ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು · Bṛhadāraṇyaka 1.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 1.5.1
(सप्तान्नब्राह्मणं वा संवर्गविद्याब्राह्मणम्)
यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पिता ।
एकमस्य साधारणं द्वे देवानभाजयत् ।
त्रीण्यात्मनेऽकुरुत पशुभ्य एकं प्रायच्छत् ।
तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न ।
कस्मात्तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदा ।
यो वै तामक्षितिं वेद सोऽन्नमत्ति प्रतीकेन ।
स देवानपिगच्छति स ऊऋजमुपजीवति ।
इति श्लोकाः ॥ १.५.१ ॥
(ಸಪ್ತಾನ್ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಅಥವಾ ಸಂವರ್ಗ ವಿದ್ಯಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ) ತಂದೆ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೂ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಏಳು ಅನ್ನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಇದರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿಟ್ಟನು; ಎರಡನ್ನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹಂಚಿದನು; ಮೂರನ್ನು ತನಗಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು; ಒಂದನ್ನು ಪಶುಗಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಉಸಿರಾಡುವುದೂ ಉಸಿರಾಡದಿರುವುದೂ ಎಲ್ಲವೂ ಅದರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಸದಾ ತಿನ್ನಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅವು ಏಕೆ ಕ್ಷೀಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ಆ ಅಕ್ಷಯತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ; ಊರ್ಜದಿಂದ ಜೀವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇವು ಶ್ಲೋಕಗಳು.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.2
यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पितेति ।
मेधया हि तपसाजनयत्पितैकमस्य साधारणमिति ।
इदमेवास्य तत्साधारणमन्नं यदिदमद्यते ।
स य एतदुपास्ते न स पाप्मनो व्यावर्तते ।
मिश्रं ह्येतत् ।
द्वे देवानभाजयदिति ।
हुतं च प्रहुतं च ।
तस्माद्देवेभ्यो जुह्वति च प्र च जुह्वति ।
अथो आहुर्दर्शपूर्णमासाविति ।
तस्मान्नेष्टियाजुकः स्यात् ।
पशुभ्य एकं प्रायच्छदिति ।
तत्पयः ।
पयो ह्येवाग्रे मनुष्याश्च पशवश्चोपजीवन्ति ।
तस्मात्कुमारं जातं घृतं वैवाग्रे प्रतिलेहयन्ति स्तनं वानुधापयन्ति ।
अथ वत्सं जातमाहुस्तृणादिति ।
तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च नेति ।
पयसि हीदं सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न ।
तद्यदिदमाहुः संवत्सरं पयसा जुह्वदप पुनर्मृत्युं जयतीति ।
न तथा विद्यात् ।
यदहरेव जुहोति तदहः पुनर्मृत्युमपजयत्येवं विद्वान् ।
सर्वं हि देवेभ्योऽन्नाद्यं प्रयच्छति ।
कस्मात्तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदेति ।
पुरुषो वा अक्षितिः ।
स हीदमन्नं पुनः पुनर्जनयते ।
यो वैतामक्षितिं वेदेति ।
पुरुषो वा अक्षितिः ।
स हीदमन्नं धियाधिया जनयते कर्मभिः ।
यद्धैतन्न कुर्यात्क्षीयेत ह ।
सोऽन्नमत्ति प्रतीकेनेति ।
