อุปนิษัท · Bṛhadāraṇyaka 1.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 1.5.1
(सप्तान्नब्राह्मणं वा संवर्गविद्याब्राह्मणम्)
यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पिता ।
एकमस्य साधारणं द्वे देवानभाजयत् ।
त्रीण्यात्मनेऽकुरुत पशुभ्य एकं प्रायच्छत् ।
तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न ।
कस्मात्तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदा ।
यो वै तामक्षितिं वेद सोऽन्नमत्ति प्रतीकेन ।
स देवानपिगच्छति स ऊऋजमुपजीवति ।
इति श्लोकाः ॥ १.५.१ ॥
(พราหมณะแห่งอาหารเจ็ดอย่าง หรือพราหมณะแห่งวิทยาแห่งการรวบรวม) บิดาได้ทำอาหารเจ็ดอย่างให้เกิดขึ้นด้วยปัญญาและตปะ อาหารหนึ่งอย่างท่านกำหนดให้เป็นของร่วมกันของทุกสิ่ง สองอย่างท่านแบ่งให้แก่เทวดา สามอย่างท่านจัดไว้สำหรับตนเอง และอีกหนึ่งอย่างท่านให้แก่สัตว์ทั้งหลาย ในสิ่งนั้นเองทุกสิ่งที่หายใจและไม่หายใจย่อมตั้งอยู่ เหตุใดอาหารเหล่านั้นจึงไม่ลดน้อยลง แม้จะถูกกินอยู่เสมอ ผู้ใดรู้ความไม่สิ้นสูญนั้น ย่อมกินอาหารโดยอาศัยสัญลักษณ์ เขาย่อมเข้าถึงเทวดา และดำรงชีวิตด้วยพลัง ดังนี้เป็นคาถาทั้งหลาย
Bṛhadāraṇyaka 1.5.2
यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पितेति ।
मेधया हि तपसाजनयत्पितैकमस्य साधारणमिति ।
इदमेवास्य तत्साधारणमन्नं यदिदमद्यते ।
स य एतदुपास्ते न स पाप्मनो व्यावर्तते ।
मिश्रं ह्येतत् ।
द्वे देवानभाजयदिति ।
हुतं च प्रहुतं च ।
तस्माद्देवेभ्यो जुह्वति च प्र च जुह्वति ।
अथो आहुर्दर्शपूर्णमासाविति ।
तस्मान्नेष्टियाजुकः स्यात् ।
पशुभ्य एकं प्रायच्छदिति ।
तत्पयः ।
पयो ह्येवाग्रे मनुष्याश्च पशवश्चोपजीवन्ति ।
तस्मात्कुमारं जातं घृतं वैवाग्रे प्रतिलेहयन्ति स्तनं वानुधापयन्ति ।
अथ वत्सं जातमाहुस्तृणादिति ।
तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च नेति ।
पयसि हीदं सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न ।
तद्यदिदमाहुः संवत्सरं पयसा जुह्वदप पुनर्मृत्युं जयतीति ।
न तथा विद्यात् ।
यदहरेव जुहोति तदहः पुनर्मृत्युमपजयत्येवं विद्वान् ।
सर्वं हि देवेभ्योऽन्नाद्यं प्रयच्छति ।
कस्मात्तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदेति ।
पुरुषो वा अक्षितिः ।
