ଉପନିଷଦ · Bṛhadāraṇyaka 1.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 1.3.1
(उद्गीथब्राह्मणम्। वैराजब्राह्मणं वा।)
द्वया ह प्राजापत्या देवाश्चासुराश्च ततः कानीयसा एव देवा ज्यायसा असुराः ।
त एषु लोकेष्वस्पर्धन्त ।
ते ह देवा ऊचुर्हन्तासुरान् यज्ञ उद्गीथेनात्ययामेति ॥ १.३.१ ॥
(ଉଦ୍ଗୀଥ-ବ୍ରାହ୍ମଣ। କିମ୍ବା ବୈରାଜ-ବ୍ରାହ୍ମଣ।) ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ବଂଶଜ ଦେବତା ଓ ଅସୁର ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତା କନିଷ୍ଠ ଓ ଅସୁର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କଲେ। ତେବେ ଦେବତା କହିଲେ: 'ଆସ, ଉଦ୍ଗୀଥ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞରେ ଅସୁରଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା।'
Bṛhadāraṇyaka 1.3.2
ते ह वाचमूचुस्त्वं न उद्गायेति ।
तथेति तेभ्यो वागुदगायत् ।
यो वाचि भोगस्तं देवेभ्य आगायत् ।
यत्कल्याणं वदति तदात्मने ।
तेऽविदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति ।
तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् ।
स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं वदति ।
स एव स पाप्मा ॥ १.३.२ ॥
ସେମାନେ ବାଚଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଆମ ପାଇଁ ଉଦ୍ଗାନ କର।' 'ଠିକ୍' ବୋଲି ବାକ୍ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଗାନ କଲା। ବାକ୍ରେ ଥିବା ଭୋଗକୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗାଇଲା। ଯାହା କଲ୍ୟାଣକାରୀ କହେ, ତାହା ନିଜ ପାଇଁ। ଅସୁରମାନେ ଜାଣିଥିଲେ: 'ଏହି ଉଦ୍ଗାତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଆମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବେ।' ତେଣୁ ସେମାନେ ତାହା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରି ପାପରେ ବିଦ୍ଧ କଲେ। ଯାହା ଅନୁଚିତ କହେ, ସେହି ପାପ।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.3
अथ ह प्राणमूचुस्त्वं न उद्गायेति ।
तथेति तेभ्यः प्राण उदगायत् ।
यः प्राणे भोगस्तं देवेभ्य आगायत् ।
यत्कल्याणं जिघ्रति तदात्मने ।
तेऽविदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति ।
तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् ।
स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं जिघ्रति ।
स एव स पाप्मा ॥ १.३.३ ॥
ତା'ପରେ ସେମାନେ ପ୍ରାଣଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଆମ ପାଇଁ ଉଦ୍ଗାନ କର।' 'ଠିକ୍' ବୋଲି ପ୍ରାଣ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଗାନ କଲା। ପ୍ରାଣରେ ଥିବା ଭୋଗକୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗାଇଲା। ଯାହା କଲ୍ୟାଣ ଭାବି ଘ୍ରାଣ କରେ, ତାହା ନିଜ ପାଇଁ। ଅସୁରମାନେ ଜାଣିଥିଲେ: 'ଏହି ଉଦ୍ଗାତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଆମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବେ।' ତେଣୁ ସେମାନେ ତାହା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରି ପାପରେ ବିଦ୍ଧ କଲେ। ଯାହା ଅନୁଚିତ ଘ୍ରାଣ କରେ, ସେହି ପାପ।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.4