मुखं प्रतीकं मुखेनेत्येतत् ।
स देवानपिगच्छति स ऊर्जमुपजीवतीति प्रशंसा ॥ १.५.२ ॥
ಈ ಮಂತ್ರವು ಏಳು ಅನ್ನಗಳ ಕುರಿತಾಗಿದೆ. ತಂದೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಮೇಧೆ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ತಂದೆ ಮೇಧೆ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಒಂದು ಅನ್ನವನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿಸಿದನು. ಇದೇ ತಿನ್ನಲ್ಪಡುವ ಸಾಧಾರಣ ಅನ್ನ. ಇದನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುವವನು ಪಾಪದಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಮಿಶ್ರಿತ; ಅವನು ಇಬ್ಬರು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಭಾಗ ನೀಡಿದನು - ಹುತ ಮತ್ತು ಪ್ರಹುತ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಆಹುತಿ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ದರ್ಶ-ಪೂರ್ಣಮಾಸ ಯಜ್ಞಗಳು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಷ್ಟಿ ಮಾಡುವವನು ಇರಬಾರದು. ಪಶುಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಭಾಗ ನೀಡಿದನು, ಅದು ಹಾಲು. ಹಾಲೇ ಮೊದಲು ಮನುಷ್ಯರು ಮತ್ತು ಪಶುಗಳ ಜೀವನಾಧಾರ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಗುವಿಗೆ ಮೊದಲು ತುಪ್ಪ ನೆಕ್ಕಿಸುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ಸ್ತನ ಕುಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹುಟ್ಟಿದ ಕರುವಿಗೆ ಹುಲ್ಲು ತಿನ್ನಲಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಉಸಿರಾಡುವ ಮತ್ತು ಉಸಿರಾಡದ ಎಲ್ಲವೂ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ. ಹಾಲಿನಲ್ಲಿಯೇ ಉಸಿರಾಡುವ ಮತ್ತು ಉಸಿರಾಡದ ಎಲ್ಲವೂ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ. ಒಂದು ವರ್ಷ ಹಾಲಿನಿಂದ ಆಹುತಿ ನೀಡಿದರೆ ಪುನರ್ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಜಯಿಸಬಹುದು ಎನ್ನುವವರನ್ನು ನಂಬಬಾರದು. ಪ್ರತಿದಿನ ಆಹುತಿ ನೀಡುವವನು ಅದೇ ದಿನ ಪುನರ್ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಜಯಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ತಿನ್ನತಕ್ಕ ಎಲ್ಲ ಅನ್ನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ತಿನ್ನಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅವು ಏಕೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಕ್ಷೀಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ಪುರುಷನೇ ಅಕ್ಷಯ. ಅವನೇ ಈ ಅನ್ನವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಕ್ಷಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದವನೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಪುರುಷನೇ ಅಕ್ಷಯ. ಅವನು ಈ ಅನ್ನವನ್ನು ಬುದ್ಧಿ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಅದು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಯಿಯನ್ನೇ ಸಂಕೇತವಾಗಿಸಿ ಅವನು ಅನ್ನ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಬಾಯಿಯೇ ಸಂಕೇತ, ಬಾಯಿಯಿಂದಲೇ. ಅವನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ; ಬಲದಿಂದ ಜೀವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಪ್ರಶಂಸೆ.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.3
त्रीण्यात्मनेऽकुरुतेति
मनो वाचं प्राणं तान्यात्मनेऽकुरुत ।
