ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Bṛhadāraṇyaka 1.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 1.5.1
(सप्तान्नब्राह्मणं वा संवर्गविद्याब्राह्मणम्)
यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पिता ।
एकमस्य साधारणं द्वे देवानभाजयत् ।
त्रीण्यात्मनेऽकुरुत पशुभ्य एकं प्रायच्छत् ।
तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न ।
कस्मात्तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदा ।
यो वै तामक्षितिं वेद सोऽन्नमत्ति प्रतीकेन ।
स देवानपिगच्छति स ऊऋजमुपजीवति ।
इति श्लोकाः ॥ १.५.१ ॥
(ਸਪਤਾਨ੍ਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਸੰਵਰਗ ਵਿਦਿਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਪਿਤਾ ਨੇ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਜੋ ਸੱਤ ਅੰਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਇਸ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਰੱਖਿਆ; ਦੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੰਡੇ; ਤਿੰਨ ਆਪਣੇ ਲਈ ਬਣਾਏ; ਇੱਕ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਜੋ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਸਭ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਦਾ ਖਾਧੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਘਟਦੇ? ਜੋ ਉਸ ਅਕਸ਼ਯਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਜੀਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.2
यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पितेति ।
मेधया हि तपसाजनयत्पितैकमस्य साधारणमिति ।
इदमेवास्य तत्साधारणमन्नं यदिदमद्यते ।
स य एतदुपास्ते न स पाप्मनो व्यावर्तते ।
मिश्रं ह्येतत् ।
द्वे देवानभाजयदिति ।
हुतं च प्रहुतं च ।
तस्माद्देवेभ्यो जुह्वति च प्र च जुह्वति ।
अथो आहुर्दर्शपूर्णमासाविति ।
तस्मान्नेष्टियाजुकः स्यात् ।
पशुभ्य एकं प्रायच्छदिति ।
तत्पयः ।
पयो ह्येवाग्रे मनुष्याश्च पशवश्चोपजीवन्ति ।
तस्मात्कुमारं जातं घृतं वैवाग्रे प्रतिलेहयन्ति स्तनं वानुधापयन्ति ।
अथ वत्सं जातमाहुस्तृणादिति ।
तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च नेति ।
पयसि हीदं सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न ।
तद्यदिदमाहुः संवत्सरं पयसा जुह्वदप पुनर्मृत्युं जयतीति ।
न तथा विद्यात् ।
यदहरेव जुहोति तदहः पुनर्मृत्युमपजयत्येवं विद्वान् ।
सर्वं हि देवेभ्योऽन्नाद्यं प्रयच्छति ।
कस्मात्तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदेति ।
पुरुषो वा अक्षितिः ।
स हीदमन्नं पुनः पुनर्जनयते ।
यो वैतामक्षितिं वेदेति ।
पुरुषो वा अक्षितिः ।
स हीदमन्नं धियाधिया जनयते कर्मभिः ।
यद्धैतन्न कुर्यात्क्षीयेत ह ।
सोऽन्नमत्ति प्रतीकेनेति ।
मुखं प्रतीकं मुखेनेत्येतत् ।
स देवानपिगच्छति स ऊर्जमुपजीवतीति प्रशंसा ॥ १.५.२ ॥
ਇਹ ਮੰਤਰ ਸੱਤ ਅੰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੇਧਾ ਅਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੇਧਾ ਅਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅੰਨ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਹੀ ਖਾਧਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਾਂਝਾ ਅੰਨ ਹੈ। ਜੋ ਇਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪਾਪ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਸ਼ਰਤ ਹੈ; ਉਸਨੇ ਦੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿੱਸਾ ਦਿੱਤਾ - ਹੁਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹੁਤ। ਇਸੇ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਦਰਸ਼-ਪੂਰਨਮਾਸ ਯੱਗ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਹੈ ਦੁੱਧ। ਦੁੱਧ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਨਮੇ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਘਿਓ ਚਟਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਛਾਤੀ ਚੁੰਘਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਨਮੇ ਵੱਛੇ ਨੂੰ ਘਾਹ ਖਾਣ ਲਈ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਪੁਨਰਮ੍ਰਿਤਯੂ ਜਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਜੋ ਰੋਜ਼ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉਸੇ ਦਿਨ ਪੁਨਰਮ੍ਰਿਤਯੂ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਯੋਗ ਸਾਰਾ ਅੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਖਾਧੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਸਦਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਘਟਦੇ? ਪੁਰਖ ਹੀ ਅਕਸ਼ਯ ਹੈ। ਉਹੀ ਇਸ ਅੰਨ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਕਸ਼ਯਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਪੁਰਖ ਹੀ ਅਕਸ਼ਯ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਅੰਨ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਨਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਇਹ ਘਟ ਜਾਵੇ। ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬਲ ਨਾਲ ਜੀਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.3
