উপনিষদ · Kaṭha 1.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kaṭha 1.1.1
ॐ उशन् ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ ।
तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस ॥ १.१.१ ॥
ওম্। বাজশ্রবসের পুত্র উশন্ নিশ্চয়ই তাঁর সর্বস্ব দান করেছিলেন। তাঁর নচিকেতা নামে এক পুত্র ছিল।
Kaṭha 1.1.2
तँ ह कुमारँ सन्तं दक्षिणासु
नीयमानासु श्रद्धाविवेश सोऽमन्यत ॥ १.१.२ ॥
দক্ষিণাগুলি নিয়ে যাওয়া হচ্ছিল, তখন সেই বালক নচিকেতার মধ্যে শ্রদ্ধা প্রবেশ করল; সে চিন্তা করল।
Kaṭha 1.1.3
पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः ।
अनन्दा नाम ते लोकास्तान् स गच्छति ता ददत् ॥ १.१.३ ॥
জল পান করা, ঘাস খাওয়া, দুধ দেওয়া শেষ, ইন্দ্রিয়হীন গাভী — যে দান করে, সে 'আনন্দহীন' লোকে যায়।
Kaṭha 1.1.4
स होवाच पितरं तत कस्मै मां दास्यसीति ।
द्वितीयं तृतीयं तँ होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति ॥ १.१.४ ॥
সে পিতাকে বলল, 'হে তাত, আমাকে কার কাছে দেবে?' দ্বিতীয়বার, তৃতীয়বারও সে একই কথা বলল। তখন পিতা বললেন, 'তোমাকে মৃত্যুর কাছে দিচ্ছি।'
Kaṭha 1.1.5
बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः ।
किँ स्विद्यमस्य कर्तव्यं यन्मयाऽद्य करिष्यति ॥ १.१.५ ॥
আমি বহুজনের মধ্যে প্রথম যাই, বহুজনের মধ্যে মাঝখানে যাই। আজ যমের কোন কাজ আমার সঙ্গে করার আছে?
Kaṭha 1.1.6
अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथाऽपरे ।
सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः ॥ १.१.६ ॥
পূর্ববর্তীদের যেমন দেখ, তেমনি পরবর্তীদেরও দেখ। মর্ত্য মানুষ শস্যের মতো পাকে, শস্যের মতো আবার জন্মায়।
Kaṭha 1.1.7
वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो गृहान् ।
तस्यैताँ शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥ १.१.७ ॥
অতিথিরূপে ব্রাহ্মণ গৃহে প্রবেশ করেন, বৈশ্বানরের (অগ্নির) মতো। তাঁর জন্য এই শান্তি করা হয়। হে বৈবস্বত, জল আনো।
Kaṭha 1.1.8
आशाप्रतीक्षे संगतँ सूनृतां
चेष्टापूर्ते पुत्रपशूँश्च सर्वान् ।
एतद्वृङ्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो
यस्यानश्नन्वसति ब्राह्मणो गृहे ॥ १.१.८ ॥
যে অল্পবুদ্ধি মানুষের গৃহে অভুক্ত ব্রাহ্মণ বাস করেন, তার আশা ও প্রতীক্ষা, সঙ্গ, মধুর বাক্য, কর্ম ও পুণ্য, পুত্র ও পশু—সবই বিনষ্ট হয়।
Kaṭha 1.1.9
तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे मे-
ऽनश्नन् ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः ।
नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन् स्वस्ति मेऽस्तु
तस्मात्प्रति त्रीन्वरान्वृणीष्व ॥ १.१.९ ॥
হে ব্রাহ্মণ, তুমি আমার গৃহে তিন রাত্রি অনাহারে অতিথি হয়ে ছিলে; তাই তুমি পূজনীয়। ব্রাহ্মণ, তোমাকে নমস্কার; আমার মঙ্গল হোক। তার বিনিময়ে তিনটি বর বেছে নাও।
Kaṭha 1.1.10
शान्तसंकल्पः सुमना यथा स्याद्
वीतमन्युर्गौतमो माऽभि मृत्यो ।
त्वत्प्रसृष्टम् माऽभिवदेत्प्रतीत
एतत् त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे ॥ १.१.१० ॥
হে মৃত্যু, আমার সংকল্প শান্ত হোক, মন প্রসন্ন হোক, গৌতম ক্রোধমুক্ত হোক; তুমি প্রেরণ করলে সে আমাকে চিনে যেন আমার প্রতি ক্রুদ্ধ না হয়। তিনটি বরের মধ্যে এই প্রথম বর আমি বরণ করি।
Kaṭha 1.1.11
यथा पुरस्ताद् भविता प्रतीत
औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः ।
सुखँ रात्रीः शयिता वीतमन्युः
त्वां ददृशिवान्मृत्युमुखात् प्रमुक्तम् ॥ १.१.११ ॥
আগের মতোই, আমার প্রেরণের পর উদ্দালকের পুত্র আরুণি তোমাকে চিনে, ক্রোধমুক্ত হয়ে রাত্রিগুলি সুখে ঘুমাবে; মৃত্যুর মুখ থেকে মুক্ত তোমাকে দেখে।
Kaṭha 1.1.12
स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ति
न तत्र त्वं न जरया बिभेति ।
उभे तीर्त्वाऽशनायापिपासे
शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १.१.१२ ॥