अन्यत्रमना अभूवं नादर्शमन्यत्रमना अभूवं नाश्रौषमिति मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति ।
कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव ।
तस्मादपि पृष्ठत उपस्पृष्टो मनसा विजानाति ।
यः कश्च शब्दो वागेव सा ।
एषा ह्यन्तं आयत्तैषा हि न ।
प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानोऽन इत्येतत्सर्वं प्राण एव ।
एतन्मयो वा अयमात्मा ।
वाङ्मयो मनोमयः प्राणमयः ॥ १.५.३ ॥
ಅವನು ಮೂರನ್ನು ಆತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದನು: ಮನಸ್ಸು, ವಾಕ್ಕು, ಪ್ರಾಣ. ಮನಸ್ಸು ಬೇರೆಡೆ ಇದ್ದಾಗ ನಾನು ನೋಡಲಿಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸು ಬೇರೆಡೆ ಇದ್ದಾಗ ನಾನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ನೋಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಕೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕಾಮ, ಸಂಕಲ್ಪ, ಸಂದೇಹ, ಶ್ರದ್ಧೆ, ಅಶ್ರದ್ಧೆ, ಧೃತಿ, ಅಧೃತಿ, ಲಜ್ಜೆ, ಬುದ್ಧಿ, ಭಯ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮನಸ್ಸೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಮುಟ್ಟಿದರೂ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಶಬ್ದವಾದರೂ ಅದು ವಾಕ್ಕೇ; ಅದು ಇದರಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಮೇಲೆಯೇ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ವ್ಯಾನ, ಉದಾನ, ಸಮಾನ, ಅನ್ನ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಾಣವೇ. ಈ ಆತ್ಮ ನಿಜವಾಗಿ ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ಆಗಿದೆ: ವಾಕ್ಕಿನಿಂದ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಪ್ರಾಣದಿಂದ.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.4
त्रयो लोका एत एव ।
वागेवायं लोको मनोऽन्तरिक्षलोकः प्राणोऽसौ लोकः ॥ १.५.४ ॥
ಇವೇ ಮೂರು ಲೋಕಗಳು. ವಾಕ್ಕೇ ಈ ಲೋಕ (ಭೂಮಿ); ಮನಸ್ಸು ಅಂತರಿಕ್ಷ ಲೋಕ; ಪ್ರಾಣವೇ ಆ ಲೋಕ (ದ್ಯುಲೋಕ).
Bṛhadāraṇyaka 1.5.5
त्रयो वेदा एत एव ।
वागेवर्ग्वेदो मनो यजुर्वेदः प्राणः सामवेदः ॥ १.५.५ ॥
ಇವೇ ಮೂರು ವೇದಗಳು. ವಾಕ್ಕೇ ಋಗ್ವೇದ; ಮನಸ್ಸು ಯಜುರ್ವೇದ; ಪ್ರಾಣ ಸಾಮವೇದ.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.6
देवा पितरो मनुष्या एत एव ।
वागेव देवा मनः पितरः, प्राणो मानुष्याः ॥ १.५.६ ॥
ದೇವತೆಗಳು, ಪಿತೃಗಳು, ಮನುಷ್ಯರು — ಇವರೇ. ವಾಕ್ಕೇ ದೇವತೆಗಳು; ಮನಸ್ಸು ಪಿತೃಗಳು; ಪ್ರಾಣ ಮನುಷ್ಯರು.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.7
पिता माता प्रजैत एव ।
मन एव पिता वाङ्माता प्राणः प्रजा ॥ १.५.७ ॥
ತಂದೆ, ತಾಯಿ, ಮಕ್ಕಳು — ಇವೇ. ಮನಸ್ಸೇ ತಂದೆ; ವಾಕ್ ತಾಯಿ; ಪ್ರಾಣ ಮಕ್ಕಳು.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.8
विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातमेत एव ।
यत्किञ्च विज्ञातं वाचस्तद्रूपम् ।
वाग्घि विज्ञाता ।
वागेनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.८ ॥
ತಿಳಿದದ್ದು, ತಿಳಿಯಬೇಕಾದದ್ದು, ತಿಳಿಯದದ್ದು — ಇವೇ. ತಿಳಿದದ್ದೆಲ್ಲ ವಾಕ್ಕಿನ ರೂಪ; ವಾಕ್ಕೇ ತಿಳಿಯುವವಳು. ಅದರ ರೂಪವಾಗಿ ವಾಕ್ಕು ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.9
यत्किञ्च विजिज्ञास्यं मनसस्तद्रूपम् ।
