यजुर्वेद · अध्याय 31
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
31.1
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।
स भूमिꣳ सर्वत स्पृत्वात्य् अतिष्ठद् दशाङ्गुलम् ॥ ३१.१ ॥
हजार मस्तके असलेला पुरुष, हजार डोळे व हजार पाय असलेला. त्याने पृथ्वीला सर्व बाजूंनी व्यापून दहा बोटे उरून स्थित राहिला.
31.2
पुरुषऽएवेदꣳ सर्वं यद् भूतं यच् च भाव्यम् ।
उतामृतत्वस्येशानो यद् अन्नेनातिरोहति ॥ ३१.२ ॥
जे जे झाले आहे आणि जे होणार आहे, हे सर्व पुरुषच आहे. तोच अमरत्वाचा स्वामी आहे, जो अन्नाने वाढून वर चढतो.
31.3
एतावान् अस्य महिमातो ज्यायाꣳश् च पूरुषः ।
पादो ऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपाद् अस्यामृतं दिवि ॥ ३१.३ ॥
हीच त्याची महिमा; पुरुष याहूनही श्रेष्ठ आहे. त्याचा एक पाद म्हणजे सर्व भूते; तीन पाद द्युलोकातील अमृत आहेत.
31.4
त्रिपाद् ऊर्ध्व उद् ऐत् पुरुषः पादो ऽस्येहाभवत् पुनः ।
ततो विष्वङ् व्यक्रामत् साशनानशने ऽ अभि ॥ ३१.४ ॥
तीन पाद वर झाले; पुरुषाचा एक पाद पुन्हा येथे प्रकट झाला. नंतर तो सर्वत्र पसरला, खाणाऱ्या आणि न खाणाऱ्या सर्वांवर.
31.5
तस्माद् विराड् अजायत विराजो ऽ अधि पूरुषः ।
स जातो ऽ अत्य् अरिच्यत पश्चाद् भूमिम् अथो पुरः ॥ ३१.५ ॥
त्याच्यापासून विराट् जन्मला; विराटाच्या वर पुरुष (प्रकट झाला). जन्मून तो मागे पृथ्वीला आणि पुढेही स्वतःला ओलांडून राहिला.
31.6
तस्माद् यज्ञात् सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् ।
पशूꣳस् ताꣳश् चक्रे वायव्यान् आरण्या ग्राम्याश् च ये ॥ ३१.६ ॥
त्या सर्वाहुती यज्ञातून दही-तूप एकत्र झाले; वायूसाठी त्याने रानातील आणि गावातील ते पशू निर्माण केले.
31.7
तस्माद् यज्ञात् सर्वहुत ऽ ऋचः सामानि जज्ञिरे ।
छन्दाꣳसि जज्ञिरे तस्माद् यजुस् तस्माद् अजायत ॥ ३१.७ ॥
त्या सर्वाहुती यज्ञातून ऋचा आणि साम उत्पन्न झाले; त्यातूनच छंद उत्पन्न झाले, त्यातूनच यजुः उत्पन्न झाले.
31.8
तस्माद् अश्वा ऽ अजायन्त ये के चोभयादतः ।
गावो ह जज्ञिरे तस्मात् तस्माज् जाता ऽ अजावयः ॥ ३१.८ ॥
त्यातून अश्व जन्मले, आणि दोन्ही बाजूंना दात असलेले जे आहेत तेही. त्यातूनच गायी जन्मल्या; त्यातूनच शेळ्या आणि मेंढ्या जन्मल्या.
31.9
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातम् अग्रतः ।
तेन देवा ऽ अयजन्त साध्या ऽ ऋषयश् च ये ॥ ३१.९ ॥
त्या यज्ञाला, जन्मलेल्या पुरुषाला, प्रथम दर्भावर प्रोक्षण केले. त्याद्वारे देवांनी, साध्यांनी आणि जे ऋषी होते त्यांनीही यज्ञ केला.
31.10
यत् पुरुषं व्य् अदधुः कतिधा व्यकल्पयन् ।
मुखं किम् अस्य कौ बाहू का ऊरू पादा ऽ उच्येते ॥ ३१.१० ॥
पुरुषाची त्यांनी विभागणी केली तेव्हा किती भागांत त्याची रचना केली? याचे मुख कोणते, दोन बाहू कोणते, दोन मांड्या कोणत्या, दोन पाय कोणते असे म्हटले जाते?
31.11
ब्राह्मणो ऽस्य मुखम् आसीद् बाहू राजन्यः कृतः ।
ऊरू तद् अस्य यद् वैश्यः पद्भ्याꣳ शूद्रो ऽ अजायत ॥ ३१.११ ॥
ब्राह्मण हे त्याचे मुख होते; राजन्य (क्षत्रिय) बाहूंपासून निर्माण केला गेला. जो वैश्य तो त्याच्या मांड्या; पायांपासून शूद्र जन्मला.
