച്ച്. 'ഞാൻതന്നെ ജ്വലിക്കും' എന്ന് അഗ്നി നിശ്ചയിച്ചു. 'ഞാൻ ചൂടാക്കും' എന്ന് ആദിത്യൻ. 'ഞാൻ പ്രകാശിക്കും' എന്ന് ചന്ദ്രൻ. ഇങ്ങനെ മറ്റ് ദേവതകളും അവരുടെ ദേവത്വമനുസരിച്ച്. ഈ പ്രാണങ്ങളിൽ മധ്യമപ്രാണൻ എങ്ങനെയോ, ഈ ദേവതകളിൽ വായു അങ്ങനെ. മറ്റ് ദേവതകൾ അസ്തമിക്കുന്നു; വായു അസ്തമിക്കുന്നില്ല. ആ വായുവാണ് അസ്തമിക്കാത്ത ദേവത.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.23
अथैष श्लोको भवति
यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छतीति ।
प्राणाद्वा एष उदेति प्राणेऽस्तमेति ।
तं देवाश्चक्रिरे धर्मं स एवाद्य स उ श्व इति ।
यद्वा एतेऽमुर्ह्यध्रियन्त तदेवाप्यद्य कुर्वन्ति ।
तस्मादेकमेव व्रतं चरेत्प्राण्याच्चैवापान्याच्च ।
नेन्मा पाप्मा मृत्युराप्नवदिति ।
यद्यु चरेत्समापिपयिषेत्तेनो एतस्यै देवतायै सायुज्यं सलोकतां जयति ॥ १.५.२३ ॥
ഇവിടെ ഒരു ശ്ലോകമുണ്ട്: സൂര്യൻ എവിടെനിന്ന് ഉദിക്കുന്നുവോ, എവിടെ അസ്തമിച്ചു പോകുന്നുവോ. പ്രാണനിൽനിന്നാണ് അവൻ ഉദിക്കുന്നത്, പ്രാണനിൽ അസ്തമിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ അവനെ ധർമ്മമാക്കി: അവൻ തന്നെയാണ് ഇന്നും നാളെയും എന്ന്. ഇന്ന് ഈ ജനങ്ങൾ ചെയ്യാത്തത് മുൻപും ചെയ്തിരുന്നില്ല. അതിനാൽ ഒരേ വ്രതം മാത്രം അനുഷ്ഠിക്കണം: പ്രാണനെയും അപാനനെയും കുറിച്ചുള്ളത്. പാപവും മൃത്യുവും അവനെ എത്താതിരിക്കട്ടെ എന്ന്. ഇത് പൂർത്തിയാക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ആ ദേവതയോടുള്ള ഐക്യവും സമാനലോകവും നേടുന്നു.