मनो हि विजिज्ञास्यम् ।
मन एनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.९ ॥
ತಿಳಿಯಬೇಕಾದದ್ದೆಲ್ಲ ಮನಸ್ಸಿನ ರೂಪ; ಮನಸ್ಸೇ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದದ್ದು. ಅದರ ರೂಪವಾಗಿ ಮನಸ್ಸು ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.10
यत्किञ्चाविज्ञातं प्राणस्य तद्रूपम् ।
प्राणो ह्यविज्ञातः ।
प्राण एनं तद्भूत्वावति ॥ १.५.१० ॥
ತಿಳಿಯದ್ದೆಲ್ಲ ಪ್ರಾಣದ ರೂಪ; ಪ್ರಾಣವೇ ತಿಳಿಯದ್ದು. ಅದರ ರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.11
तस्यै वाचः पृथिवी शरीरम् ।
ज्योतीरूपमयमग्निः ।
तद्यावत्येव वाक्तावती पृथिवी तावानयमग्निः ॥ १.५.११ ॥
ಆ ವಾಕ್ಕಿನ ಶರೀರ ಭೂಮಿ. ಬೆಳಕಿನ ರೂಪವಾದ ಈ ಅಗ್ನಿ. ಎಷ್ಟು ವಾಕ್ಕೋ ಅಷ್ಟೇ ಭೂಮಿ; ಎಷ್ಟು ಭೂಮಿಯೋ ಅಷ್ಟೇ ಈ ಅಗ್ನಿ.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.12
अथैतस्य मनसो द्यौः शरीरम् ।
ज्योतीरूपमसावादित्यः ।
तद्यावदेव मनस्तावती द्यौस्तावानसावादित्यः ।
तौ मिथुनं समैताम् ।
ततः प्राणोऽजायत ।
स इन्द्रः ।
स एषोऽसपत्नः ।
द्वितीयो वै सपत्नः ।
नास्य सपत्नो भवति य एवं वेद ॥ १.५.१२ ॥
ಆ ಬಳಿಕ ಈ ಮನಸ್ಸಿನ ಶರೀರ ದ್ಯುಲೋಕ. ಬೆಳಕಿನ ರೂಪವಾದ ಆ ಆದಿತ್ಯ (ಸೂರ್ಯ). ಎಷ್ಟು ಮನಸ್ಸೋ ಅಷ್ಟೇ ದ್ಯುಲೋಕ; ಎಷ್ಟು ದ್ಯುಲೋಕವೋ ಅಷ್ಟೇ ಆ ಆದಿತ್ಯ. ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಜೋಡಿಯಾಗಿ ಸೇರಿದರು. ಅವರಿಂದ ಪ್ರಾಣ ಹುಟ್ಟಿತು. ಅವನು ಇಂದ್ರ. ಅವನು ಈ ಅಸಪತ್ನ (ಶತ್ರುರಹಿತ); ಎರಡನೆಯದೇ ಶತ್ರು. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನಿಗೆ ಶತ್ರುವಿಲ್ಲ.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.13
अथैतस्य प्राणस्यापः शरीरम् ।
ज्योतीरूपमसौ चन्द्रः ।
तद्यावानेव प्राणस्तावत्य आपस्तावानसौ चन्द्रः ।
त एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ताः ।
स यो हैतानन्तवत उपास्तेऽन्तवन्तं स लोकं जयति ।
अथ यो हैताननन्तानुपास्तेऽनन्तं स लोकं जयति ॥ १.५.१३ ॥
ಆ ಬಳಿಕ ಈ ಪ್ರಾಣದ ಶರೀರ ನೀರು. ಬೆಳಕಿನ ರೂಪವಾದ ಆ ಚಂದ್ರ. ಎಷ್ಟು ಪ್ರಾಣವೋ ಅಷ್ಟೇ ನೀರು; ಎಷ್ಟು ನೀರೋ ಅಷ್ಟೇ ಆ ಚಂದ್ರ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಮಾನ; ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅನಂತ. ಇವುಗಳನ್ನು ಮಿತವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಉಪಾಸಿಸುವವನು ಮಿತವಾದ ಲೋಕವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಅನಂತವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಉಪಾಸಿಸುವವನು ಅನಂತ ಲೋಕವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.14
स एष संवत्सरः प्रजापतिष्षोडशकलः ।
तस्य रात्रय एव पञ्चदश कला ।
ध्रुवैवास्य षोडशी कला ।
स रात्रिभिरेवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते ।
सोऽमावास्यां रात्रिमेतया षोडश्या कलया सर्वमिदं प्राणभृदनुप्रविश्य ततः प्रातर्जायते ।
तस्मादेतां रात्रिं प्राणभृतः प्राणं न विच्छिन्द्यादपि कृकलासस्यैतस्या एव देवताया अपचित्यै ॥ १.५.१४ ॥