अथ ह चक्षुरूचुस्त्वं न उद्गायेति ।
तथेति तेभ्यश्चक्षुरुदगायत् ।
यश्चक्षुषि भोगस्तं देवेभ्य आगायत् ।
यत्कल्याणं पश्यति तदात्मने ।
तेऽविदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति ।
तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् ।
स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं पश्यति ।
स एव स पाप्मा ॥ १.३.४ ॥
ଏଥର ଚକ୍ଷୁ କହିଲା, 'ତୁମେ ଆମ ପାଇଁ ଉଦ୍ଗାନ କର।' 'ଠିକ୍', ବୋଲି ସେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଗାନ କଲା। ଚକ୍ଷୁରେ ଥିବା ଭୋଗକୁ ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗାଇଲା। ଯାହା କଲ୍ୟାଣକର ତାହା ସେ ନିଜ ପାଇଁ ଦେଖେ। ଏଥିରେ ଆମ ଉଦ୍ଗାତା ଆମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବେ ବୋଲି ସେମାନେ ଜାଣିଲେ। ସେମାନେ ତା ଉପରେ ଧାଇଁ ପାପରେ ତାକୁ ବିନ୍ଧିଲେ। ଅନୁଚିତ ଦେଖିବା ହିଁ ସେହି ପାପ; ସେହି ପାପ।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.5
अथ ह श्रोत्रमूचुस्त्वं न उद्गायेति ।
तथेति तेभ्यः श्रोत्रमुदगायत् ।
यः श्रोत्रे भोगस्तं देवेभ्य आगायत् ।
यत्कल्याणं शृणोति तदात्मने ।
तेऽविदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति ।
तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् ।
स यः स पाप्मा ।
यदेवेदमप्रतिरूपं शृणोति ।
स एव स पाप्मा ॥ १.३.५ ॥
ଏଥର କର୍ଣ୍ଣ କହିଲା, 'ତୁମେ ଆମ ପାଇଁ ଉଦ୍ଗାନ କର।' 'ଠିକ୍', ବୋଲି ସେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଗାନ କଲା। କର୍ଣ୍ଣରେ ଥିବା ଭୋଗକୁ ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗାଇଲା। ଯାହା କଲ୍ୟାଣକର ତାହା ସେ ନିଜ ପାଇଁ ଶୁଣେ। ଏଥିରେ ଆମ ଉଦ୍ଗାତା ଆମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବେ ବୋଲି ସେମାନେ ଜାଣିଲେ। ସେମାନେ ତା ଉପରେ ଧାଇଁ ପାପରେ ତାକୁ ବିନ୍ଧିଲେ। ଅନୁଚିତ ଶୁଣିବା ହିଁ ସେହି ପାପ; ସେହି ପାପ।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.6
अथ ह मन ऊचुस्त्वं न उद्गायेति ।
तथेति तेभ्यो मन उदगायत् ।
यो मनसि भोगस्तं देवेभ्य आगायत् ।
यत्कल्याणं संकल्पयति तदात्मने ।
तेऽविदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति ।
तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् ।
स यः स पाप्मा ।
यदेवेदमप्रतिरूपं संकल्पयति ।
स एव स पाप्मा ।
एवमु खल्वेता देवताः पाप्मभिरुपासृजन् ।
एवमेनाः पाप्मनाविध्यन् ॥ १.३.६ ॥
ଏଥର ମନ କହିଲା, 'ତୁମେ ଆମ ପାଇଁ ଉଦ୍ଗାନ କର।' 'ଠିକ୍', ବୋଲି ସେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଗାନ କଲା। ମନରେ ଥିବା ଭୋଗକୁ ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗାଇଲା। ଯାହା କଲ୍ୟାଣକର ତାହା ସେ ନିଜ ପାଇଁ ସଂକଳ୍ପ କରେ। ଏଥିରେ ଆମ ଉଦ୍ଗାତା ଆମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବେ ବୋଲି ସେମାନେ ଜାଣିଲେ। ସେମାନେ ତା ଉପରେ ଧାଇଁ ପାପରେ ତାକୁ ବିନ୍ଧିଲେ। ଅନୁଚିତ ସଂକଳ୍ପ କରିବା ହିଁ ସେହି ପାପ; ସେହି ପାପ। ଏହିପରି ସେମାନେ ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପାପ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଲେ। ଏହିପରି ସେମାନଙ୍କୁ ପାପରେ ବିନ୍ଧିଲେ।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.7
