उपनिषदे · Śvetāśvatara 4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Śvetāśvatara 4.1
य एकोऽवर्णो बहुधा शक्तियोगाद्वर्णाननेकान्निहितार्थो दधाति ।
विचैति चान्ते विश्वमादौ च देवः स नो बुद्ध्या शुभया संयुनक्तु ॥ ४.१ ॥
जो एक, वर्णरहित असूनही आपल्या शक्तीच्या योगाने अनेक प्रकारे, गूढ हेतूंसह अनेक वर्ण धारण करतो; आदी आणि अंती विश्वाला सामावून घेतो. तो देव आम्हाला शुभ बुद्धीने युक्त करो.
Śvetāśvatara 4.2
तदेवाग्निस्तदादित्यस्तद्वायुस्तदु चन्द्रमाः ।
तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदापस्तत्प्रजापतिः ॥ ४.२ ॥
तोच अग्नी, तोच आदित्य, तोच वायू, तोच चंद्र. तोच शुक्र, तोच ब्रह्म, तोच आप, तोच प्रजापती.
Śvetāśvatara 4.3
त्वं स्त्री पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी ।
त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः ॥ ४.३ ॥
तूच स्त्री आहेस, तूच पुरुष आहेस; तूच कुमार आहेस, किंवा तूच कुमारी आहेस. तूच वृद्ध होऊन काठीच्या आधाराने डगमगतोस; तूच जन्म घेऊन सर्वमुख होतोस.
Śvetāśvatara 4.4
नीलः पतङ्गो हरितो लोहिताक्षस्तडिद्गर्भ ऋतवः समुद्राः ।
अनादिमत्त्वं विभुत्वेन वर्तसे यतो जातानि भुवनानि विश्वा ॥ ४.४ ॥
निळा, पक्ष्यासारखा, हिरवा, तांबड्या डोळ्यांचा; वीज ज्याच्या गर्भात आहे असा; ऋतू आणि समुद्र — तू अनादि आहेस; तुझ्या व्यापकतेने तू स्थित आहेस; ज्यापासून सर्व भुवने जन्मली आहेत.
Śvetāśvatara 4.5
अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः ।
अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः ॥ ४.५ ॥
जन्म नसलेली, एकच, तांबड्या-पांढऱ्या-काळ्या रंगाची, आपल्यासारख्या बहुत प्रजा निर्माण करणारी — तिला; एक अजन्मा तिचा उपभोग घेत तिच्याजवळ निजतो; दुसरा अजन्मा उपभोग घेऊन झाल्यावर तिला सोडून देतो.
Śvetāśvatara 4.6
द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते ।
तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति ॥ ४.६ ॥
सुंदर पंख असलेले दोन पक्षी, एकत्र जोडलेले मित्र, एकाच वृक्षाला बिलगलेले आहेत. त्यांच्यातील एक गोड पिंपळ-फळ खातो; दुसरा न खाता पाहत राहतो.
Śvetāśvatara 4.7
समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुह्यमानः ।
जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः ॥ ४.७ ॥
एकाच वृक्षावर बुडालेला पुरुष आपल्या असमर्थतेमुळे मोहित होऊन शोक करतो. जेव्हा तो त्या प्रिय, वेगळ्या ईशाला आणि त्याच्या महिमेला पाहतो, तेव्हा तो शोकरहित होतो.
Śvetāśvatara 4.8
ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः ।
यस्तं न वेद किमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासते ॥ ४.८ ॥
ऋचा त्या परम अक्षरात, व्योमात आश्रित आहेत; त्यात सर्व देव स्थिर झाले आहेत. ज्याला तो माहीत नाही, त्याचे ऋचा काय करील? जे त्याला जाणतात, तेच येथे एकत्र राहतात.
Śvetāśvatara 4.9
छन्दांसि यज्ञाः क्रतवो व्रतानि भूतं भव्यं यच्च वेदा वदन्ति ।
अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत्तस्मिंश्चान्यो मायया सन्निरुद्धः ॥ ४.९ ॥
छंद, यज्ञ, क्रतू, व्रते, भूत आणि भविष्य, आणि वेद जे सांगतात ते सर्व मायावी याच्यापासूनच निर्माण करतो. त्याच्यातच दुसरा मायेने बद्ध होऊन राहतो.
Śvetāśvatara 4.10
मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं च महेश्वरम् ।
तस्यवयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगत् ॥ ४.१० ॥
मायेला प्रकृती म्हणून जाणावे आणि मायावीला महेश्वर म्हणून जाणावे. त्याच्या अवयवभूत घटकांनी हे सारे जग व्याप्त आहे.
Śvetāśvatara 4.11
यो योनिं योनिमधितिष्ठत्येको यस्मिन्निदं सं च विचैति सर्वम् ।
तमीशानं वरदं देवमीड्यं निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति ॥ ४.११ ॥
जो एकटाच प्रत्येक उत्पत्तिस्थानावर अधिष्ठित आहे, ज्याच्यात हे सर्व एकत्र होऊन पुन्हा विलीन होते, त्या ईशान, वरदाता, स्तुत्य देवाला जाणून हा परम शांती प्राप्त करतो.