ಈ ಸಂವತ್ಸರವೇ ಷೋಡಶಕಲೆಗಳ ಪ್ರಜಾಪತಿ. ಅವನ ಹದಿನೈದು ಕಲೆಗಳೇ ರಾತ್ರಿಗಳು. ಅವನ ಹದಿನರಡನೆಯ ಕಲೆ ಸ್ಥಿರವೇ. ಅವನು ರಾತ್ರಿಗಳಿಂದಲೇ ತುಂಬುತ್ತಾನೆ, ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ರಾತ್ರಿ ಈ ಹದಿನರಡನೆಯ ಕಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಬಳಿಕ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ರಾತ್ರಿ ಪ್ರಾಣಿಯ ಪ್ರಾಣವನ್ನು, ಓತಿಕ್ಯಾತದ ಪ್ರಾಣವನ್ನೂ ಕೂಡ ಕತ್ತರಿಸಬಾರದು; ಈ ದೇವತೆಯ ಗೌರವಕ್ಕಾಗಿ.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.15
यो वै स संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलोऽयमेव स योऽयमेवंवित्पुरुषः ।
तस्य वित्तमेव पञ्चदश कलाः ।
आत्मैवास्य षोडशी कला ।
स वित्तेनैवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते ।
तदेतन्नभ्यं यदयमात्मा ।
प्रधिर्वित्तम् ।
तस्माद्यद्यपि सर्वज्यानिं जीयत आत्मना चेज्जीवति प्रधिनागादित्येवाहुः ॥ १.५.१५ ॥
ಆ ಸಂವತ್ಸರವೇ ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಹದಿನಾರು ಕಲೆಗಳು. ಇದೇ ಅದು; ಇಂತು ತಿಳಿದ ಪುರುಷನೂ ಅದೇ. ಅವನ ಸಂಪತ್ತೇ ಹದಿನೈದು ಕಲೆಗಳು. ಆತ್ಮವೇ ಅವನ ಹದಿನಾರನೆಯ ಕಲೆ. ಅವನು ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದಲೇ ತುಂಬುತ್ತಾನೆ, ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದಲೇ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಆತ್ಮವೇ ನಾಭಿ, ಸಂಪತ್ತು ಅದರ ಚಕ್ರದ ಅಂಚು. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಗೆದ್ದರೂ, ಆತ್ಮ ಜೀವಂತವಿದ್ದರೆ, ಅವನು ಚಕ್ರದ ಅಂಚಿನೊಂದಿಗೆ ಹೋದನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.16
अथ त्रयो वाव लोका मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोक इति ।
सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव जय्यो नान्येन कर्मणा ।
कर्मणा पितृलोकः ।
विद्यया देवलोकः ।
देवलोको वै लोकानां श्रेष्ठः ।
तस्माद्विद्यां प्रशंसन्ति ॥ १.५.१६ ॥
ಈಗ ಮೂರೇ ಲೋಕಗಳಿವೆ: ಮನುಷ್ಯಲೋಕ, ಪಿತೃಲೋಕ, ದೇವಲೋಕ. ಈ ಮನುಷ್ಯಲೋಕವು ಮಗನಿಂದಲೇ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಬೇರೆ ಯಾವ ಕರ್ಮದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ. ಕರ್ಮದಿಂದ ಪಿತೃಲೋಕ. ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ದೇವಲೋಕ. ದೇವಲೋಕವೇ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾರೆ.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.17
अथातः सम्प्रत्तिः ।
यदा प्रैष्यन्मन्यतेऽथ पुत्रमाह त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति ।
स पुत्रः प्रत्याहाहं ब्रह्माहं यज्ञोऽहं लोक इति ।
यद्वै किञ्चानूक्तं तस्य सर्वस्य ब्रह्मेत्येकता ।
ये वै के च यज्ञास्तेषां सर्वेषां यज्ञ इत्येकता ।
ये वै के च लोकास्तेषां सर्वेषां लोक इत्येकता ।
एतावद्वा इदं सर्वम् ।
एतन्मा सर्वं सन्नयमितो भुनजदिति ।
तस्मात्पुत्रमनुशिष्टं लोक्यमाहुः ।
तस्मादेनमनुशासति ।
स यदैवंविदस्माल्लोकात्प्रैत्यथैभिरेव प्राणैः सह पुत्रमाविशति ।
स यद्यनेन किञ्चिदक्ष्णया कृतं भवति तस्मादेनं सर्वस्मात्पुत्रो मुञ्चति तस्मात्पुत्रो नाम ।
स पुत्रेणैवास्मिल्लोके प्रतितिष्ठति ।
अथैनमेते देवाः प्राणा अमृता आविशन्ति ॥ १.५.१७ ॥