स हीदमन्नं पुनः पुनर्जनयते ।
यो वैतामक्षितिं वेदेति ।
पुरुषो वा अक्षितिः ।
स हीदमन्नं धियाधिया जनयते कर्मभिः ।
यद्धैतन्न कुर्यात्क्षीयेत ह ।
सोऽन्नमत्ति प्रतीकेनेति ।
मुखं प्रतीकं मुखेनेत्येतत् ।
स देवानपिगच्छति स ऊर्जमुपजीवतीति प्रशंसा ॥ १.५.२ ॥
ข้อความนี้กล่าวถึงอาหารเจ็ดอย่างที่บิดาได้ทำให้เกิดขึ้นด้วยปัญญาและตปะ ด้วยปัญญาและตปะ บิดาได้กำหนดอาหารหนึ่งอย่างให้เป็นของร่วมกันของทุกสิ่ง นี่คืออาหารร่วมกันที่ถูกกินอยู่ ผู้ใดภาวนาถึงสิ่งนี้ย่อมหลุดพ้นจากบาป เพราะสิ่งนี้เป็นของผสม ท่านแบ่งสองส่วนให้แก่เทวดา คือเครื่องบูชาที่เทลงในไฟและเครื่องบูชาที่เทออกไป ฉะนั้นจึงถวายแด่เทวดาทั้งที่เทลงและเทออก บางท่านกล่าวว่าควรประกอบพิธีอมาวาสยาและปูรณมาส ฉะนั้นผู้หนึ่งไม่ควรเป็นผู้ประกอบพิธีอิษฏิ ท่านให้ส่วนหนึ่งแก่สัตว์ทั้งหลาย คือน้ำนม เพราะน้ำนมเป็นสิ่งแรกที่หล่อเลี้ยงมนุษย์และสัตว์ ฉะนั้นเมื่อทารกเกิดขึ้น เขาจึงให้เลียเนยใสเป็นอันดับแรก หรือให้ดูดนม และกล่าวแก่ลูกโคที่เพิ่งเกิดว่า ให้มันกินหญ้าเถิด ในน้ำนมนั้นทุกสิ่งที่หายใจและไม่หายใจย่อมตั้งอยู่ ผู้ที่กล่าวว่าการถวายน้ำนมตลอดหนึ่งปีจะเอาชนะความตายซ้ำแล้วซ้ำอีกได้ ไม่ควรเชื่อเช่นนั้น ผู้ที่ถวายทุกวันย่อมเอาชนะความตายซ้ำแล้วซ้ำอีกได้ในวันนั้นเอง ผู้รู้เช่นนี้ก็ทำเช่นนั้น ท่านถวายอาหารทั้งปวงที่จะถูกกินแก่เทวดา เหตุใดอาหารเหล่านั้นจึงไม่หมดไปแม้ถูกกินอยู่เสมอ บุรุษเท่านั้นเป็นผู้ไม่สิ้นสูญ เขาทำให้อาหารนี้เกิดขึ้นซ้ำแล้วซ้ำอีก ผู้ใดรู้ความไม่สิ้นสูญนี้ ก็ทำเช่นนั้น บุรุษเท่านั้นเป็นผู้ไม่สิ้นสูญ เขาทำให้อาหารนี้เกิดขึ้นด้วยความคิดแล้วความคิดเล่า ด้วยการกระทำ หากเขาไม่ทำเช่นนี้ อาหารก็จะหมดไป เขากินอาหารโดยอาศัยปาก ปากเป็นเครื่องมือ ด้วยปาก ดังนั้นเขาย่อมเข้าถึงเทวดาและดำรงชีวิตด้วยพลัง นี่คือการสรรเสริญ
Bṛhadāraṇyaka 1.5.3
त्रीण्यात्मनेऽकुरुतेति
मनो वाचं प्राणं तान्यात्मनेऽकुरुत ।
अन्यत्रमना अभूवं नादर्शमन्यत्रमना अभूवं नाश्रौषमिति मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति ।
कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव ।
तस्मादपि पृष्ठत उपस्पृष्टो मनसा विजानाति ।
यः कश्च शब्दो वागेव सा ।
एषा ह्यन्तं आयत्तैषा हि न ।