अथ हेममासन्यं प्राणमूचुस्त्वं न उद्गायेति ।
तथेति तेभ्य एष प्राण उदगायत् ।
तेऽविदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति ।
तमभिद्रुत्य पाप्मनाविव्यत्सन् ।
स यथाश्मानमृत्वा लोष्टो विध्वंसेतैवं हैव विध्वंसमाना विष्वञ्चो विनेशुः ।
ततो देवा अभवन्, परासुरा ।
भवत्यात्मना, परास्य द्विषन् भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ॥ १.३.७ ॥
ଏଥର ସେମାନେ ମୁଖରେ ଥିବା ଏହି ଆସନ୍ୟ ପ୍ରାଣକୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଆମ ପାଇଁ ଉଦ୍ଗାନ କର।' 'ଠିକ୍', ବୋଲି ସେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଗାନ କଲା। ଏଥିରେ ଆମ ଉଦ୍ଗାତା ଆମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବେ ବୋଲି ସେମାନେ ଜାଣିଲେ। ସେମାନେ ତା ଉପରେ ଧାଇଁ ପାପରେ ତାକୁ ବିନ୍ଧିବାକୁ ଚାହିଁଲେ। ପଥର ସହ ଧକ୍କା ଲାଗି ମାଟିର ଢେଳା ଯେପରି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେପରି ସେମାନେ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇ ସବୁ ଦିଗରେ ବିନଷ୍ଟ ହେଲେ। ତା'ପରେ ଦେବତା ହେଲେ; ଅସୁରମାନେ ପରାଜିତ ହେଲେ। ଯିଏ ଏପରି ଜାଣେ ସେ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ବଢ଼େ; ତାର ଶତ୍ରୁ ପରାଜିତ ହୁଏ, ତାକୁ ଘୃଣା କରୁଥିବା ବିରୋଧୀ ବିନଷ୍ଟ ହୁଏ।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.8
ते होचुः क्व नु सोऽभूद्यो न इत्थमसक्तेति ।
अयमास्येऽन्तरिति ।
सोऽयास्य आङ्गिरसोऽङ्गानां हि रसः ॥ १.३.८ ॥
ସେମାନେ କହିଲେ, "ଆମ ପ୍ରତି ଏହିପରି ଅସକ୍ତ ଥିବା ସେ କୋଉଠି ହେଲା?" "ଏ ମୁଖ ଭିତରେ ଅଛି।" ସେ ଆଙ୍ଗିରସ ଅୟାସ୍ୟ; କାରଣ ସେ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କର ରସ।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.9
सा वा एषा देवता दूर्नाम ।
दूरं ह्यस्या मृत्युर् ।
दूरं ह वा अस्मान्मृत्युर्भवति य एवं वेद ॥ १.३.९ ॥
ଏହି ଦେବତାଙ୍କ ନାମ ଦୂର୍। ଏଙ୍କ ଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦୂରରେ। ଯେ ଏହିପରି ଜାଣେ, ତା'ଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରକୃତରେ ଦୂର ହୁଏ।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.10
सा वा एषा देवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्य यत्रासां दिशामन्तस्तद्गमयां चकार ।
तदासां पाप्मनो विन्यदधात् ।
तस्मान्न जनमियान्नान्तमियान्नेत्पाप्मानं मृत्युमन्ववायानीति ॥ १.३.१० ॥
ଏହି ଦେବତା ଏମାନଙ୍କ ପାପ ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ତଡ଼ି, ଯେଉଁଠି ଏହି ଦିଗମାନଙ୍କର ଶେଷ ସେଠାକୁ ପଠାଇଲେ। ସେହି ପାପକୁ ଏମାନଙ୍କଠାରୁ ପୃଥକ୍ ରଖିଲେ। ଏଣୁ ମଣିଷ ଜନସମୂହ ନିକଟକୁ ନ ଯାଉ, ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନ ଯାଉ, ପାପ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପଛେ ନ ଲାଗୁ।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.11
