उपनिषदे · Bṛhadāraṇyaka 1.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 1.5.1
(सप्तान्नब्राह्मणं वा संवर्गविद्याब्राह्मणम्)
यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पिता ।
एकमस्य साधारणं द्वे देवानभाजयत् ।
त्रीण्यात्मनेऽकुरुत पशुभ्य एकं प्रायच्छत् ।
तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न ।
कस्मात्तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदा ।
यो वै तामक्षितिं वेद सोऽन्नमत्ति प्रतीकेन ।
स देवानपिगच्छति स ऊऋजमुपजीवति ।
इति श्लोकाः ॥ १.५.१ ॥
(सप्तान्न ब्राह्मण किंवा संवर्ग विद्या ब्राह्मण) पित्याने बुद्धीने आणि तपाने जी सात अन्ने निर्माण केली, त्यांपैकी एक याचे सामान्य म्हणून ठेवले; दोन देवांना वाटले; तीन स्वतःसाठी केली; एक पशूंना दिले. श्वास घेणारे आणि न घेणारे सर्व त्यात प्रतिष्ठित आहे. सदैव खाल्ली जात असूनही ती का संपत नाहीत? जो ती अक्षयता जाणतो, तो प्रतीकरूपाने अन्न खातो. तो देवांना प्राप्त होतो आणि ऊर्जेने जगतो. असे हे श्लोक आहेत.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.2
यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पितेति ।
मेधया हि तपसाजनयत्पितैकमस्य साधारणमिति ।
इदमेवास्य तत्साधारणमन्नं यदिदमद्यते ।
स य एतदुपास्ते न स पाप्मनो व्यावर्तते ।
मिश्रं ह्येतत् ।
द्वे देवानभाजयदिति ।
हुतं च प्रहुतं च ।
तस्माद्देवेभ्यो जुह्वति च प्र च जुह्वति ।
अथो आहुर्दर्शपूर्णमासाविति ।
तस्मान्नेष्टियाजुकः स्यात् ।
पशुभ्य एकं प्रायच्छदिति ।
तत्पयः ।
पयो ह्येवाग्रे मनुष्याश्च पशवश्चोपजीवन्ति ।
तस्मात्कुमारं जातं घृतं वैवाग्रे प्रतिलेहयन्ति स्तनं वानुधापयन्ति ।
अथ वत्सं जातमाहुस्तृणादिति ।
तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च नेति ।
पयसि हीदं सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न ।
तद्यदिदमाहुः संवत्सरं पयसा जुह्वदप पुनर्मृत्युं जयतीति ।
न तथा विद्यात् ।
यदहरेव जुहोति तदहः पुनर्मृत्युमपजयत्येवं विद्वान् ।
सर्वं हि देवेभ्योऽन्नाद्यं प्रयच्छति ।
कस्मात्तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदेति ।
पुरुषो वा अक्षितिः ।
स हीदमन्नं पुनः पुनर्जनयते ।
यो वैतामक्षितिं वेदेति ।
पुरुषो वा अक्षितिः ।
स हीदमन्नं धियाधिया जनयते कर्मभिः ।
यद्धैतन्न कुर्यात्क्षीयेत ह ।
सोऽन्नमत्ति प्रतीकेनेति ।
मुखं प्रतीकं मुखेनेत्येतत् ।
स देवानपिगच्छति स ऊर्जमुपजीवतीति प्रशंसा ॥ १.५.२ ॥