प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानोऽन इत्येतत्सर्वं प्राण एव ।
एतन्मयो वा अयमात्मा ।
वाङ्मयो मनोमयः प्राणमयः ॥ १.५.३ ॥
ท่านได้ทำสามอย่างให้แก่ตนเอง คือใจ วาจา และปราณ ข้าพเจ้าไม่เห็นเพราะใจของข้าพเจ้าอยู่ที่อื่น และข้าพเจ้าไม่ได้ยินเพราะใจของข้าพเจ้าอยู่ที่อื่น แท้จริงผู้คนเห็นด้วยใจ ได้ยินด้วยใจ ความปรารถนา ความตั้งใจ ความสงสัย ศรัทธา ความไม่ศรัทธา ความมั่นคง ความไม่มั่นคง ความละอาย ปัญญา ความกลัว สิ่งทั้งปวงนี้ล้วนเป็นใจเท่านั้น ฉะนั้น แม้ถูกแตะจากข้างหลัง ก็รู้ได้ด้วยใจ เสียงใดก็ตามที่มี นั่นก็เป็นเพียงวาจา เสียงนั้นจบลงที่นี่และตั้งอยู่บนนี้ ปราณ อปานะ วยานะ อุทานะ สมานะ และอาหาร สิ่งทั้งปวงนี้ล้วนเป็นปราณเท่านั้น อาตมันนี้ประกอบด้วยสิ่งเหล่านี้โดยแท้ คือประกอบด้วยวาจา ประกอบด้วยใจ ประกอบด้วยปราณ
Bṛhadāraṇyaka 1.5.4
त्रयो लोका एत एव ।
वागेवायं लोको मनोऽन्तरिक्षलोकः प्राणोऽसौ लोकः ॥ १.५.४ ॥
นี่คือโลกทั้งสามโดยแท้ วาจาคือโลกนี้ คือแผ่นดิน ใจคือโลกแห่งอากาศ และปราณคือโลกโน้น คือโลกสวรรค์
Bṛhadāraṇyaka 1.5.5
त्रयो वेदा एत एव ।
वागेवर्ग्वेदो मनो यजुर्वेदः प्राणः सामवेदः ॥ १.५.५ ॥
นี่คือพระเวททั้งสามโดยแท้ วาจาคือฤคเวท ใจคือยชุรเวท และปราณคือสามเวท
Bṛhadāraṇyaka 1.5.6
देवा पितरो मनुष्या एत एव ।
वागेव देवा मनः पितरः, प्राणो मानुष्याः ॥ १.५.६ ॥
นี่คือเทวดา บรรพบุรุษ และมนุษย์โดยแท้ วาจาคือเทวดา ใจคือบรรพบุรุษ ปราณคือมนุษย์
Bṛhadāraṇyaka 1.5.7
पिता माता प्रजैत एव ।
मन एव पिता वाङ्माता प्राणः प्रजा ॥ १.५.७ ॥
บิดา มารดา และบุตรหลาน นี่เองโดยแท้ ใจคือบิดา วาจาคือมารดา ปราณคือบุตรหลาน
Bṛhadāraṇyaka 1.5.8
विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातमेत एव ।
यत्किञ्च विज्ञातं वाचस्तद्रूपम् ।
वाग्घि विज्ञाता ।
वागेनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.८ ॥
สิ่งที่รู้แล้ว สิ่งที่พึงรู้ และสิ่งที่ยังไม่รู้ นี่เองโดยแท้ สิ่งใดก็ตามที่รู้แล้ว ย่อมมีรูปของวาจา เพราะวาจาคือผู้รู้ เมื่อกลายเป็นรูปนั้น วาจาย่อมคุ้มครองเขา
Bṛhadāraṇyaka 1.5.9
यत्किञ्च विजिज्ञास्यं मनसस्तद्रूपम् ।
मनो हि विजिज्ञास्यम् ।
मन एनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.९ ॥