त्रीण्यात्मनेऽकुरुतेति
मनो वाचं प्राणं तान्यात्मनेऽकुरुत ।
अन्यत्रमना अभूवं नादर्शमन्यत्रमना अभूवं नाश्रौषमिति मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति ।
कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव ।
तस्मादपि पृष्ठत उपस्पृष्टो मनसा विजानाति ।
यः कश्च शब्दो वागेव सा ।
एषा ह्यन्तं आयत्तैषा हि न ।
प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानोऽन इत्येतत्सर्वं प्राण एव ।
एतन्मयो वा अयमात्मा ।
वाङ्मयो मनोमयः प्राणमयः ॥ १.५.३ ॥
ਉਸਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਲਈ ਬਣਾਇਆ: ਮਨ, ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ। ਮਨ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਮਨ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ — ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਮਨਾ, ਸੰਕਲਪ, ਸੰਦੇਹ, ਸ਼ਰਧਾ, ਅਸ਼ਰਧਾ, ਧੀਰਜ, ਅਧੀਰਜ, ਲਾਜ, ਬੁੱਧੀ, ਭੈ — ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਿੱਛੋਂ ਛੂਹਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮਨ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਣੀ ਹੀ ਹੈ; ਉਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ, ਉਦਾਨ, ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਅੰਨ — ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ: ਵਾਣੀ-ਮਯ, ਮਨੋ-ਮਯ, ਪ੍ਰਾਣ-ਮਯ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.4
त्रयो लोका एत एव ।
वागेवायं लोको मनोऽन्तरिक्षलोकः प्राणोऽसौ लोकः ॥ १.५.४ ॥
ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ। ਵਾਣੀ ਹੀ ਇਹ ਲੋਕ (ਧਰਤੀ) ਹੈ; ਮਨ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਲੋਕ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਉਹ ਲੋਕ (ਦਿਊਲੋਕ) ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.5
त्रयो वेदा एत एव ।
वागेवर्ग्वेदो मनो यजुर्वेदः प्राणः सामवेदः ॥ १.५.५ ॥
ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਵੇਦ ਹਨ। ਵਾਣੀ ਹੀ ਰਿਗਵੇਦ ਹੈ; ਮਨ ਯਜੁਰਵੇਦ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਸਾਮਵੇਦ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.6
देवा पितरो मनुष्या एत एव ।
वागेव देवा मनः पितरः, प्राणो मानुष्याः ॥ १.५.६ ॥
ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਇਹੀ ਹਨ। ਵਾਣੀ ਹੀ ਦੇਵਤੇ ਹੈ; ਮਨ ਪਿਤਰ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਮਨੁੱਖ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.7
पिता माता प्रजैत एव ।
मन एव पिता वाङ्माता प्राणः प्रजा ॥ १.५.७ ॥
ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਸੰਤਾਨ — ਇਹੀ ਹਨ। ਮਨ ਹੀ ਪਿਤਾ ਹੈ; ਵਾਕ ਮਾਤਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਸੰਤਾਨ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.8
विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातमेत एव ।
यत्किञ्च विज्ञातं वाचस्तद्रूपम् ।
वाग्घि विज्ञाता ।
वागेनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.८ ॥
ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਾਣਨ ਯੋਗ, ਅਣਜਾਣਿਆ — ਇਹੀ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਹੈ ਉਹ ਵਾਕ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਵਾਕ ਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਸ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵਾਕ ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.9
यत्किञ्च विजिज्ञास्यं मनसस्तद्रूपम् ।
मनो हि विजिज्ञास्यम् ।
मन एनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.९ ॥
ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ ਉਹ ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਮਨ ਹੀ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਉਸ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਮਨ ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.10
यत्किञ्चाविज्ञातं प्राणस्य तद्रूपम् ।
प्राणो ह्यविज्ञातः ।
प्राण एनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.१० ॥
ਜੋ ਕੁਝ ਅਣਜਾਣਿਆ ਹੈ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਅਣਜਾਣਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.11
तस्यै वाचः पृथिवी शरीरम् ।
ज्योतीरूपमयमग्निः ।
तद्यावत्येव वाक्तावती पृथिवी तावानयमग्निः ॥ १.५.११ ॥