ಈಗ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರದ ಬಗ್ಗೆ: ತಂದೆ ಹೊರಡಲಿದ್ದೇನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದಾಗ ಮಗನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: "ನೀನೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ನೀನೇ ಯಜ್ಞ, ನೀನೇ ಲೋಕ." ಆ ಮಗ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ: "ನಾನೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ನಾನೇ ಯಜ್ಞ, ನಾನೇ ಲೋಕ." ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಎಲ್ಲದರ ಏಕತೆ ಬ್ರಹ್ಮ. ಎಲ್ಲಾ ಯಜ್ಞಗಳ ಏಕತೆ ಯಜ್ಞ. ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕಗಳ ಏಕತೆ ಲೋಕ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಇಷ್ಟೇ. "ಇವೆಲ್ಲವೂ ನನಗಿರಲಿ, ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ನಾನು ಅನುಭವಿಸಲಿ." ಆದ್ದರಿಂದ ಉಪದೇಶ ಪಡೆದ ಮಗನನ್ನು ಲೋಕ್ಯ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನು ಈ ಲೋಕದಿಂದ ಹೊರಟಾಗ, ಈ ಪ್ರಾಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಗನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಏನಾದರೂ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದ್ದರೆ, ಮಗ ಅದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಬಿಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಪುತ್ರ ಎನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಗನ ಮೂಲಕವೇ ಅವನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೆಲೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಅವನಲ್ಲಿ ಈ ಅಮೃತ ದೇವ-ಪ್ರಾಣಗಳು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತವೆ.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.18
पृथिव्यै चैनमग्नेश्च दैवी वागाविशति ।
सा वै दैवी वाग्यया यद्यदेव वदति तत्तद्भवति ॥ १.५.१८ ॥
ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯಿಂದಲೂ ದೈವವಾಣಿ ಇವನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ದೈವವಾಣಿಯೇ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಏನೇನು ಹೇಳುತ್ತಾನೋ ಅದು ಅದೇ ಆಗುತ್ತದೆ.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.19
दिवश्चैनमादित्याच्च दैवं मन आविशति ।
तद्वै दैवं मनो येनानन्द्येव भवत्यथो न शोचति ॥ १.५.१९ ॥
ಇವನೊಳಗೆ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನಿಂದ ದೈವಿಕ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಅದೇ ದೈವಿಕ ಮನಸ್ಸು; ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಆನಂದಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.20
अद्भ्यश्चैनं चन्द्रमसश्च दैवः प्राण आविशति ।
स वै दैवः प्राणो यः संचरंश्चासंचरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति ।
स एष एवंवित्सर्वेषां भूतानामात्मा भवति ।
यथैषा देवतैवं सः ।
यथैतां देवतां सर्वाणि भूतान्यवन्त्येवं हैवंविदं सर्वाणि भूतान्यवन्ति ।
यदु किञ्चेमाः प्रजाः शोचन्त्यमैवासां तद्भवति ।
पुण्यमेवामुं गच्छति ।
न ह वै देवान् पापं गच्छति ॥ १.५.२० ॥