सा वा एषा देवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्याथैना मृत्युमत्यवहत् ॥ १.३.११ ॥
ଏହି ଦେବତା ଏମାନଙ୍କ ପାପ ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ତଡ଼ିବା ପରେ, ଏମାନଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁର ପାରିକୁ ନେଲେ।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.12
सा वै वाचमेव प्रथमामत्यवहत् ।
सा यदा मृत्युमत्यमुच्यत सोऽग्निरभवत् ।
सोऽयमग्निः परेण मृत्युमतिक्रान्तो दीप्यते ॥ १.३.१२ ॥
ସେ ପ୍ରଥମେ ବାକ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ପାର କରାଇଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ସେ ଅଗ୍ନି ହେଲେ। ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଏହି ଅଗ୍ନି ପରପାରେ ଜଳେ।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.13
अथ प्राणमत्यवहत् ।
स यदा मृत्युमत्यमुच्यत स वायुरभवत् ।
सोऽयं वायुः परेण मृत्युमतिक्रान्तः पवते ॥ १.३.१३ ॥
ତାପରେ ସେ ପ୍ରାଣକୁ ମୃତ୍ୟୁ ପାର କରାଇଲେ। ଯେତେବେଳେ ତାହା ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲା, ସେ ବାୟୁ ହେଲା। ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଏହି ବାୟୁ ପରପାରେ ବୁହେ।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.14
अथ चक्षुरत्यवहत् ।
तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत स आदित्योऽभवत् ।
सोऽसावादित्यः परेण मृत्युमतिक्रान्तस्तपति ॥ १.३.१४ ॥
ତାପରେ ସେ ଚକ୍ଷୁକୁ ମୃତ୍ୟୁ ପାର କରାଇଲେ। ଯେତେବେଳେ ତାହା ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲା, ସେ ଆଦିତ୍ୟ ହେଲା। ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେହି ଆଦିତ୍ୟ ପରପାରେ ତପେ।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.15
अथ श्रोत्रमत्यवहत् ।
तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत ता दिशोऽभवन् ।
ता इमा दिशः परेण मृत्युमतिक्रान्ताः ॥ १.३.१५ ॥
ତାପରେ ସେ ଶ୍ରୋତ୍ରକୁ ମୃତ୍ୟୁ ପାର କରାଇଲେ। ଯେତେବେଳେ ତାହା ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲା, ସେମାନେ ଦିଗ ହେଲେ। ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଏହି ଦିଗସବୁ ପରପାରେ ଅଛନ୍ତି।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.16
अथ मनोऽत्यवहत् ।
तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत स चन्द्रमा अभवत् ।
सोऽसौ चन्द्रः परेण मृत्युमतिक्रान्तो भाति ।
एवं ह वा एनमेषा देवता मृत्युमतिवहति य एवं वेद ॥ १.३.१६ ॥
ତା'ପରେ ମନ (ମୃତ୍ୟୁକୁ) ପାର କରାଇଲା। ସେ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା ବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ହେଲା। ସେ ଚନ୍ଦ୍ର ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଝଲସେ। ଏପରି ଜାଣିଥିବା ଲୋକକୁ ଏହି ଦେବତା ମୃତ୍ୟୁ ପାରକୁ ନିଏ।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.17
