ਯਜੁਰਵੇਦ · ਅਧਿਆਇ 31
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
31.1
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।
स भूमिꣳ सर्वत स्पृत्वात्य् अतिष्ठद् दशाङ्गुलम् ॥ ३१.१ ॥
ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰਸ਼ ਹੈ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਘੇਰ ਕੇ ਦਸ ਅੰਗੁਲ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
31.2
पुरुषऽएवेदꣳ सर्वं यद् भूतं यच् च भाव्यम् ।
उतामृतत्वस्येशानो यद् अन्नेनातिरोहति ॥ ३१.२ ॥
ਜੋ ਕੁਝ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਪੁਰਖ ਹੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਨ ਨਾਲ ਵਧ ਕੇ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।
31.3
एतावान् अस्य महिमातो ज्यायाꣳश् च पूरुषः ।
पादो ऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपाद् अस्यामृतं दिवि ॥ ३१.३ ॥
ਇਹ ਉਸਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ; ਪੁਰਖ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਪਾਦ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਪਾਦ ਦਿਵ ਵਿੱਚ ਅਮਰਤਾ ਹਨ।
31.4
त्रिपाद् ऊर्ध्व उद् ऐत् पुरुषः पादो ऽस्येहाभवत् पुनः ।
ततो विष्वङ् व्यक्रामत् साशनानशने ऽ अभि ॥ ३१.४ ॥
ਤਿੰਨ ਪਾਦ ਉੱਪਰ ਉੱਠੇ; ਪੁਰਖ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਦ ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਿਆ, ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ।
31.5
तस्माद् विराड् अजायत विराजो ऽ अधि पूरुषः ।
स जातो ऽ अत्य् अरिच्यत पश्चाद् भूमिम् अथो पुरः ॥ ३१.५ ॥
ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਰਾਟ ਜੰਮਿਆ; ਵਿਰਾਟ ਉੱਤੇ ਪੁਰਖ (ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ)। ਜੰਮ ਕੇ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ।
31.6
तस्माद् यज्ञात् सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् ।
पशूꣳस् ताꣳश् चक्रे वायव्यान् आरण्या ग्राम्याश् च ये ॥ ३१.६ ॥
ਉਸ ਸਰਵਾਹੁਤੀ ਯੱਗ ਤੋਂ ਦਹੀਂ-ਘਿਓ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ; ਵਾਯੂ ਦੇ ਲਈ ਉਸਨੇ ਜੰਗਲੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਬਣਾਏ।
31.7
तस्माद् यज्ञात् सर्वहुत ऽ ऋचः सामानि जज्ञिरे ।
छन्दाꣳसि जज्ञिरे तस्माद् यजुस् तस्माद् अजायत ॥ ३१.७ ॥
ਉਸ ਸਰਵਾਹੁਤੀ ਯੱਗ ਤੋਂ ਰਿਚਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਮ ਜੰਮੇ; ਉਸੇ ਤੋਂ ਛੰਦ ਜੰਮੇ, ਉਸੇ ਤੋਂ ਯਜੁਸ ਜੰਮਿਆ।
31.8
तस्माद् अश्वा ऽ अजायन्त ये के चोभयादतः ।
गावो ह जज्ञिरे तस्मात् तस्माज् जाता ऽ अजावयः ॥ ३१.८ ॥
ਉਸ ਤੋਂ ਘੋੜੇ ਜੰਮੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਤੋਂ ਗਾਵਾਂ ਜੰਮੀਆਂ; ਉਸੇ ਤੋਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭੇਡਾਂ ਜੰਮੀਆਂ।
31.9
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातम् अग्रतः ।
तेन देवा ऽ अयजन्त साध्या ऽ ऋषयश् च ये ॥ ३१.९ ॥
ਉਸ ਯੱਗ ਨੂੰ, ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਪੁਰਖ ਨੂੰ, ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੋਕਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਸਾਧਿਆਂ ਅਤੇ ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਯੱਗ ਕੀਤਾ।
31.10
यत् पुरुषं व्य् अदधुः कतिधा व्यकल्पयन् ।
मुखं किम् अस्य कौ बाहू का ऊरू पादा ऽ उच्येते ॥ ३१.१० ॥
ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ, ਤਾਂ ਕਿੰਨੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ? ਇਸਦਾ ਮੂੰਹ ਕੀ ਹੈ, ਦੋ ਬਾਹਾਂ ਕੀ ਹਨ, ਦੋ ਪੱਟ ਕੀ ਹਨ, ਦੋ ਪੈਰ ਕੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?