ನೀರು ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನಿಂದಲೂ ದೈವಿಕ ಪ್ರಾಣ ಇವನೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಚಲಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ ಚಲಿಸದಿರುವಾಗಲೂ ವ್ಯಥೆಪಡದೆ, ನಾಶವಾಗದೆ ಇರುವುದು ಆ ದೈವಿಕ ಪ್ರಾಣವೇ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆತ್ಮನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ದೇವತೆ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನೂ ಇದ್ದಾನೆ. ಈ ದೇವತೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳು ಆಶ್ರಯಿಸುವಂತೆ, ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಜೆಗಳು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅದು ಅವನಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಪುಣ್ಯವನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ದೇವತೆಗಳ ಬಳಿಗೆ ಪಾಪ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.21
अथातो व्रतमीमांसा ।
प्रजापतिर्ह कर्माणि ससृजे ।
तानि सृष्टान्यन्योऽन्येनास्पर्धन्त ।
वदिष्याम्येवाहमिति वाग्दध्रे ।
द्रक्ष्याम्यहमिति चक्षुः ।
श्रोष्याम्यहमिति श्रोत्रम् ।
एवमन्यानि कर्माणि यथाकर्मम् ।
तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे ।
तान्याप्नोत् ।
तान्याप्त्वा मृत्युरवारुन्ध ।
तस्माच्छ्राम्यत्येव वाक् ।
श्राम्यति चक्षुः ।
श्राम्यति श्रोत्रम् ।
अथेममेव नाप्नोत्योऽयं मध्यमः प्राणः ।
तानि ज्ञातुं दध्रिरे ।
अयं वै नः श्रेष्ठो यः संचरंश्चासंचरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति ।
हन्तास्यैव सर्वे रूपं भवामेति ।
त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन् ।
तस्मादेत एतेनाख्यायन्ते प्राणा इति ।
तेन ह वाव तत्कुलमाचक्षते यस्मिन् कुले भवति य एवं वेद ।
य उ हैवंविदा स्पर्धतेऽनुशुष्यति ।
अनुशुष्य हैवान्ततो म्रियत इत्यध्यात्मम् ॥ १.५.२१ ॥
ಈಗ ಮುಂದೆ ವ್ರತ ಮೀಮಾಂಸೆ. ಪ್ರಜಾಪತಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಸೃಷ್ಟಿಯಾದ ಅವು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದವು. 'ನಾನು ಮಾತನಾಡುತ್ತೇನೆ' ಎಂದು ವಾಕ್ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿತು. 'ನಾನು ನೋಡುತ್ತೇನೆ' ಎಂದು ಕಣ್ಣು. 'ನಾನು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ' ಎಂದು ಶ್ರೋತ್ರ. ಹೀಗೆಯೇ ಇತರ ಕರ್ಮಗಳೂ ತಮ್ಮ ಕರ್ಮದಂತೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಮೃತ್ಯು ಆಯಾಸವಾಗಿ ಬಂದು ಹಿಡಿಯಿತು. ಅವುಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಮೃತ್ಯು ಅವುಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಕ್ ಆಯಾಸಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಕಣ್ಣು ಆಯಾಸಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಶ್ರೋತ್ರ ಆಯಾಸಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮಧ್ಯಮ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಅದು ಪಡೆಯಲಾರದು. ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಅವು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದವು. 'ಇದು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಚಲಿಸಿದರೂ ಚಲಿಸದಿದ್ದರೂ ವ್ಯಥೆಪಡದೆ, ನಾಶವಾಗದೆ ಇರುವುದು. ಸರಿ, ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಇದರ ರೂಪವಾಗೋಣ.' ಅವೆಲ್ಲವೂ ಇದರ ರೂಪವಾದವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವು ಈ ಹೆಸರಿನಿಂದ 'ಪ್ರಾಣಗಳು' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನು ಹುಟ್ಟಿದ ಕುಲವನ್ನು ಅದರಿಂದಲೇ ಕುಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನೊಡನೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವವನು ಒಣಗುತ್ತಾನೆ; ಒಣಗಿ ಕೊನೆಗೆ ಸಾಯುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ದೃಷ್ಟಿ.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.22