अथात्मनेऽन्नाद्यमागायत् ।
यद्धि किञ्चान्नमद्यतेऽनेनैव तदद्यते ।
इह प्रतितिष्ठति ॥ १.३.१७ ॥
ତା'ପରେ ନିଜ ପାଇଁ ଖାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ଅନ୍ନର ଗାନ କଲା। ଯେଉଁ ଅନ୍ନ ଖାଆଯାଏ, ତାହା ଏହା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଖାଆଯାଏ। ସେ ଏଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରହେ।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.18
ते देवा अब्रुवन् ।
एतावद्वा इदं सर्वं यदन्नम् ।
तदात्मन आगासीः ।
अनु नोऽस्मिन्नन्न आभजस्वेति ।
ते वै माभिसंविशतेति ।
तथेति तं समन्तं परिण्यविशन्त ।
तस्माद्यदनेनान्नमत्ति तेनैतास्तृप्यन्ति ।
एवं ह वा एनं स्वा अभिसंविशन्ति भर्ता स्वानां श्रेष्ठः पुरएता भवत्यन्नादोऽधिपतिर्य एवं वेद ।
य उ हैवंविदं स्वेषु प्रतिर्बुभूषति न हैवालं भार्येभ्यो भवति ।
अथ य एवैतमनुभवति यो वैतमनु भार्यान् बुभूर्षति स हैवालं भार्येभ्यो भवति ॥ १.३.१८ ॥
ସେହି ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: ଏହି ସମସ୍ତ ଅନ୍ନ ଏତିକି; ତୁମେ ନିଜ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଅନ୍ନ ନେଇଛ, ତାହାରେ ଆମକୁ ମଧ୍ୟ ଭାଗ ଦିଅ। ସେମାନେ କହିଲେ: ଆମକୁ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଦିଅ। 'ଠିକ୍ ଅଛି' କହି ସେମାନେ ତାହାକୁ ଚାରିପାଖରୁ ଘେରି ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଅତଏବ ଯେଉଁ ଅନ୍ନ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଖାଆଯାଏ, ସେଥିରେ ଏମାନେ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ) ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏପରି ଜାଣିଥିବା ଲୋକରେ ତାହାର ସ୍ୱଜନମାନେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ସେ ସ୍ୱଜନଙ୍କ ପୋଷକ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଗ୍ରଣୀ, ଅନ୍ନଭୋକ୍ତା ଓ ଅଧିପତି ହୁଏ। ଏପରି ଜ୍ଞାନୀ ସହିତ ସ୍ୱଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଲୋକ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଏହାର ପଛେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଲୋକ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ହୁଏ।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.19
सोऽयास्य आङ्गिरसोऽङ्गानां हि रसः ।
प्राणो वा अङ्गानां रसः ।
प्राणो हि वा अङ्गानां रसः ।
तस्माद्यस्मात्कस्माच्चाङ्गात्प्राण उत्क्रामति तदेव तच्छुष्यति ।
एष हि वा अङ्गानां रसः ॥ १.३.१९ ॥
ସେ ଆଙ୍ଗିରସ ବଂଶୀୟ ଅୟାସ୍ୟ, କାରଣ ସେ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କର ରସ। ପ୍ରାଣ ହିଁ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କର ରସ। ପ୍ରାଣ ହିଁ ନିଶ୍ଚୟ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କର ରସ। ତେଣୁ ଯେଉଁ ଅଙ୍ଗରୁ ପ୍ରାଣ ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ, ତାହା ହିଁ ଶୁଷ୍କ ହୁଏ। ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କର ରସ।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.20