हा मंत्र सात अन्नांबद्दल आहे. पित्याने ते मेधा आणि तपाने निर्माण केले. पित्याने मेधा आणि तपाने एक अन्न सर्वांसाठी सामान्य केले. हेच खाल्ले जाणारे सामान्य अन्न आहे. जो याची उपासना करतो तो पापापासून दूर राहतो. हे मिश्र आहे; त्याने दोन देवांना भाग दिला - हुत आणि प्रहुत. म्हणून देवांना आहुती दिली जाते. काही जण दर्श-पौर्णमास यज्ञ म्हणतात; म्हणून इष्टी करणारा नसावा. पशूंना एक भाग दिला, तो दूध. दूधच प्रथम मनुष्य व पशूंचे जीवन आहे. म्हणून नवजात बालकाला आधी तूप चाटवतात किंवा स्तन पाजतात. नवजात वासराला गवत खाऊ द्यावे असे म्हणतात. त्यात श्वास घेणारे आणि न घेणारे सर्व स्थिर आहे. दुधातच श्वास घेणारे आणि न घेणारे सर्व स्थिर आहे. एक वर्ष दुधाने आहुती दिली तर पुनर्मृत्यू जिंकता येतो, असे जे म्हणतात त्यांच्यावर विश्वास ठेवू नये. दररोज आहुती देणारा त्याच दिवशी पुनर्मृत्यू जिंकतो; असे जाणणारा करतो. तो देवांना सर्व खाण्यायोग्य अन्न देतो. खाल्ले जाऊनही ते सदैव का क्षीण होत नाही? पुरुषच अक्षय आहे. तोच हे अन्न वारंवार निर्माण करतो. ही अक्षयता जो जाणतो तोही तसाच. पुरुषच अक्षय आहे. तो हे अन्न बुद्धीने बुद्धीने, कर्मांनी निर्माण करतो. हे न केले तर ते क्षीण होईल. मुखाला प्रतीक करून तो अन्न खातो. मुखच प्रतीक, मुखाद्वारे. तो देवांना प्राप्त होतो; बलाने जगतो. ही प्रशंसा आहे.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.3
त्रीण्यात्मनेऽकुरुतेति
मनो वाचं प्राणं तान्यात्मनेऽकुरुत ।
अन्यत्रमना अभूवं नादर्शमन्यत्रमना अभूवं नाश्रौषमिति मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति ।
कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव ।
तस्मादपि पृष्ठत उपस्पृष्टो मनसा विजानाति ।
यः कश्च शब्दो वागेव सा ।
एषा ह्यन्तं आयत्तैषा हि न ।
प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानोऽन इत्येतत्सर्वं प्राण एव ।
एतन्मयो वा अयमात्मा ।
वाङ्मयो मनोमयः प्राणमयः ॥ १.५.३ ॥
त्याने तीन आत्म्यासाठी निर्माण केले: मन, वाणी आणि प्राण. मन दुसरीकडे असताना मी पाहिले नाही, मन दुसरीकडे असताना मी ऐकले नाही — खरोखर मनानेच पाहिले जाते, मनानेच ऐकले जाते. इच्छा, संकल्प, संशय, श्रद्धा, अश्रद्धा, धैर्य, अधैर्य, लज्जा, बुद्धी, भय — हे सर्व मनच आहे. म्हणून मागून स्पर्श झाला तरीही मनानेच जाणले जाते. जो कोणताही शब्द आहे, तो वाणीच आहे; ती यात संपते आणि यावरच अवलंबून आहे. प्राण, अपान, व्यान, उदान, समान आणि अन्न — हे सर्व प्राणच आहे. हा आत्मा खरोखर यांनीच बनलेला आहे: वाणीमय, मनोमय, प्राणमय.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.4
त्रयो लोका एत एव ।
वागेवायं लोको मनोऽन्तरिक्षलोकः प्राणोऽसौ लोकः ॥ १.५.४ ॥
हेच तीन लोक आहेत. वाणीच हा लोक (पृथ्वी); मन हा अंतरिक्ष लोक; प्राणच तो लोक (द्युलोक).