अथाधिदेवतं
ज्वलिष्याम्येवाहमित्यग्निर्दध्रे ।
तप्स्याम्यहमित्यादित्यः ।
भास्याम्यहमिति चन्द्रमाः ।
एवमन्या देवता यथादेवतम् ।
स यथैषां प्राणानां मध्यमः प्राण एवमेतासां देवतानां वायुः ।
म्लोचन्ति ह्यन्या देवता न वायुः ।
सैषानस्तमिता देवता यद्वायुः ॥ १.५.२२ ॥
ಈಗ ಅಧಿದೈವತದ ಬಗ್ಗೆ. 'ನಾನೇ ಉರಿಯುತ್ತೇನೆ' ಎಂದು ಅಗ್ನಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿತು. 'ನಾನು ಬಿಸಿಯಾಗಿಸುತ್ತೇನೆ' ಎಂದು ಆದಿತ್ಯ. 'ನಾನು ಬೆಳಗುತ್ತೇನೆ' ಎಂದು ಚಂದ್ರ. ಹೀಗೆಯೇ ಇತರ ದೇವತೆಗಳೂ ತಮ್ಮ ದೇವತ್ವದಂತೆ. ಈ ಪ್ರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ಪ್ರಾಣ ಹೇಗೋ, ಈ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಯು ಹಾಗೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇತರ ದೇವತೆಗಳು ಅಸ್ತಂಗತವಾಗುತ್ತವೆ; ವಾಯು ಅಸ್ತಂಗತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ವಾಯುವೇ ಅಸ್ತಂಗತವಾಗದ ದೇವತೆ.
Bṛhadāraṇyaka 1.5.23
अथैष श्लोको भवति
यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छतीति ।
प्राणाद्वा एष उदेति प्राणेऽस्तमेति ।
तं देवाश्चक्रिरे धर्मं स एवाद्य स उ श्व इति ।
यद्वा एतेऽमुर्ह्यध्रियन्त तदेवाप्यद्य कुर्वन्ति ।
तस्मादेकमेव व्रतं चरेत्प्राण्याच्चैवापान्याच्च ।
नेन्मा पाप्मा मृत्युराप्नवदिति ।
यद्यु चरेत्समापिपयिषेत्तेनो एतस्यै देवतायै सायुज्यं सलोकतां जयति ॥ १.५.२३ ॥
ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕವಿದೆ: ಸೂರ್ಯನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಉದಯಿಸುತ್ತಾನೋ, ಎಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಮಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ. ಪ್ರಾಣದಿಂದಲೇ ಅವನು ಉದಯಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರಾಣದಲ್ಲೇ ಅಸ್ತಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳು ಅವನನ್ನು ಧರ್ಮವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು: ಅವನೇ ಇಂದು, ಅವನೇ ನಾಳೆ ಎಂದು. ಈ ಜನರು ಇಂದು ಮಾಡದ್ದನ್ನು ಹಿಂದೆಯೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದೇ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕು: ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಒಳಗೆಳೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಅಪಾನವನ್ನು ಹೊರಬಿಡುವುದರ ಕುರಿತು. ಪಾಪ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯು ಅವನನ್ನು ತಲುಪದಿರಲಿ ಎಂದು. ಇದನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುವವನು ಆ ದೇವತೆಯೊಂದಿಗೆ ಐಕ್ಯತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಸಮಾನ ಲೋಕವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.