สิ่งใดก็ตามที่พึงรู้ ย่อมมีรูปของใจ เพราะใจคือสิ่งที่พึงรู้ เมื่อกลายเป็นรูปนั้น ใจย่อมคุ้มครองเขา
Bṛhadāraṇyaka 1.5.10
यत्किञ्चाविज्ञातं प्राणस्य तद्रूपम् ।
प्राणो ह्यविज्ञातः ।
प्राण एनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.१० ॥
สิ่งใดก็ตามที่ยังไม่รู้ ย่อมมีรูปของปราณ เพราะปราณคือสิ่งที่ยังไม่รู้ เมื่อกลายเป็นรูปนั้น ปราณย่อมคุ้มครองเขา
Bṛhadāraṇyaka 1.5.11
तस्यै वाचः पृथिवी शरीरम् ।
ज्योतीरूपमयमग्निः ।
तद्यावत्येव वाक्तावती पृथिवी तावानयमग्निः ॥ १.५.११ ॥
แผ่นดินคือร่างกายของวาจานี้ ไฟนี้มีรูปเป็นแสงสว่าง เท่าที่วาจาแผ่ไปถึง แผ่นดินก็แผ่ไปถึงเท่านั้น และไฟนี้ก็มีขอบเขตเท่ากับแผ่นดิน
Bṛhadāraṇyaka 1.5.12
अथैतस्य मनसो द्यौः शरीरम् ।
ज्योतीरूपमसावादित्यः ।
तद्यावदेव मनस्तावती द्यौस्तावानसावादित्यः ।
तौ मिथुनं समैताम् ।
ततः प्राणोऽजायत ।
स इन्द्रः ।
स एषोऽसपत्नः ।
द्वितीयो वै सपत्नः ।
नास्य सपत्नो भवति य एवं वेद ॥ १.५.१२ ॥
ส่วนท้องฟ้าคือร่างกายของใจนี้ อาทิตย์นั้นมีรูปเป็นแสงสว่าง เท่าที่ใจแผ่ไปถึง ท้องฟ้าก็แผ่ไปถึงเท่านั้น และอาทิตย์นั้นก็มีขอบเขตเท่ากับท้องฟ้า ทั้งสองมาประกอบกันเป็นคู่ และจากทั้งสองนั้นปราณได้เกิดขึ้น ปราณนั้นคืออินทร์ เขาเป็นผู้ไม่มีศัตรูเพียงผู้เดียว เพราะผู้ที่สองคือศัตรู ผู้ที่รู้ดังนี้ย่อมไม่มีศัตรู
Bṛhadāraṇyaka 1.5.13
अथैतस्य प्राणस्यापः शरीरम् ।
ज्योतीरूपमसौ चन्द्रः ।
तद्यावानेव प्राणस्तावत्य आपस्तावानसौ चन्द्रः ।
त एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ताः ।
स यो हैतानन्तवत उपास्तेऽन्तवन्तं स लोकं जयति ।
अथ यो हैताननन्तानुपास्तेऽनन्तं स लोकं जयति ॥ १.५.१३ ॥
ส่วนน้ำคือร่างกายของปราณนี้ จันทร์นั้นมีรูปเป็นแสงสว่าง เท่าที่ปราณแผ่ไปถึง น้ำก็แผ่ไปถึงเท่านั้น และจันทร์นั้นก็มีขอบเขตเท่ากับน้ำ สิ่งเหล่านี้ทั้งหมดเสมอกัน ทั้งหมดไม่มีที่สิ้นสุด ผู้ใดภาวนาสิ่งเหล่านี้ว่ามีที่สิ้นสุด ย่อมได้โลกที่มีที่สิ้นสุด แต่ผู้ใดภาวนาสิ่งเหล่านี้ว่าไม่มีที่สิ้นสุด ย่อมได้โลกที่ไม่มีที่สิ้นสุด
Bṛhadāraṇyaka 1.5.14
स एष संवत्सरः प्रजापतिष्षोडशकलः ।
तस्य रात्रय एव पञ्चदश कला ।
ध्रुवैवास्य षोडशी कला ।
स रात्रिभिरेवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते ।