Bṛhadāraṇyaka 1.5.5
त्रयो वेदा एत एव ।
वागेवर्ग्वेदो मनो यजुर्वेदः प्राणः सामवेदः ॥ १.५.५ ॥
हेच तीन वेद आहेत. वाणीच ऋग्वेद; मन यजुर्वेद; प्राण सामवेद.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.6
देवा पितरो मनुष्या एत एव ।
वागेव देवा मनः पितरः, प्राणो मानुष्याः ॥ १.५.६ ॥
देव, पितर आणि मनुष्य हेच आहेत. वाणीच देव; मन पितर; प्राण मनुष्य.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.7
पिता माता प्रजैत एव ।
मन एव पिता वाङ्माता प्राणः प्रजा ॥ १.५.७ ॥
पिता, माता, संतती — हेच. मनच पिता; वाणी माता; प्राण संतती.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.8
विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातमेत एव ।
यत्किञ्च विज्ञातं वाचस्तद्रूपम् ।
वाग्घि विज्ञाता ।
वागेनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.८ ॥
जाणलेले, जाणावयाचे, न जाणलेले — हेच. जे जे जाणले ते वाणीचे रूप; वाणीच जाणणारी. त्या रूपाने वाणी त्याचे रक्षण करते.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.9
यत्किञ्च विजिज्ञास्यं मनसस्तद्रूपम् ।
मनो हि विजिज्ञास्यम् ।
मन एनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.९ ॥
जाणावयाचे जे काही ते मनाचे रूप; मनच जाणावयाचे आहे. त्या रूपाने मन त्याचे रक्षण करते.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.10
यत्किञ्चाविज्ञातं प्राणस्य तद्रूपम् ।
प्राणो ह्यविज्ञातः ।
प्राण एनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.१० ॥
जे जे अज्ञात आहे ते प्राणाचे रूप; प्राणच अज्ञात आहे. त्या रूपाने प्राण त्याचे रक्षण करतो.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.11
तस्यै वाचः पृथिवी शरीरम् ।
ज्योतीरूपमयमग्निः ।
तद्यावत्येव वाक्तावती पृथिवी तावानयमग्निः ॥ १.५.११ ॥
त्या वाणीचे शरीर पृथ्वी आहे. प्रकाशरूप असा हा अग्नी आहे. जितकी वाणी तितकीच पृथ्वी; जितकी पृथ्वी तितकाच हा अग्नी.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.12
अथैतस्य मनसो द्यौः शरीरम् ।
ज्योतीरूपमसावादित्यः ।
तद्यावदेव मनस्तावती द्यौस्तावानसावादित्यः ।
तौ मिथुनं समैताम् ।
ततः प्राणोऽजायत ।
स इन्द्रः ।
स एषोऽसपत्नः ।
द्वितीयो वै सपत्नः ।
नास्य सपत्नो भवति य एवं वेद ॥ १.५.१२ ॥
नंतर या मनाचे शरीर द्युलोक आहे. प्रकाशरूप असा तो आदित्य (सूर्य) आहे. जितके मन तितकाच द्युलोक; जितका द्युलोक तितकाच तो आदित्य. ते दोघे जोडी म्हणून एकत्र आले. त्यांच्यापासून प्राण जन्मला. तो इंद्र. तो हा असपत्न (शत्रुरहित) आहे; दुसराच शत्रू असतो. असे जाणणाऱ्याला शत्रू नसतो.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.13
अथैतस्य प्राणस्यापः शरीरम् ।
ज्योतीरूपमसौ चन्द्रः ।
तद्यावानेव प्राणस्तावत्य आपस्तावानसौ चन्द्रः ।
त एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ताः ।
स यो हैतानन्तवत उपास्तेऽन्तवन्तं स लोकं जयति ।
अथ यो हैताननन्तानुपास्तेऽनन्तं स लोकं जयति ॥ १.५.१३ ॥