31.12
चन्द्रमा मनसो जातश् चक्षोः सूर्यो ऽ अजायत ।
श्रोत्राद् वायुश् च प्राणश् च मुखाद् अग्निर् अजायत ॥ ३१.१२ ॥
मनातून चंद्र जन्मला; डोळ्यातून सूर्य जन्मला. कानातून वायू आणि प्राण जन्मले; मुखातून अग्नी जन्मला.
31.13
नाभ्या ऽ आसीद् अन्तरिक्षꣳ शीर्ष्णो द्यौः सम् अवर्तत ।
पद्भ्यां भूमिर् दिशः श्रोत्रात् तथा लोकाꣳऽ अकल्पयन् ॥ ३१.१३ ॥
नाभीपासून अंतरिक्ष झाले; मस्तकापासून द्युलोक निर्माण झाला. पायांपासून पृथ्वी, कानांपासून दिशा — अशा प्रकारे त्यांनी लोकांची रचना केली.
31.14
यत् पुरुषेण हविषा देवा यज्ञम् अतन्वत ।
वसन्तो ऽस्यासीद् आज्यं ग्रीष्म ऽ इध्मः शरद् धविः ॥ ३१.१४ ॥
देवांनी पुरुषाला हविः बनवून यज्ञ केला, तेव्हा वसंत त्याचे आज्य झाले, ग्रीष्म इध्म झाला आणि शरद हविः झाला.
31.15
सप्तास्यासन् परिधयस् त्रिः सप्त समिधः कृताः ।
देवा यद् यज्ञं तन्वाना ऽ अबध्नन् पुरुषं पशुम् ॥ ३१.१५ ॥
त्याला सात परिधी होत्या; एकवीस समिधा तयार केल्या गेल्या. यज्ञ विस्तारताना देवांनी पुरुषाला पशू म्हणून बांधले.
31.16
यज्ञेन यज्ञम् अयजन्त देवास् तानि धर्माणि प्रथमान्य् आसन् ।
ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥ ३१.१६ ॥
देवांनी यज्ञाने यज्ञ केला; तेच पहिले धर्म होते. महिमावान होऊन ते स्वर्गाला पोहोचले, जिथे प्राचीन साध्य देव आहेत.
31.17
अद्भ्यः सम्भृतः पृथिव्यै रसाच् च विश्वकर्मणः सम् अवर्तताग्रे ।
तस्य त्वष्टा विदधद् रूपम् एति तन् मर्त्यस्य देवत्वम् आजानम् अग्रे ॥ ३१.१७ ॥
पाण्यातून, पृथ्वीच्या रसातून, विश्वकर्म्यापासून प्रथम ते उत्पन्न झाले. त्वष्टा त्याचे रूप घडवत येतो; प्रथम जन्मलेल्या त्या मर्त्याला देवत्व प्राप्त झाले.
31.18
वेदाहम् एतं पुरुषं महान्तम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ।
तम् एव विदित्वाति मृत्युम् एति नान्यः पन्था विद्यते ऽयनाय ॥ ३१.१८ ॥
आदित्यासारख्या वर्णाचा, अंधकाराच्या पलीकडचा हा महान पुरुष मी जाणतो. त्यालाच जाणून माणूस मृत्यूला ओलांडतो; दुसरा मार्ग नाही.
31.19
प्रजापतिश् चरति गर्भे ऽअन्तर् अजायमानो बहुधा वि जायते ।
तस्य योनिं परि पश्यन्ति धीरास् तस्मिन् ह तस्थुर् भुवनानि विश्वा ॥ ३१.१९ ॥
प्रजापती गर्भात संचार करतो; अजन्मा असूनही तो अनेक रूपांनी जन्म घेतो. धीर लोक त्याचे उगमस्थान पाहतात; त्यातच सर्व भुवने स्थिर आहेत.
31.20
यो देवेभ्य ऽ आतपति यो देवानां पुरोहितः ।
पूर्वो यो देवेभ्यो जातो नमो रुचाय ब्राह्मये ॥ ३१.२० ॥
जो देवांसाठी तळपतो, जो देवांचा पुरोहित आहे, जो देवांपूर्वी जन्मला — त्या ब्राह्म तेजाला नमस्कार.
31.21
रुचं ब्राह्म्यं जनयन्तो देवा ऽ अग्रे तद् अब्रुवन् ।
यस् त्वैवं ब्राह्मणो विद्यात् तस्य देवा ऽ असन् वशे ॥ ३१.२१ ॥
देवांनी सुरुवातीला ब्राह्म तेज उत्पन्न करताना असे म्हटले: जो ब्राह्मण असे जाणतो, त्याच्या वशात देव राहतात.
31.22
श्रीश् च ते लक्ष्मीश् च पत्न्याव् अहोरात्रे पार्श्वे नक्षत्राणि रूपम् अश्विनौ व्यात्ताम् ।
इष्णन्न् इषाणामुं म ऽ इषाण सर्वलोकं म ऽ इषाण ॥ ३१.२२ ॥
श्री आणि लक्ष्मी या तुझ्या पत्नी; दिवस-रात्र तुझ्या दोन बाजू; नक्षत्रे तुझे रूप; अश्विनौ उघडे आहेत. इच्छा करीत, ते मला दे; मला सर्वलोक दे.