सोऽमावास्यां रात्रिमेतया षोडश्या कलया सर्वमिदं प्राणभृदनुप्रविश्य ततः प्रातर्जायते ।
तस्मादेतां रात्रिं प्राणभृतः प्राणं न विच्छिन्द्यादपि कृकलासस्यैतस्या एव देवताया अपचित्यै ॥ १.५.१४ ॥
ปีนี้คือประชาบดี มีสิบหกส่วน ส่วนทั้งสิบห้าของปีคือราตรีทั้งหลาย ส่วนที่สิบหกของปีนั้นคงที่เสมอ ปีเพิ่มพูนและลดลงไปเพียงด้วยราตรี ในราตรีวันอมาวาสยา ท่านเข้าสู่สรรพสัตว์ที่มีลมหายใจด้วยส่วนที่สิบหกนั้น แล้วเกิดใหม่ในรุ่งอรุณ ดังนั้นในราตรีนั้นไม่พึงตัดลมหายใจของสัตว์ที่มีลมหายใจ แม้แต่กิ้งก่า เพื่อบูชาเทพีองค์นั้นนั่นเอง
Bṛhadāraṇyaka 1.5.15
यो वै स संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलोऽयमेव स योऽयमेवंवित्पुरुषः ।
तस्य वित्तमेव पञ्चदश कलाः ।
आत्मैवास्य षोडशी कला ।
स वित्तेनैवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते ।
तदेतन्नभ्यं यदयमात्मा ।
प्रधिर्वित्तम् ।
तस्माद्यद्यपि सर्वज्यानिं जीयत आत्मना चेज्जीवति प्रधिनागादित्येवाहुः ॥ १.५.१५ ॥
ปีนั้นซึ่งคือประชาบดี มีสิบหกส่วน ผู้นั้นก็คือท่านนั่นเอง และบุรุษผู้รู้เช่นนี้ก็คือท่านเช่นกัน ทรัพย์สมบัติของท่านคือส่วนทั้งสิบห้า อาตมันเป็นส่วนที่สิบหกของท่าน ท่านเพิ่มพูนด้วยทรัพย์และก็ลดลงด้วยทรัพย์ อาตมันนี้เป็นดุมล้อ ทรัพย์เป็นกงล้อ ดังนั้น แม้ชนะทุกสิ่งได้ หากอาตมันยังมีชีวิตอยู่ ผู้คนจึงกล่าวว่า เขาได้หลุดไปพร้อมกับกงล้อ
Bṛhadāraṇyaka 1.5.16
अथ त्रयो वाव लोका मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोक इति ।
सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव जय्यो नान्येन कर्मणा ।
कर्मणा पितृलोकः ।
विद्यया देवलोकः ।
देवलोको वै लोकानां श्रेष्ठः ।
तस्माद्विद्यां प्रशंसन्ति ॥ १.५.१६ ॥
ดังนั้นโลกมีสามประการ คือ โลกของมนุษย์ โลกของบรรพบุรุษ และโลกของเทวดา โลกของมนุษย์นั้นได้มาด้วยบุตรเท่านั้น ไม่ได้มาด้วยกรรมอย่างอื่น โลกของบรรพบุรุษได้มาด้วยกรรม โลกของเทวดาได้มาด้วยวิทยา โลกของเทวดาเป็นเลิศกว่าบรรดาโลกทั้งหลาย ดังนั้นพวกเขาจึงสรรเสริญวิทยา
Bṛhadāraṇyaka 1.5.17
अथातः सम्प्रत्तिः ।
यदा प्रैष्यन्मन्यतेऽथ पुत्रमाह त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति ।
स पुत्रः प्रत्याहाहं ब्रह्माहं यज्ञोऽहं लोक इति ।