नंतर या प्राणाचे शरीर जल आहे. प्रकाशरूप असा तो चंद्र आहे. जितका प्राण तितकेच जल; जितके जल तितकाच तो चंद्र. हे सर्व समान आहेत; हे सर्व अनंत आहेत. यांना सीमित मानून उपासना करणारा सीमित लोक जिंकतो. यांना अनंत मानून उपासना करणारा अनंत लोक जिंकतो.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.14
स एष संवत्सरः प्रजापतिष्षोडशकलः ।
तस्य रात्रय एव पञ्चदश कला ।
ध्रुवैवास्य षोडशी कला ।
स रात्रिभिरेवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते ।
सोऽमावास्यां रात्रिमेतया षोडश्या कलया सर्वमिदं प्राणभृदनुप्रविश्य ततः प्रातर्जायते ।
तस्मादेतां रात्रिं प्राणभृतः प्राणं न विच्छिन्द्यादपि कृकलासस्यैतस्या एव देवताया अपचित्यै ॥ १.५.१४ ॥
हा संवत्सरच षोडशकला प्रजापती आहे. त्याच्या पंधरा कलाच रात्री आहेत. त्याची सोळावी कला स्थिर आहे. तो रात्रींनीच पूर्ण होतो आणि क्षीणही होतो. अमावास्येच्या रात्री या सोळाव्या कलेसह तो सर्व प्राण्यांत प्रवेश करून मग सकाळी जन्मतो. म्हणून या रात्री प्राणधारी जीवाचा प्राण तोडू नये, अगदी सरड्याचाही नाही; या देवतेच्या सन्मानासाठी.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.15
यो वै स संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलोऽयमेव स योऽयमेवंवित्पुरुषः ।
तस्य वित्तमेव पञ्चदश कलाः ।
आत्मैवास्य षोडशी कला ।
स वित्तेनैवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते ।
तदेतन्नभ्यं यदयमात्मा ।
प्रधिर्वित्तम् ।
तस्माद्यद्यपि सर्वज्यानिं जीयत आत्मना चेज्जीवति प्रधिनागादित्येवाहुः ॥ १.५.१५ ॥
ते संवत्सर म्हणजेच प्रजापती, ज्याला सोळा कला आहेत. हाच तो, आणि जो पुरुष असे जाणतो तोही तोच. त्याचे धनच पंधरा कला आहेत. आत्मा ही त्याची सोळावी कला. तो धनाने भरतो आणि धनानेच क्षीणही होतो. हा आत्मा नाभी आहे, धन हे त्याच्या चाकाची कड आहे. म्हणून सर्व जिंकले तरी आत्मा जिवंत असेल तर तो चाकाच्या कडेसह गेला असे म्हणतात.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.16
अथ त्रयो वाव लोका मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोक इति ।
सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव जय्यो नान्येन कर्मणा ।
कर्मणा पितृलोकः ।
विद्यया देवलोकः ।
देवलोको वै लोकानां श्रेष्ठः ।
तस्माद्विद्यां प्रशंसन्ति ॥ १.५.१६ ॥
आता तीनच लोक आहेत: मनुष्यलोक, पितृलोक आणि देवलोक. हा मनुष्यलोक पुत्रानेच जिंकता येतो, दुसऱ्या कोणत्याही कर्माने नव्हे. कर्माने पितृलोक. विद्येने देवलोक. देवलोकच लोकांत श्रेष्ठ आहे. म्हणून लोक विद्येची प्रशंसा करतात.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.17
अथातः सम्प्रत्तिः ।
यदा प्रैष्यन्मन्यतेऽथ पुत्रमाह त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति ।
स पुत्रः प्रत्याहाहं ब्रह्माहं यज्ञोऽहं लोक इति ।
यद्वै किञ्चानूक्तं तस्य सर्वस्य ब्रह्मेत्येकता ।
ये वै के च यज्ञास्तेषां सर्वेषां यज्ञ इत्येकता ।
ये वै के च लोकास्तेषां सर्वेषां लोक इत्येकता ।
एतावद्वा इदं सर्वम् ।
एतन्मा सर्वं सन्नयमितो भुनजदिति ।
तस्मात्पुत्रमनुशिष्टं लोक्यमाहुः ।
तस्मादेनमनुशासति ।
स यदैवंविदस्माल्लोकात्प्रैत्यथैभिरेव प्राणैः सह पुत्रमाविशति ।