ਉਸ ਵਾਣੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਇਹ ਅਗਨੀ ਹੈ। ਜਿਤਨੀ ਵਾਣੀ ਹੈ, ਉਤਨੀ ਹੀ ਧਰਤੀ; ਜਿਤਨੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਉਤਨੀ ਹੀ ਇਹ ਅਗਨੀ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.12
अथैतस्य मनसो द्यौः शरीरम् ।
ज्योतीरूपमसावादित्यः ।
तद्यावदेव मनस्तावती द्यौस्तावानसावादित्यः ।
तौ मिथुनं समैताम् ।
ततः प्राणोऽजायत ।
स इन्द्रः ।
स एषोऽसपत्नः ।
द्वितीयो वै सपत्नः ।
नास्य सपत्नो भवति य एवं वेद ॥ १.५.१२ ॥
ਫਿਰ ਇਸ ਮਨ ਦਾ ਸਰੀਰ ਦਿਊਲੋਕ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਉਹ ਆਦਿਤਯ (ਸੂਰਜ) ਹੈ। ਜਿਤਨਾ ਮਨ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਦਿਊਲੋਕ; ਜਿਤਨਾ ਦਿਊਲੋਕ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਉਹ ਆਦਿਤਯ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜੋੜੇ ਵਾਂਗ ਮਿਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਜੰਮਿਆ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਅਸਪਤਨ (ਵਿਰੋਧੀ-ਰਹਿਤ) ਹੈ; ਦੂਜਾ ਹੀ ਵਿਰੋਧੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.13
अथैतस्य प्राणस्यापः शरीरम् ।
ज्योतीरूपमसौ चन्द्रः ।
तद्यावानेव प्राणस्तावत्य आपस्तावानसौ चन्द्रः ।
त एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ताः ।
स यो हैतानन्तवत उपास्तेऽन्तवन्तं स लोकं जयति ।
अथ यो हैताननन्तानुपास्तेऽनन्तं स लोकं जयति ॥ १.५.१३ ॥
ਫਿਰ ਇਸ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਸਰੀਰ ਜਲ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਉਹ ਚੰਦਰਮਾ ਹੈ। ਜਿਤਨਾ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਜਲ; ਜਿਤਨਾ ਜਲ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਉਹ ਚੰਦਰਮਾ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਮਾਨ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਅਨੰਤ ਹਨ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਮੰਨ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੀਮਿਤ ਲੋਕ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੰਤ ਮੰਨ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਲੋਕ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.14
स एष संवत्सरः प्रजापतिष्षोडशकलः ।
तस्य रात्रय एव पञ्चदश कला ।
ध्रुवैवास्य षोडशी कला ।
स रात्रिभिरेवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते ।
सोऽमावास्यां रात्रिमेतया षोडश्या कलया सर्वमिदं प्राणभृदनुप्रविश्य ततः प्रातर्जायते ।
तस्मादेतां रात्रिं प्राणभृतः प्राणं न विच्छिन्द्यादपि कृकलासस्यैतस्या एव देवताया अपचित्यै ॥ १.५.१४ ॥
ਇਹ ਸੰਵਤਸਰ ਹੀ ਸ਼ੋਡਸ਼ਕਲਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੰਦਰਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਹੀ ਰਾਤਾਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਕਲਾ ਸਥਿਰ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਭਰਦਾ ਅਤੇ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਅਮਾਵਸ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਸ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਕਲਾ ਸਮੇਤ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸਵੇਰੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਨਹੀਂ ਕੱਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਛਿਪਕਲੀ ਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਇਸੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਲਈ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.15
यो वै स संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलोऽयमेव स योऽयमेवंवित्पुरुषः ।
तस्य वित्तमेव पञ्चदश कलाः ।
आत्मैवास्य षोडशी कला ।
स वित्तेनैवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते ।
तदेतन्नभ्यं यदयमात्मा ।
प्रधिर्वित्तम् ।
तस्माद्यद्यपि सर्वज्यानिं जीयत आत्मना चेज्जीवति प्रधिनागादित्येवाहुः ॥ १.५.१५ ॥
ਉਹ ਸੰਵਤਸਰ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸੋਲਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਹੀ ਉਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਪੁਰਖ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਧਨ ਹੀ ਪੰਦਰਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਕਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਨ ਨਾਲ ਹੀ ਭਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਹੀ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਨਾਭੀ ਹੈ, ਧਨ ਉਸ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਹਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿੱਤ ਲਵੇ, ਜੇ ਆਤਮਾ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਚੱਕਰ ਸਮੇਤ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.16