यद्वै किञ्चानूक्तं तस्य सर्वस्य ब्रह्मेत्येकता ।
ये वै के च यज्ञास्तेषां सर्वेषां यज्ञ इत्येकता ।
ये वै के च लोकास्तेषां सर्वेषां लोक इत्येकता ।
एतावद्वा इदं सर्वम् ।
एतन्मा सर्वं सन्नयमितो भुनजदिति ।
तस्मात्पुत्रमनुशिष्टं लोक्यमाहुः ।
तस्मादेनमनुशासति ।
स यदैवंविदस्माल्लोकात्प्रैत्यथैभिरेव प्राणैः सह पुत्रमाविशति ।
स यद्यनेन किञ्चिदक्ष्णया कृतं भवति तस्मादेनं सर्वस्मात्पुत्रो मुञ्चति तस्मात्पुत्रो नाम ।
स पुत्रेणैवास्मिल्लोके प्रतितिष्ठति ।
अथैनमेते देवाः प्राणा अमृता आविशन्ति ॥ १.५.१७ ॥
ต่อไปนี้คือการมอบหมายครัวเรือน เมื่อบิดาเห็นว่าตนกำลังจะจากไป ท่านก็กล่าวแก่บุตรว่า เจ้าคือพรหมัน เจ้าคือยัญ เจ้าคือโลก บุตรนั้นตอบว่า ข้าพเจ้าคือพรหมัน ข้าพเจ้าคือยัญ ข้าพเจ้าคือโลก ความเป็นหนึ่งเดียวของสิ่งใดก็ตามที่ได้สวดไว้ นั่นคือพรหมัน ความเป็นหนึ่งเดียวของยัญทั้งปวงคือยัญ ความเป็นหนึ่งเดียวของโลกทั้งปวงคือโลก สิ่งทั้งปวงนี้มีเพียงเท่านี้ ขอให้สิ่งทั้งปวงนี้เป็นของข้าพเจ้า และขอให้ข้าพเจ้าได้เสวยสิ่งนี้ตั้งแต่บัดนี้ ดังนั้น บุตรที่ได้รับการสั่งสอนแล้วจึงเรียกว่าผู้ชนะโลก และจึงสั่งสอนเขาเช่นนั้น เมื่อผู้รู้เช่นนี้จากโลกนี้ไป ท่านย่อมเข้าสู่บุตรด้วยลมปราณเหล่านี้เอง ถ้าท่านได้กระทำสิ่งใดผิดพลาดไป บุตรย่อมปลดเปลื้องท่านจากสิ่งนั้นทั้งหมด เพราะเหตุนี้จึงเรียกว่าบุตร (ปุตระ) ท่านดำรงมั่นในโลกนี้ได้ด้วยบุตรเท่านั้น จากนั้นลมปราณอมตะของเทพเหล่านี้ก็เข้าสู่ท่าน
Bṛhadāraṇyaka 1.5.18
पृथिव्यै चैनमग्नेश्च दैवी वागाविशति ।
सा वै दैवी वाग्यया यद्यदेव वदति तत्तद्भवति ॥ १.५.१८ ॥
วาจาทิพย์จากแผ่นดินและจากไฟก็เข้าสู่ท่านเช่นกัน วาจาทิพย์นั้นเป็นเช่นนั้นเอง สิ่งใดที่ท่านกล่าว สิ่งนั้นย่อมบังเกิดขึ้น
Bṛhadāraṇyaka 1.5.19
दिवश्चैनमादित्याच्च दैवं मन आविशति ।
तद्वै दैवं मनो येनानन्द्येव भवत्यथो न शोचति ॥ १.५.१९ ॥
จิตทิพย์จากสวรรค์และจากดวงอาทิตย์ก็เข้าสู่ท่าน จิตทิพย์นั้นคือจิตที่ทำให้บุคคลเป็นสุข และไม่โศกเศร้า
Bṛhadāraṇyaka 1.5.20
अद्भ्यश्चैनं चन्द्रमसश्च दैवः प्राण आविशति ।
स वै दैवः प्राणो यः संचरंश्चासंचरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति ।
स एष एवंवित्सर्वेषां भूतानामात्मा भवति ।