स यद्यनेन किञ्चिदक्ष्णया कृतं भवति तस्मादेनं सर्वस्मात्पुत्रो मुञ्चति तस्मात्पुत्रो नाम ।
स पुत्रेणैवास्मिल्लोके प्रतितिष्ठति ।
अथैनमेते देवाः प्राणा अमृता आविशन्ति ॥ १.५.१७ ॥
आता वारशाच्या संक्रमणाविषयी: पिता निघून जाणार असे वाटते तेव्हा मुलाला म्हणतो, "तूच ब्रह्म, तूच यज्ञ, तूच लोक." तो मुलगा उत्तर देतो, "मीच ब्रह्म, मीच यज्ञ, मीच लोक." जे जे सांगितले गेले त्या सर्वांची एकता म्हणजे ब्रह्म. सर्व यज्ञांची एकता म्हणजे यज्ञ. सर्व लोकांची एकता म्हणजे लोक. हे सर्व इतकेच आहे. "हे सर्व मला मिळो, येथूनच मी उपभोगो." म्हणून उपदेश मिळालेल्या मुलाला लोक्य म्हणतात; म्हणून त्याला उपदेश करतात. असा ज्ञानी या लोकातून जातो तेव्हा याच प्राणांसह मुलात प्रवेश करतो. त्याच्याकडून काही चूक घडली असेल तर मुलगा त्याला त्या सर्वातून मुक्त करतो; म्हणून त्याला पुत्र म्हणतात. पुत्रामुळेच तो या लोकात स्थिर राहतो. मग त्याच्यात हे अमृत देव-प्राण प्रवेश करतात.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.18
पृथिव्यै चैनमग्नेश्च दैवी वागाविशति ।
सा वै दैवी वाग्यया यद्यदेव वदति तत्तद्भवति ॥ १.५.१८ ॥
पृथ्वी आणि अग्नी यांच्याकडूनही दैवी वाणी त्याच्यात प्रवेश करते. तीच दैवी वाणी आहे, जिच्यामुळे तो जे जे बोलतो ते ते घडते.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.19
दिवश्चैनमादित्याच्च दैवं मन आविशति ।
तद्वै दैवं मनो येनानन्द्येव भवत्यथो न शोचति ॥ १.५.१९ ॥
यामध्ये स्वर्ग आणि सूर्य यांच्याकडून दैवी मन प्रवेश करते. तेच दैवी मन आहे, ज्याद्वारे माणूस आनंदी होतो आणि शोक करत नाही.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.20
अद्भ्यश्चैनं चन्द्रमसश्च दैवः प्राण आविशति ।
स वै दैवः प्राणो यः संचरंश्चासंचरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति ।
स एष एवंवित्सर्वेषां भूतानामात्मा भवति ।
यथैषा देवतैवं सः ।
यथैतां देवतां सर्वाणि भूतान्यवन्त्येवं हैवंविदं सर्वाणि भूतान्यवन्ति ।
यदु किञ्चेमाः प्रजाः शोचन्त्यमैवासां तद्भवति ।
पुण्यमेवामुं गच्छति ।
न ह वै देवान् पापं गच्छति ॥ १.५.२० ॥
पाणी आणि चंद्रापासूनही दैवी प्राण यामध्ये प्रवेश करतो. चालत असताना आणि न चालत असतानाही जो व्यथित होत नाही आणि नाश पावत नाही, तोच तो दैवी प्राण आहे. असे जाणणारा सर्व भूतांचा आत्मा होतो. ही देवता जशी आहे, तसाच तोही असतो. ज्याप्रमाणे या देवतेचा आश्रय सर्व भूते घेतात, त्याचप्रमाणे असे जाणणाऱ्याचा आश्रय सर्व भूते घेतात. ही प्रजा ज्याबद्दल शोक करते, ते त्याच्यापासून दूर होते. तो पुण्यलोकाकडेच जातो; देवांकडे पाप जात नाही.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.21
अथातो व्रतमीमांसा ।
प्रजापतिर्ह कर्माणि ससृजे ।
तानि सृष्टान्यन्योऽन्येनास्पर्धन्त ।
वदिष्याम्येवाहमिति वाग्दध्रे ।
द्रक्ष्याम्यहमिति चक्षुः ।
श्रोष्याम्यहमिति श्रोत्रम् ।
एवमन्यानि कर्माणि यथाकर्मम् ।
तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे ।
तान्याप्नोत् ।
तान्याप्त्वा मृत्युरवारुन्ध ।
तस्माच्छ्राम्यत्येव वाक् ।