अथ त्रयो वाव लोका मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोक इति ।
सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव जय्यो नान्येन कर्मणा ।
कर्मणा पितृलोकः ।
विद्यया देवलोकः ।
देवलोको वै लोकानां श्रेष्ठः ।
तस्माद्विद्यां प्रशंसन्ति ॥ १.५.१६ ॥
ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਹੀ ਲੋਕ ਹਨ: ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ, ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਅਤੇ ਦੇਵ ਲੋਕ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਪੁੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ। ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਪਿਤਰ ਲੋਕ। ਵਿਦਿਆ ਦੁਆਰਾ ਦੇਵ ਲੋਕ। ਦੇਵ ਲੋਕ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.17
अथातः सम्प्रत्तिः ।
यदा प्रैष्यन्मन्यतेऽथ पुत्रमाह त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति ।
स पुत्रः प्रत्याहाहं ब्रह्माहं यज्ञोऽहं लोक इति ।
यद्वै किञ्चानूक्तं तस्य सर्वस्य ब्रह्मेत्येकता ।
ये वै के च यज्ञास्तेषां सर्वेषां यज्ञ इत्येकता ।
ये वै के च लोकास्तेषां सर्वेषां लोक इत्येकता ।
एतावद्वा इदं सर्वम् ।
एतन्मा सर्वं सन्नयमितो भुनजदिति ।
तस्मात्पुत्रमनुशिष्टं लोक्यमाहुः ।
तस्मादेनमनुशासति ।
स यदैवंविदस्माल्लोकात्प्रैत्यथैभिरेव प्राणैः सह पुत्रमाविशति ।
स यद्यनेन किञ्चिदक्ष्णया कृतं भवति तस्मादेनं सर्वस्मात्पुत्रो मुञ्चति तस्मात्पुत्रो नाम ।
स पुत्रेणैवास्मिल्लोके प्रतितिष्ठति ।
अथैनमेते देवाः प्राणा अमृता आविशन्ति ॥ १.५.१७ ॥
ਹੁਣ ਵਿਰਾਸਤ ਸੌਂਪਣ ਬਾਰੇ: ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਤੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਲੋਕ ਹੈਂ।" ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਲੋਕ ਹਾਂ।" ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਉਸ ਸਭ ਦੀ ਏਕਤਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਯਜ੍ਞ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦੀ ਏਕਤਾ ਯਜ੍ਞ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਲੋਕ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦੀ ਏਕਤਾ ਲੋਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹੈ। "ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਮੈਂ ਭੋਗਾਂ।" ਇਸੇ ਲਈ ਸਿਖਾਏ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੋਕਯ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਜਦੋਂ ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਭੁੱਲ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਭ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਮਰ ਦੇਵ-ਪ੍ਰਾਣ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.18
पृथिव्यै चैनमग्नेश्च दैवी वागाविशति ।
सा वै दैवी वाग्यया यद्यदेव वदति तत्तद्भवति ॥ १.५.१८ ॥
ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਤੋਂ ਵੀ ਦੈਵੀ ਵਾਣੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੈਵੀ ਵਾਣੀ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਜੋ ਜੋ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.19
दिवश्चैनमादित्याच्च दैवं मन आविशति ।
तद्वै दैवं मनो येनानन्द्येव भवत्यथो न शोचति ॥ १.५.१९ ॥
ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਦੈਵੀ ਮਨ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਦੈਵੀ ਮਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਨੰਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.20
अद्भ्यश्चैनं चन्द्रमसश्च दैवः प्राण आविशति ।
स वै दैवः प्राणो यः संचरंश्चासंचरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति ।
स एष एवंवित्सर्वेषां भूतानामात्मा भवति ।
यथैषा देवतैवं सः ।
यथैतां देवतां सर्वाणि भूतान्यवन्त्येवं हैवंविदं सर्वाणि भूतान्यवन्ति ।
यदु किञ्चेमाः प्रजाः शोचन्त्यमैवासां तद्भवति ।
पुण्यमेवामुं गच्छति ।
न ह वै देवान् पापं गच्छति ॥ १.५.२० ॥
ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਵੀ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਾਣ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੱਲਦੇ ਅਤੇ ਨਾ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਜੋ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹੀ ਉਹ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਜਿਸ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੰਨ ਵੱਲ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.21
अथातो व्रतमीमांसा ।
प्रजापतिर्ह कर्माणि ससृजे ।
तानि सृष्टान्यन्योऽन्येनास्पर्धन्त ।