एष उ एव बृहस्पतिः ।
वाग्वै बृहती ।
तस्या एष पतिस्तस्मादु बृहस्पतिः ॥ १.३.२० ॥
ଏହା ହିଁ ବୃହସ୍ପତି। ବାକ୍ ହିଁ ବୃହତୀ। ଏ ତାହାର ପତି, ତେଣୁ ଏ ବୃହସ୍ପତି।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.21
एष उ एव ब्रह्मणस्पतिः ।
वाग्वै ब्रह्म ।
तस्या एष पतिस्तस्मादु ब्रह्मणस्पतिः ॥ १.३.२१ ॥
ଏହା ହିଁ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ପତି। ବାକ୍ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ। ଏ ତାହାର ପତି, ତେଣୁ ଏ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ପତି।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.22
एष उ एव साम ।
वाग्वै सामैष सा चामश्चेति तत्साम्नः सामत्वम् ।
यद्वेव समः प्लुषिणा समो मशकेन समो नागेन सम एभिस्त्रिभिर्लोकैः समोऽनेन सर्वेण तस्माद्वेव साम ।
अश्नुते साम्नः सायुज्यं सलोकताम् ।
य एवमेतत्साम वेद ॥ १.३.२२ ॥
ଏହା ହିଁ ସାମ। ବାକ୍ ହିଁ ସାମ; ଏହା 'ସା' ଓ 'ଅମ' — ଏହିପରି ସାମର ସାମତ୍ୱ। କାରଣ ଏହା ଜଳୁଥିବା ଅଗ୍ନି ସମାନ, ମଶା ସମାନ, ହାତୀ ସମାନ; ଏହି ତିନି ଲୋକ ସମାନ, ଏହା ସମସ୍ତ ସମାନ; ତେଣୁ ଏହା ହିଁ ସାମ। ଯେ ଏପରି ଏହି ସାମକୁ ଜାଣେ, ସେ ସାମର ସାଯୁଜ୍ୟ ଓ ସଲୋକତା ପାଏ।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.23
एष उ वा उद्गीथः ।
प्राणो वा उत्प्राणेन हीदं सर्वमुत्तब्धम् ।
वागेव गीथा ।
उच्च गीथा चेति ।
स उद्गीथः ॥ १.३.२३ ॥
ଏହା ହିଁ ଉଦ୍ଗୀଥ। ପ୍ରାଣ ହିଁ ଉଦ୍ଗୀଥ; କାରଣ ଉତ୍ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଏହି ସବୁ ଉଠାଯାଇ ଧାରଣ ହୋଇଛି। ବାକ୍ ହିଁ ଗୀଥା; 'ଉଚ୍ଚ' ଗୀଥା ମଧ୍ୟ — ତାହା ହିଁ ଉଦ୍ଗୀଥ।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.24
तद्धापि ब्रह्मदत्तश्चैकितानेयो राजानं भक्षयन्नुवाच ।
अयं त्यस्य राजा मूर्धानं विपातयताद्यदितोऽयास्य आङ्गिरसोऽन्येनोदगायदिति ।
वाचा च ह्येव स प्राणेन चोदगायदिति ॥ १.३.२४ ॥
ସେତେବେଳେ ଚୈକିତାନେୟ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଆଙ୍ଗିରସ ବଂଶର ଅୟାସ୍ୟ ଯଦି ଅନ୍ୟ କାହା ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଗାନ କରାଯାଇଥାନ୍ତା, ତେବେ ଏହି ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଆଜି ଏଠାରୁ ହିଁ ଫାଟିଯାଉ।" କାରଣ ସେ ବାକ୍ ଓ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଉଦ୍ଗାନ କରିଥିଲେ।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.25
तस्य हैतस्य साम्नो यः स्वं वेद भवति हास्य स्वम् ।
तस्य वै स्वर एव स्वम् ।
तस्मादार्त्विज्यं करिष्यन् वाचि स्वरमिच्छेत ।
तया वाचा स्वरसम्पन्नयार्त्विज्यं कुर्यात् ।
तस्माद्यज्ञे स्वरवन्तं दिदृक्षन्त एव ।
अथो यस्य स्वं भवति ।
भवति हास्य स्वं य एवमेतत्साम्नः स्वं वेद ॥ १.३.२५ ॥