স্বর্গলোকে কোনো ভয় নেই; সেখানে তুমি (মৃত্যুর ভয়ে) ভীত হও না, জরাতেও ভীত হও না। ক্ষুধা ও তৃষ্ণা উভয়কে অতিক্রম করে, শোকের অতীত হয়ে মানুষ স্বর্গলোকে আনন্দ করে।
Kaṭha 1.1.13
स त्वमग्निँ स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो
प्रब्रूहि त्वँ श्रद्दधानाय मह्यम् ।
स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त
एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण ॥ १.१.१३ ॥
হে মৃত্যু, স্বর্গে নিয়ে যায় যে অগ্নি, তুমি তা জানো। শ্রদ্ধাবান আমাকে তা বলো। স্বর্গলোকের মানুষ অমরত্ব লাভ করে। দ্বিতীয় বর হিসেবে আমি এটাই চাই।
Kaṭha 1.1.14
प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध
स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन् ।
अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां
विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ॥ १.१.१४ ॥
হে নচিকেতা, আমি তোমাকে তা বলছি; আমার কাছ থেকে মনোযোগ দিয়ে শোনো। স্বর্গে নিয়ে যাওয়া সেই অগ্নিকে জেনে, তা অনন্ত লোকপ্রাপ্তি ও প্রতিষ্ঠার কারণ বলে জানো। গুহায় স্থাপিত এটিকে তুমি জানো।
Kaṭha 1.1.15
लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै
या इष्टका यावतीर्वा यथा वा ।
स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तं
अथास्य मृत्युः पुनरेवाह तुष्टः ॥ १.१.१५ ॥
সেই অগ্নির জন্য কত ও কেমন ইটের প্রয়োজন, তা সবই মৃত্যু তাকে বললেন। নচিকেতাও যেমন বলা হয়েছিল তেমনই তা পুনরায় বললেন। তখন সন্তুষ্ট হয়ে মৃত্যু আবার তাকে বললেন।
Kaṭha 1.1.16
तमब्रवीत् प्रीयमाणो महात्मा
वरं तवेहाद्य ददामि भूयः ।
तवैव नाम्ना भविताऽयमग्निः
सृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण ॥ १.१.१६ ॥
সন্তুষ্ট সেই মহাত্মা তাকে বললেন: আজ এখানে তোমাকে আরও একটি বর দিচ্ছি। এই অগ্নি তোমারই নামে পরিচিত হবে। আর বহুরূপী এই মালাটিও গ্রহণ করো।
Kaṭha 1.1.17
त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं
त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू ।
ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा
निचाय्येमाँ शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १.१.१७ ॥
তিন নাচিকেত যজ্ঞ সম্পন্নকারী, তিনের সঙ্গে মিলিত হয়ে, তিন কর্ম সম্পাদন করে জন্ম ও মৃত্যু অতিক্রম করে। ব্রহ্ম থেকে জাত, স্তুতির যোগ্য দেবতাকে জেনে এবং একে সম্পূর্ণরূপে উপলব্ধি করে সে পরম শান্তি লাভ করে।
Kaṭha 1.1.18
त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा
य एवं विद्वाँश्चिनुते नाचिकेतम् ।
स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य
शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १.१.१८ ॥
তিন নাচিকেত যজ্ঞ সম্পন্নকারী এই তিনটিকে জেনে, এইরূপে জ্ঞানী হয়ে নাচিকেত অগ্নি নির্মাণ করে। সে মৃত্যুর পাশগুলি সম্মুখ থেকে দূর করে, শোক অতিক্রম করে স্বর্গলোকে আনন্দ করে।
Kaṭha 1.1.19
एष तेऽग्निर्नचिकेतः स्वर्ग्यो
यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण ।
एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासः
तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व ॥ १.१.१९ ॥
হে নাচিকেতা, এই অগ্নি তোমার; এটি স্বর্গদায়ী, যা দ্বিতীয় বর হিসেবে তুমি বেছে নিয়েছিলে। মানুষ এই অগ্নিকে তোমারই নামে ঘোষণা করবে। হে নাচিকেতা, তৃতীয় বর বেছে নাও।
Kaṭha 1.1.20
येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये-
ऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके ।
एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहं
वराणामेष वरस्तृतीयः ॥ १.१.२० ॥
মানুষ মরণের পর থাকে কি না, এই সংশয় আছে; কেউ বলে থাকে, কেউ বলে থাকে না। এই বিদ্যা তুমি আমাকে শিক্ষা দাও। বরগুলির মধ্যে এটিই তৃতীয় বর।
Kaṭha 1.1.21
देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा
न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः ।
अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व
मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम् ॥ १.१.२१ ॥
এই বিষয়ে পূর্বে দেবতারাও সংশয় করেছিলেন; এই ধর্ম সূক্ষ্ম, সহজে জানা যায় না। হে নচিকেতা, অন্য বর প্রার্থনা কর; আমাকে বাধ্য করো না, একে ছেড়ে দাও।
Kaṭha 1.1.22
देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल
त्वं च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्थ ।
वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो
नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ॥ १.१.२२ ॥
এই বিষয়ে দেবতারাও সত্যিই সংশয় করেছিলেন; হে মৃত্যু, তুমিও বলেছ যে এটি সহজে জানা যায় না। এর বক্তা তোমার মতো আর কাউকে পাওয়া যাবে না, আর এর সমান অন্য কোনো বরও নেই।
Kaṭha 1.1.23
शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्वा
बहून्पशून् हस्तिहिरण्यमश्वान् ।
भूमेर्महदायतनं वृणीष्व
स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि ॥ १.१.२३ ॥
শত বছরের আয়ু, পুত্র ও পৌত্রদের বরণ কর; বহু গবাদি পশু, হাতি, সোনা ও ঘোড়া বরণ কর। পৃথিবীর বিশাল রাজ্য বরণ কর, আর যতদিন ইচ্ছা নিজে বাঁচ।
Kaṭha 1.1.24
एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं
वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च ।
महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि
कामानां त्वा कामभाजं करोमि ॥ १.१.२४ ॥
যদি এর সমান বর মনে কর, তবে ধন ও দীর্ঘ জীবন বরণ কর। হে নচিকেতা, এই মহা পৃথিবীতে তুমি প্রতিষ্ঠিত হও; আমি তোমাকে সব কামনার ভোক্তা করব।
Kaṭha 1.1.25
ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके
सर्वान् कामाँश्छन्दतः प्रार्थयस्व ।
इमा रामाः सरथाः सतूर्या
न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः ।
आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व
नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः ॥ १.१.२५ ॥
মর্ত্যলোকে যেসব কামনা দুর্লভ, ইচ্ছামতো সেই সমস্ত কামনা প্রার্থনা করো। এই নারী, রথ ও বাদ্য — এমন ভোগ মানুষের সহজলভ্য নয়। আমার দেওয়া এদের দ্বারা সেবা গ্রহণ করো। হে নচিকেতা, মৃত্যু সম্পর্কে প্রশ্ন করো না।
Kaṭha 1.1.26
श्वोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत्
सर्वेंद्रियाणां जरयंति तेजः ।
अपि सर्वं जीवितमल्पमेव
तवैव वाहास्तव नृत्यगीते ॥ १.१.२६ ॥
হে অন্তক, মরণশীল মানুষের এই ভোগ আগামীকাল পর্যন্তই স্থায়ী; এসব ইন্দ্রিয়ের সমস্ত তেজকে ক্ষয় করে দেয়। এই সমগ্র জীবনও অল্পই। তোমার রথ, তোমার নৃত্যগীতই তোমার থাকুক।
Kaṭha 1.1.27
न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो
लप्स्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चेत्त्वा ।
जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं
वरस्तु मे वरणीयः स एव ॥ १.१.२७ ॥
ধনে মানুষ পরিতৃপ্ত হয় না। তোমাকে দেখেছি বলে আমরা নিশ্চয়ই ধন পাব; যতদিন তুমি শাসন করবে, ততদিন আমরা বাঁচব। কিন্তু আমার বরণীয় বর তো সেটাই।
Kaṭha 1.1.28
अजीर्यताममृतानामुपेत्य
जीर्यन्मर्त्यः क्वधःस्थः प्रजानन् ।
अभिध्यायन् वर्णरतिप्रमोदान्
अतिदीर्घे जीविते को रमेत ॥ १.१.२८ ॥
অজর অমরদের কাছে পৌঁছেও, নিচে বাসকারী জীর্ণ মরণশীল মানুষ, জেনেও, রূপ ও রতির আনন্দ ধ্যান করে, অতি দীর্ঘ জীবনে কে আনন্দ পাবে?
Kaṭha 1.1.29
यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो
यत्साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत् ।
योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो
नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥ १.१.२९ ॥
যে বিষয়ে মানুষ সংশয় করে, হে মৃত্যু, মৃত্যুর পরবর্তী সেই মহান বিষয়টি আমাদের বলো। এই যে বর গূঢ়ভাবে প্রবিষ্ট, তা ছাড়া অন্য কিছু নচিকেতা বরণ করে না।