वदिष्याम्येवाहमिति वाग्दध्रे ।
द्रक्ष्याम्यहमिति चक्षुः ।
श्रोष्याम्यहमिति श्रोत्रम् ।
एवमन्यानि कर्माणि यथाकर्मम् ।
तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे ।
तान्याप्नोत् ।
तान्याप्त्वा मृत्युरवारुन्ध ।
तस्माच्छ्राम्यत्येव वाक् ।
श्राम्यति चक्षुः ।
श्राम्यति श्रोत्रम् ।
अथेममेव नाप्नोत्योऽयं मध्यमः प्राणः ।
तानि ज्ञातुं दध्रिरे ।
अयं वै नः श्रेष्ठो यः संचरंश्चासंचरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति ।
हन्तास्यैव सर्वे रूपं भवामेति ।
त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन् ।
तस्मादेत एतेनाख्यायन्ते प्राणा इति ।
तेन ह वाव तत्कुलमाचक्षते यस्मिन् कुले भवति य एवं वेद ।
य उ हैवंविदा स्पर्धतेऽनुशुष्यति ।
अनुशुष्य हैवान्ततो म्रियत इत्यध्यात्मम् ॥ १.५.२१ ॥
ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਵਰਤ ਦੀ ਮੀਮਾਂਸਾ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਕਰਮ ਰਚੇ। ਰਚੇ ਗਏ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਵਾਕ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ, 'ਮੈਂ ਬੋਲਾਂਗੀ'। ਨੇਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਵੇਖਾਂਗਾ'। ਸ਼ਰੋਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਸੁਣਾਂਗਾ'। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਕਰਮ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੌਤ ਥਕਾਵਟ ਬਣ ਕੇ ਆਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਮੌਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਵਾਕ ਥੱਕਦੀ ਹੈ, ਨੇਤਰ ਥੱਕਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਰੋਤਰ ਥੱਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੱਧਮ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ। 'ਇਹ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਚੱਲਦੇ ਅਤੇ ਨਾ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਚੰਗਾ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇਸੇ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਈਏ।' ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਸੇ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋ ਗਏ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਇਸ ਨਾਮ ਨਾਲ 'ਪ੍ਰਾਣ' ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਜਿਸ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਨਾਲ ਕੁਲ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੁੱਕ ਕੇ ਆਖ਼ਰ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.22
अथाधिदेवतं
ज्वलिष्याम्येवाहमित्यग्निर्दध्रे ।
तप्स्याम्यहमित्यादित्यः ।
भास्याम्यहमिति चन्द्रमाः ।
एवमन्या देवता यथादेवतम् ।
स यथैषां प्राणानां मध्यमः प्राण एवमेतासां देवतानां वायुः ।
म्लोचन्ति ह्यन्या देवता न वायुः ।
सैषानस्तमिता देवता यद्वायुः ॥ १.५.२२ ॥
ਹੁਣ ਅਧਿਦੇਵਤ ਬਾਰੇ। 'ਮੈਂ ਹੀ ਬਲਾਂਗਾ' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ। 'ਮੈਂ ਤਪਾਵਾਂਗਾ' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਤਯ। 'ਮੈਂ ਚਮਕਾਂਗਾ' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਦਰਮਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦੇਵਤਾਪਣ ਅਨੁਸਾਰ। ਜਿਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਧਮ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਅਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵਾਯੂ ਅਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਵਾਯੂ ਹੀ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਅਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Bṛhadāraṇyaka 1.5.23
अथैष श्लोको भवति
यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छतीति ।
प्राणाद्वा एष उदेति प्राणेऽस्तमेति ।
तं देवाश्चक्रिरे धर्मं स एवाद्य स उ श्व इति ।
यद्वा एतेऽमुर्ह्यध्रियन्त तदेवाप्यद्य कुर्वन्ति ।
तस्मादेकमेव व्रतं चरेत्प्राण्याच्चैवापान्याच्च ।
नेन्मा पाप्मा मृत्युराप्नवदिति ।
यद्यु चरेत्समापिपयिषेत्तेनो एतस्यै देवतायै सायुज्यं सलोकतां जयति ॥ १.५.२३ ॥
ਏਥੇ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ: ਸੂਰਜ ਜਿੱਥੋਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਅਸਤ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਧਰਮ ਬਣਾਇਆ: ਉਹੀ ਅੱਜ, ਉਹੀ ਕੱਲ੍ਹ। ਜੋ ਇਹ ਲੋਕ ਅੱਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਕੋ ਹੀ ਵਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਬਾਰੇ। ਤਾਂ ਜੋ ਪਾਪ ਅਤੇ ਮੌਤ ਉਸ ਤੱਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ। ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਲੋਕ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।