Śvetāśvatara 4.12
यो देवानां प्रभवश्चोद्भवश्च विश्वाधिपो रुद्रो महर्षिः ।
हिरण्यगर्भं पश्यत जायमानं स नो बुद्ध्या शुभया संयुनक्तु ॥ ४.१२ ॥
देवांचा उत्पत्ति व उद्भव असणारा, सर्वाधिपती रुद्र, महर्षी; जन्मास येत असलेल्या हिरण्यगर्भाला पाहा. तो आम्हांला शुभबुद्धीने युक्त करो.
Śvetāśvatara 4.13
यो देवानामधिपो यस्मिन्ल्लोका अधिश्रिताः ।
य ईशेऽस्य द्विपदश्चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ ४.१३ ॥
देवांचा अधिपती, ज्याच्यावर सर्व लोक आश्रित आहेत, द्विपद व चतुष्पद प्राण्यांवर शासन करणारा, त्या कोणत्या देवाला आपण हविने पूजावे?
Śvetāśvatara 4.14
सूक्ष्मातिसूक्ष्मं कलिलस्य मध्ये विश्वस्य स्रष्टारमनेकरूपम् ।
विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेति ॥ ४.१४ ॥
सूक्ष्माहूनही सूक्ष्म, कलिलाच्या (आद्य पिंडाच्या) मध्यभागी असलेला, विश्वाचा निर्माता, अनेक रूपे धारण करणारा, विश्वाला वेढणारा एकच — त्या शिवाला जाणून माणूस परम शांती मिळवतो.
Śvetāśvatara 4.15
स एव काले भुवनस्य गोप्ता विश्वाधिपः सर्वभूतेषु गूढः ।
यस्मिन्युक्ता ब्रह्मर्षयो देवताश्च तमेवं ज्ञात्वा मृत्युपाशांश्छिनत्ति ॥ ४.१५ ॥
तोच योग्य काळी जगाचा रक्षक, सर्वाधिपती, सर्व भूतांमध्ये गुप्त आहे. त्याच्यात ब्रह्मर्षी आणि देवता जोडलेले आहेत. त्याला असे जाणणारा मृत्यूचे पाश तोडतो.
Śvetāśvatara 4.16
घृतात्परं मण्डमिवातिसूक्ष्मं ज्ञात्वा शिवं सर्वभूतेषु गूढम् ।
विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ ४.१६ ॥
तुपाच्या सारापेक्षाही अति सूक्ष्म, सर्व भूतांमध्ये गुप्त असलेल्या शिवाला जाणून, विश्वाला वेढून असलेल्या एकमेव देवाला जाणून, माणूस सर्व पाशांपासून मुक्त होतो.
Śvetāśvatara 4.17
एष देवो विश्वकर्मा महात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः ।
हृदा मनीषा मनसाभिक्लृप्तो य एतद् विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ४.१७ ॥
हा देव विश्वकर्मा, महात्मा, सदैव माणसांच्या हृदयात स्थित आहे. हृदय, बुद्धी आणि मन यांद्वारे तो ग्रहण केला जातो. जे हे जाणतात ते अमर होतात.
Śvetāśvatara 4.18
यदाऽतमस्तन्न दिवा न रात्रिर्न सन्नचासच्छिव एव केवलः ।
तदक्षरं तत्सवितुर्वरेण्यं प्रज्ञा च तस्मात्प्रसृता पुराणी ॥ ४.१८ ॥
अंधार नव्हता तेव्हा, दिवस नव्हता रात्र नव्हती, सत नव्हते असतही नव्हते, केवळ शिवच होता. ते अक्षर सवितृचे वरेण्य तेज आहे; त्यातून प्राचीन प्रज्ञा प्रवाहित झाली.
Śvetāśvatara 4.19
नैनमूर्ध्वं न तिर्यञ्चं न मध्ये न परिजग्रभत् ।
न तस्य प्रतिमा अस्ति यस्य नाम महद्यशः ॥ ४.१९ ॥
त्याला वरून, आडव्या बाजूने किंवा मध्यातून कोणी धरलेले नाही. ज्याचे नाव महान यश आहे, त्याला कोणतीही प्रतिमा नाही.
Śvetāśvatara 4.20
न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् ।
हृदा हृदिस्थं मनसा य एनमेवं विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ४.२० ॥
त्याचे रूप दृष्टीसमोर राहत नाही; कोणीही डोळ्यांनी त्याला पाहत नाही. हृदयात स्थित असलेल्या त्याला हृदयाने व मनाने याप्रमाणे जाणणारे अमर होतात.
Śvetāśvatara 4.21
अजात इत्येवं कश्चिद्भीरुः प्रपद्यते ।
रुद्र यत्ते दक्षिणं मुखं तेन मां पाहि नित्यम् ॥ ४.२१ ॥
'तू अजन्मा आहेस' असे म्हणत कोणी भयभीत होऊन शरण जातो. हे रुद्रा, तुझ्या जे उजवे मुख आहे, त्याने मला सदैव संरक्षण दे.
Śvetāśvatara 4.22
मा नस्तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषु मा न अश्वेषु रीरिषः ।
वीरान् मा नो रुद्र भामितोऽवधीर्हविष्मन्तः सदामित्त्वा हवामहे ॥ ४.२२ ॥
हे रुद्रा, आमच्या संततीला व नातवंडांना इजा करू नकोस; आमच्या आयुष्याला इजा करू नकोस; आमच्या गायी व घोड्यांना इजा करू नकोस. रागाने आमच्या वीरांना मारू नकोस. हविर्द्रव्य अर्पण करणारे आम्ही सदैव तुलाच आवाहन करतो.