यथैषा देवतैवं सः ।
यथैतां देवतां सर्वाणि भूतान्यवन्त्येवं हैवंविदं सर्वाणि भूतान्यवन्ति ।
यदु किञ्चेमाः प्रजाः शोचन्त्यमैवासां तद्भवति ।
पुण्यमेवामुं गच्छति ।
न ह वै देवान् पापं गच्छति ॥ १.५.२० ॥
จากน้ำและจากดวงจันทร์ ปราณทิพย์ก็เข้าสู่ท่านเช่นกัน ปราณทิพย์นั้นคือสิ่งที่ แม้เคลื่อนไหวหรือไม่เคลื่อนไหว ก็ไม่หวั่นไหวและไม่สลายไป ผู้รู้เช่นนี้ย่อมกลายเป็นอาตมันของสรรพสัตว์ ดังที่เทพองค์นี้เป็นเช่นไร ท่านก็เป็นเช่นนั้น ดังที่สรรพสัตว์ทั้งหลายพึ่งพาเทพองค์นี้ ผู้รู้เช่นนี้ก็เช่นเดียวกัน สรรพสัตว์ทั้งหลายย่อมพึ่งพาเขา สิ่งใดที่หมู่สัตว์เหล่านี้โศกเศร้า สิ่งนั้นย่อมเสื่อมคลายไปจากเขา เขาย่อมไปสู่บุญเท่านั้น บาปไม่ไปสู่เหล่าเทพ
Bṛhadāraṇyaka 1.5.21
अथातो व्रतमीमांसा ।
प्रजापतिर्ह कर्माणि ससृजे ।
तानि सृष्टान्यन्योऽन्येनास्पर्धन्त ।
वदिष्याम्येवाहमिति वाग्दध्रे ।
द्रक्ष्याम्यहमिति चक्षुः ।
श्रोष्याम्यहमिति श्रोत्रम् ।
एवमन्यानि कर्माणि यथाकर्मम् ।
तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे ।
तान्याप्नोत् ।
तान्याप्त्वा मृत्युरवारुन्ध ।
तस्माच्छ्राम्यत्येव वाक् ।
श्राम्यति चक्षुः ।
श्राम्यति श्रोत्रम् ।
अथेममेव नाप्नोत्योऽयं मध्यमः प्राणः ।
तानि ज्ञातुं दध्रिरे ।
अयं वै नः श्रेष्ठो यः संचरंश्चासंचरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति ।
हन्तास्यैव सर्वे रूपं भवामेति ।
त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन् ।
तस्मादेत एतेनाख्यायन्ते प्राणा इति ।
तेन ह वाव तत्कुलमाचक्षते यस्मिन् कुले भवति य एवं वेद ।
य उ हैवंविदा स्पर्धतेऽनुशुष्यति ।
अनुशुष्य हैवान्ततो म्रियत इत्यध्यात्मम् ॥ १.५.२१ ॥
ต่อไปนี้คือการพิจารณาเรื่องวัตร ประชาบดีได้สร้างกรรมทั้งหลาย เมื่อสร้างแล้ว กรรมเหล่านั้นก็แข่งขันกันเอง วาจาตั้งจิตว่า ข้าจะพูด ตาตั้งจิตว่า ข้าจะเห็น หูตั้งจิตว่า ข้าจะได้ยิน กรรมอื่น ๆ ก็เช่นเดียวกัน ตามหน้าที่ของแต่ละอย่าง มฤตยูในรูปของความเหน็ดเหนื่อยได้เข้าครอบครองกรรมเหล่านั้น และยึดไว้ เมื่อได้กรรมเหล่านั้นแล้ว มฤตยูก็ครอบงำ ดังนั้นวาจาจึงอ่อนล้า ตาก็อ่อนล้า หูก็อ่อนล้า แต่มันไม่ได้ครอบงำปราณกลางของกรรมเหล่านี้ พวกเขาจึงตั้งใจจะรู้ว่า