श्राम्यति चक्षुः ।
श्राम्यति श्रोत्रम् ।
अथेममेव नाप्नोत्योऽयं मध्यमः प्राणः ।
तानि ज्ञातुं दध्रिरे ।
अयं वै नः श्रेष्ठो यः संचरंश्चासंचरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति ।
हन्तास्यैव सर्वे रूपं भवामेति ।
त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन् ।
तस्मादेत एतेनाख्यायन्ते प्राणा इति ।
तेन ह वाव तत्कुलमाचक्षते यस्मिन् कुले भवति य एवं वेद ।
य उ हैवंविदा स्पर्धतेऽनुशुष्यति ।
अनुशुष्य हैवान्ततो म्रियत इत्यध्यात्मम् ॥ १.५.२१ ॥
आता पुढे व्रतमीमांसा. प्रजापतीने कर्मे निर्माण केली. निर्माण झालेली ती एकमेकांशी स्पर्धा करू लागली. वाणीने ठरवले, 'मी बोलेन'. डोळ्यांनी म्हटले, 'मी पाहीन'. कानांनी म्हटले, 'मी ऐकेन'. याप्रमाणेच इतर कर्मे आपापल्या कर्मानुसार. त्यांच्यावर मृत्यू थकव्याच्या रूपाने आला आणि त्यांना पकडले. त्यांना मिळवून मृत्यूने त्यांना वश केले. म्हणून वाणी थकते, डोळे थकतात, कानही थकतात. पण मध्यम प्राण तिला मिळत नाही. त्याला जाणण्याचा त्यांनी निश्चय केला. 'हा आपल्यात श्रेष्ठ आहे; चालताना आणि न चालताना व्यथित होत नाही आणि नष्ट होत नाही. तर आपण सर्वजण याचेच रूप होऊ.' ते सर्व याचेच रूप झाले. म्हणून त्यांना याच नावाने 'प्राण' म्हणतात. असे जाणणारा ज्या कुळात जन्मतो, त्या कुळाला त्याच्यावरूनच 'कुल' म्हणतात. असे जाणणाऱ्याशी जो स्पर्धा करतो, तो सुकतो; सुकून शेवटी मरतो. हे अध्यात्म दृष्टीने आहे.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.22
अथाधिदेवतं
ज्वलिष्याम्येवाहमित्यग्निर्दध्रे ।
तप्स्याम्यहमित्यादित्यः ।
भास्याम्यहमिति चन्द्रमाः ।
एवमन्या देवता यथादेवतम् ।
स यथैषां प्राणानां मध्यमः प्राण एवमेतासां देवतानां वायुः ।
म्लोचन्ति ह्यन्या देवता न वायुः ।
सैषानस्तमिता देवता यद्वायुः ॥ १.५.२२ ॥
आता अधिदैवताविषयी. 'मीच जळेन' असा अग्नीने निश्चय केला. 'मी तापवीन' असा आदित्य. 'मी प्रकाशेन' असा चंद्र. याचप्रमाणे इतर देवताही आपल्या देवत्वानुसार. या प्राणांमध्ये जसा मध्यम प्राण, तसाच या देवतांमध्ये वायू. कारण इतर देवता अस्तास जातात, वायू जात नाही. तो वायू हीच ती देवता जी कधीच अस्तास जात नाही.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.23
अथैष श्लोको भवति
यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छतीति ।
प्राणाद्वा एष उदेति प्राणेऽस्तमेति ।
तं देवाश्चक्रिरे धर्मं स एवाद्य स उ श्व इति ।
यद्वा एतेऽमुर्ह्यध्रियन्त तदेवाप्यद्य कुर्वन्ति ।
तस्मादेकमेव व्रतं चरेत्प्राण्याच्चैवापान्याच्च ।
नेन्मा पाप्मा मृत्युराप्नवदिति ।
यद्यु चरेत्समापिपयिषेत्तेनो एतस्यै देवतायै सायुज्यं सलोकतां जयति ॥ १.५.२३ ॥
येथे एक श्लोक आहे: सूर्य जेथून उगवतो आणि जेथे अस्त होऊन जातो. प्राणापासूनच तो उगवतो, प्राणातच अस्त पावतो. देवांनी त्याला धर्म केले: तोच आज आणि तोच उद्या. जे लोक आज करत नाहीत, ते पूर्वीही करत नव्हते. म्हणून एकच व्रत आचरावे, प्राण आणि अपान यांचे. पाप आणि मृत्यू त्याला प्राप्त होऊ नयेत म्हणून. आणि जो हे पूर्ण करू इच्छितो, तो त्या देवतेशी एकत्व आणि समान लोक जिंकतो.