ଏହି ସାମର 'ସ୍ୱ' ଯିଏ ଜାଣେ, ତା'ର 'ସ୍ୱ' ହୁଏ। ତା'ର ସ୍ୱ ହିଁ ସ୍ୱର। ତେଣୁ ଋତ୍ୱିଜ୍ୟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ବ୍ୟକ୍ତି ବାକ୍ରେ ସ୍ୱର ଇଚ୍ଛା କରିବ। ସେହି ସ୍ୱରସମ୍ପନ୍ନ ବାକ୍ ଦ୍ୱାରା ଋତ୍ୱିଜ୍ୟ କରିବ। ସେଥିପାଇଁ ଯଜ୍ଞରେ ସ୍ୱରବାନକୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଯିଏ ସାମର 'ସ୍ୱ' ଜାଣେ, ତା'ର 'ସ୍ୱ' ହୁଏ।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.26
तस्य हैतस्य साम्नो यः सुवर्णं वेद भवति हास्य सुवर्णम् ।
तस्य वै स्वर एव सुवर्णम् ।
भवति हास्य सुवर्णं य एवमेतत्साम्नः सुवर्णं वेद ॥ १.३.२६ ॥
ଏହି ସାମର 'ସୁବର୍ଣ୍ଣ' ଯିଏ ଜାଣେ, ତା'ର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ତା'ର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହିଁ ସ୍ୱର। ଏହିପରି ଯିଏ ସାମର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଜାଣେ, ତା'ର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.27
तस्य हैतस्य साम्नो यः प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठति ।
तस्य वै वागेव प्रतिष्ठा ।
वाचि हि खल्वेष एतत्प्राणः प्रतिष्ठितो गीयते ।
अन्न इत्यु हैक आहुः ॥ १.३.२७ ॥
ଏହି ସାମର 'ପ୍ରତିଷ୍ଠା' ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ତା'ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବାକ୍ ହିଁ। କାରଣ ଏହି ପ୍ରାଣ ବାକ୍ରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ଗାନ କରାଯାଏ। 'ଅନ୍ନରେ' ବୋଲି କେହି କେହି କହନ୍ତି।
Bṛhadāraṇyaka 1.3.28
अथातः पवमानानामेवाभ्यारोहः ।
स वै खलु प्रस्तोता साम प्रस्तौति ।
स यत्र प्रस्तुयात्तदेतानि जपेत् ।
असतो मा सद्गमय, तमसो मा ज्योतिर्गमय, मृत्योर्मामृतं गमयेति ।
स यदाहासतो मा सद्गमयेति ।
मृत्युर्वा असत्सदमृतं मृत्योर्मामृतं गमयामृतं मा कुर्वित्येवैतदाह ।
तमसो मा ज्योतिर्गमयेति ।
मृत्युर्वै तमो ज्योतिरमृतं मृत्योर्मामृतं गमयामृतं मा कुर्वित्येवैतदाह ।
मृत्योर्मामृतं गमयेति ।
नात्र तिरोहितमिवास्ति ।
अथ यानीतराणि स्तोत्राणि तेष्वात्मनेऽन्नाद्यमागायेत् ।
तस्मादु तेषु वरं वृणीत ।
यं कामं कामयेत्तम् ।
स एष एवंविदुद्गातात्मने वा यजमानाय वा यं कामं कामयते तमागायति ।
तद्धैतल्लोकजिदेव ।
न हैवालोक्यताया आशास्ति य एवमेतत्साम वेद ॥ १.३.२८ ॥
ପବମାନ ସାମର ଆରୋହଣ ଏବେ। ପ୍ରସ୍ତୋତା ସାମ ପ୍ରସ୍ତାବ କରନ୍ତି। ସେ ପ୍ରସ୍ତାବ କଲାବେଳେ ଏଗୁଡ଼ିକ ଜପ କରିବେ: 'ଅସତୋ ମା ସଦ୍ଗମୟ, ତମସୋ ମା ଜ୍ୟୋତିର୍ଗମୟ, ମୃତ୍ୟୋର୍ମାମୃତଂ ଗମୟ।' 'ଅସତୋ ମା ସଦ୍ଗମୟ' କହିବାବେଳେ ମୃତ୍ୟୁ ଅସତ୍ ଏବଂ ଅମୃତ ସତ୍ ବୋଲି କହନ୍ତି। 'ତମସୋ ମା ଜ୍ୟୋତିର୍ଗମୟ' ମୃତ୍ୟୁ ତମ, ଜ୍ୟୋତି ଅମୃତ। ଏଠାରେ କିଛି ଲୁଚି ରହିନାହିଁ। ଅନ୍ୟ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ନିଜ ପାଇଁ ଅନ୍ନାଦି ଗାନ କରିବେ। ସେଥିରୁ ବର ବାଛିବେ। ଯେଉଁ କାମନା ଥାଏ ତାହା ଗାଇବେ। ଏପରି ଜାଣୁଥିବା ଉଦ୍ଗାତା ନିଜ ପାଇଁ କିମ୍ବା ଯଜମାନ ପାଇଁ ଯାହା କାମନା କରନ୍ତି ତାହା ଗାନ କରନ୍ତି; ସେ ଲୋକଜୟୀ। ଏହି ସାମକୁ ଏପରି ଜାଣୁଥିବା ଲୋକର ଅଲୋକ୍ୟତାର ଆଶଙ୍କା ନ ଥାଏ।