ปราณนี้เป็นผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่พวกเรา ซึ่งแม้เคลื่อนไหวหรือไม่เคลื่อนไหวก็ไม่หวั่นไหวและไม่สลายไป มาเถิด พวกเราทั้งหมดจงกลายเป็นรูปของผู้นี้เถิด พวกเขาทั้งหมดจึงกลายเป็นรูปของผู้นั้น ดังนั้นพวกเขาจึงถูกเรียกด้วยชื่อนี้ว่า ปราณ คนในตระกูลใดที่มีผู้รู้เช่นนี้เกิดขึ้น ตระกูลนั้นก็ได้รับการเรียกขานด้วยชื่อนั้น ผู้ใดแข่งขันกับผู้รู้เช่นนี้ ย่อมเหี่ยวเฉาไป และเมื่อเหี่ยวเฉาแล้ว ในที่สุดก็ตายไป นี่คือคำสอนเกี่ยวกับตน (อธยาตมะ)
Bṛhadāraṇyaka 1.5.22
अथाधिदेवतं
ज्वलिष्याम्येवाहमित्यग्निर्दध्रे ।
तप्स्याम्यहमित्यादित्यः ।
भास्याम्यहमिति चन्द्रमाः ।
एवमन्या देवता यथादेवतम् ।
स यथैषां प्राणानां मध्यमः प्राण एवमेतासां देवतानां वायुः ।
म्लोचन्ति ह्यन्या देवता न वायुः ।
सैषानस्तमिता देवता यद्वायुः ॥ १.५.२२ ॥
ต่อไปนี้คือเรื่องเทวดา (อธิเทวตะ) ไฟตั้งจิตว่า ข้าจะลุกโชนเอง ดวงอาทิตย์ว่า ข้าจะแผดร้อน ดวงจันทร์ว่า ข้าจะส่องแสง เทวดาองค์อื่น ๆ ก็เช่นเดียวกัน ตามความเป็นเทวดาของแต่ละองค์ ดังที่ปราณกลางเป็นหนึ่งในปราณเหล่านี้ ลมจึงเป็นเช่นนั้นในหมู่เทวดาเหล่านี้ เพราะเทวดาองค์อื่นย่อมลับไป แต่ลมไม่ลับไป นั่นคือเทวดาองค์ที่ไม่มีวันลับไป
Bṛhadāraṇyaka 1.5.23
अथैष श्लोको भवति
यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छतीति ।
प्राणाद्वा एष उदेति प्राणेऽस्तमेति ।
तं देवाश्चक्रिरे धर्मं स एवाद्य स उ श्व इति ।
यद्वा एतेऽमुर्ह्यध्रियन्त तदेवाप्यद्य कुर्वन्ति ।
तस्मादेकमेव व्रतं चरेत्प्राण्याच्चैवापान्याच्च ।
नेन्मा पाप्मा मृत्युराप्नवदिति ।
यद्यु चरेत्समापिपयिषेत्तेनो एतस्यै देवतायै सायुज्यं सलोकतां जयति ॥ १.५.२३ ॥
ที่นี่มีโศลกหนึ่งว่า ดวงอาทิตย์ขึ้นจากที่ใด และตกลงสู่ที่ใด จากลมหายใจ ดวงอาทิตย์นี้ขึ้น และในลมหายใจ ดวงอาทิตย์นี้ตกลง เทวดาทั้งหลายได้กำหนดเป็นกฎไว้ว่า วันนี้เป็นเขา พรุ่งนี้ก็เป็นเขาเช่นกัน สิ่งที่คนเหล่านั้นเคยทำเมื่อวาน พวกเขาก็ยังทำในวันนี้ด้วย เพราะเหตุนี้ ควรถือปฏิบัติวัตรเพียงอย่างเดียว คือการหายใจเข้าและการหายใจออก เพื่อมิให้บาปและความตายมาถึงตน และถ้าผู้ใดปรารถนาจะทำให้วัตรนี้สมบูรณ์ ผู้นั้นย่อมได้ความเป็นหนึ่งเดียวกับเทวดาองค์นั้น และได้ส่วนในโลกของเทวดาองค์นั้น