31.11
ब्राह्मणो ऽस्य मुखम् आसीद् बाहू राजन्यः कृतः ।
ऊरू तद् अस्य यद् वैश्यः पद्भ्याꣳ शूद्रो ऽ अजायत ॥ ३१.११ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸਦਾ ਮੂੰਹ ਸੀ; ਰਾਜਨ੍ਯ (ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯ) ਬਾਹਾਂ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਵੈਸ਼ ਹੈ ਉਹ ਇਸਦੀਆਂ ਪੱਟਾਂ; ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਜੰਮਿਆ।
31.12
चन्द्रमा मनसो जातश् चक्षोः सूर्यो ऽ अजायत ।
श्रोत्राद् वायुश् च प्राणश् च मुखाद् अग्निर् अजायत ॥ ३१.१२ ॥
ਮਨ ਤੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਜੰਮਿਆ; ਅੱਖ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਜੰਮਿਆ। ਕੰਨ ਤੋਂ ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਜੰਮੇ; ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਅਗਨੀ ਜੰਮਿਆ।
31.13
नाभ्या ऽ आसीद् अन्तरिक्षꣳ शीर्ष्णो द्यौः सम् अवर्तत ।
पद्भ्यां भूमिर् दिशः श्रोत्रात् तथा लोकाꣳऽ अकल्पयन् ॥ ३१.१३ ॥
ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਹੋਇਆ; ਸਿਰ ਤੋਂ ਦਿਉਲੋਕ ਉਪਜਿਆ। ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ, ਕੰਨ ਤੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਜਾਇਆ।
31.14
यत् पुरुषेण हविषा देवा यज्ञम् अतन्वत ।
वसन्तो ऽस्यासीद् आज्यं ग्रीष्म ऽ इध्मः शरद् धविः ॥ ३१.१४ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਹਵਿ ਬਣਾ ਕੇ ਯਗ੍ਯ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਬਸੰਤ ਉਸਦਾ ਆਜ੍ਯ ਬਣੀ, ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਇਧ੍ਮ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਰਦ ਹਵਿ ਬਣੀ।
31.15
सप्तास्यासन् परिधयस् त्रिः सप्त समिधः कृताः ।
देवा यद् यज्ञं तन्वाना ऽ अबध्नन् पुरुषं पशुम् ॥ ३१.१५ ॥
ਇਸ ਦੇ ਸੱਤ ਪਰਿਧੀ ਸਨ; ਇੱਕੀ ਸਮਿਧਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਗ੍ਯ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ ਵਜੋਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ।
31.16
यज्ञेन यज्ञम् अयजन्त देवास् तानि धर्माणि प्रथमान्य् आसन् ।
ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥ ३१.१६ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਗ੍ਯ ਨਾਲ ਯਗ੍ਯ ਕੀਤਾ; ਉਹੀ ਪਹਿਲੇ ਧਰਮ ਸਨ। ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਧਿਆ ਦੇਵਤੇ ਹਨ।
31.17
अद्भ्यः सम्भृतः पृथिव्यै रसाच् च विश्वकर्मणः सम् अवर्तताग्रे ।
तस्य त्वष्टा विदधद् रूपम् एति तन् मर्त्यस्य देवत्वम् आजानम् अग्रे ॥ ३१.१७ ॥
ਪਾਣੀ ਤੋਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਸ ਤੋਂ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਇਸਦਾ ਰੂਪ ਘੜਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਮੇ ਉਸ ਮਰਤ ਨੂੰ ਦੇਵਤਵ ਮਿਲਿਆ।
31.18
वेदाहम् एतं पुरुषं महान्तम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ।
तम् एव विदित्वाति मृत्युम् एति नान्यः पन्था विद्यते ऽयनाय ॥ ३१.१८ ॥
ਆਦਿਤ੍ਯ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਉਸੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ।
31.19
प्रजापतिश् चरति गर्भे ऽअन्तर् अजायमानो बहुधा वि जायते ।
तस्य योनिं परि पश्यन्ति धीरास् तस्मिन् ह तस्थुर् भुवनानि विश्वा ॥ ३१.१९ ॥
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ; ਅਜਨਮਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਧੀਰ ਲੋਕ ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
31.20
यो देवेभ्य ऽ आतपति यो देवानां पुरोहितः ।
पूर्वो यो देवेभ्यो जातो नमो रुचाय ब्राह्मये ॥ ३१.२० ॥
ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਤਪਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮਿਆ — ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮ ਤੇਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
31.21
रुचं ब्राह्म्यं जनयन्तो देवा ऽ अग्रे तद् अब्रुवन् ।
यस् त्वैवं ब्राह्मणो विद्यात् तस्य देवा ऽ असन् वशे ॥ ३१.२१ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮ ਤੇਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਆਖਿਆ: ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
31.22
श्रीश् च ते लक्ष्मीश् च पत्न्याव् अहोरात्रे पार्श्वे नक्षत्राणि रूपम् अश्विनौ व्यात्ताम् ।
इष्णन्न् इषाणामुं म ऽ इषाण सर्वलोकं म ऽ इषाण ॥ ३१.२२ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੇਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ; ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਤੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ; ਨਛੱਤਰ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਹਨ; ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ। ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੇ; ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੇ।