उपनिषदे · Kaṭha 1.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kaṭha 1.1.1
ॐ उशन् ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ ।
तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस ॥ १.१.१ ॥
ॐ. वाजश्रवसाचा पुत्र उशन् याने आपले सर्वस्व दान केले. त्याला नचिकेता नावाचा पुत्र होता.
Kaṭha 1.1.2
तँ ह कुमारँ सन्तं दक्षिणासु
नीयमानासु श्रद्धाविवेश सोऽमन्यत ॥ १.१.२ ॥
दक्षिणा नेल्या जात असताना, त्या बालक नचिकेत्यामध्ये श्रद्धा प्रविष्ट झाली; तो विचार करू लागला.
Kaṭha 1.1.3
पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः ।
अनन्दा नाम ते लोकास्तान् स गच्छति ता ददत् ॥ १.१.३ ॥
पाणी प्यायलेल्या, गवत खाल्लेल्या, दूध देऊन संपलेल्या, इंद्रियहीन गायी दान करणारा 'आनंदरहित' लोकांत जातो.
Kaṭha 1.1.4
स होवाच पितरं तत कस्मै मां दास्यसीति ।
द्वितीयं तृतीयं तँ होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति ॥ १.१.४ ॥
तो वडिलांना म्हणाला, 'बाबा, मला कोणाला देणार?' दुसऱ्यांदा आणि तिसऱ्यांदाही त्याने तेच विचारले. तेव्हा वडील म्हणाले, 'मी तुला मृत्यूला देतो.'
Kaṭha 1.1.5
बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः ।
किँ स्विद्यमस्य कर्तव्यं यन्मयाऽद्य करिष्यति ॥ १.१.५ ॥
मी पुष्कळांमध्ये पहिला जातो, पुष्कळांमध्ये मधला जातो. आज यम माझ्याबरोबर कोणते कर्म करणार आहे?
Kaṭha 1.1.6
अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथाऽपरे ।
सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः ॥ १.१.६ ॥
पूर्वीच्या लोकांकडे जसे पाहतोस तसेच नंतरच्यांकडेही पाहा. मर्त्य माणूस धान्याप्रमाणे पिकतो, धान्याप्रमाणे पुन्हा जन्मतो.
Kaṭha 1.1.7
वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो गृहान् ।
तस्यैताँ शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥ १.१.७ ॥
अतिथी म्हणून ब्राह्मण घरात प्रवेश करतो, वैश्वानरासारखा (अग्नीसारखा). त्याच्यासाठी ही शांती केली जाते. हे वैवस्वता, पाणी आण.
Kaṭha 1.1.8
आशाप्रतीक्षे संगतँ सूनृतां
चेष्टापूर्ते पुत्रपशूँश्च सर्वान् ।
एतद्वृङ्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो
यस्यानश्नन्वसति ब्राह्मणो गृहे ॥ १.१.८ ॥
ज्या अल्पबुद्धी माणसाच्या घरात न जेवलेला ब्राह्मण राहतो, त्याच्या आशा व प्रतीक्षा, संगती, गोड बोलणे, कर्म व पुण्य, पुत्र व पशू हे सर्व नष्ट होते.
Kaṭha 1.1.9
तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे मे-
ऽनश्नन् ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः ।
नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन् स्वस्ति मेऽस्तु
तस्मात्प्रति त्रीन्वरान्वृणीष्व ॥ १.१.९ ॥
हे ब्राह्मणा, तू माझ्या घरी तीन रात्री अन्नावाचून अतिथी म्हणून राहिलास; म्हणून तू पूजनीय आहेस. ब्राह्मणा, तुला नमस्कार असो; माझे कल्याण होवो. त्याबदल्यात तीन वर निवड.
Kaṭha 1.1.10
शान्तसंकल्पः सुमना यथा स्याद्
वीतमन्युर्गौतमो माऽभि मृत्यो ।
त्वत्प्रसृष्टम् माऽभिवदेत्प्रतीत
एतत् त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे ॥ १.१.१० ॥
हे मृत्यो, माझा संकल्प शांत होवो, मन प्रसन्न होवो, गौतम क्रोधरहित होवो; तू पाठवल्यावर त्याने मला ओळखून माझ्यावर रागावू नये. तीन वरांपैकी हा पहिला वर मी निवडतो.
Kaṭha 1.1.11
यथा पुरस्ताद् भविता प्रतीत
औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः ।
सुखँ रात्रीः शयिता वीतमन्युः
त्वां ददृशिवान्मृत्युमुखात् प्रमुक्तम् ॥ १.१.११ ॥
पूर्वीप्रमाणेच, मी पाठवल्यावर उद्दालकाचा पुत्र आरुणी तुला ओळखून, रागरहित होऊन रात्री सुखाने झोपेल; मृत्यूच्या मुखातून सुटलेल्या तुला पाहून.
Kaṭha 1.1.12
स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ति
न तत्र त्वं न जरया बिभेति ।
उभे तीर्त्वाऽशनायापिपासे
शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १.१.१२ ॥
स्वर्गलोकात कोणतेही भय नाही; तेथे तू (मृत्यूच्या भीतीने) भीत नाहीस, वार्धक्यानेही भीत नाहीस. भूक आणि तहान दोन्ही ओलांडून, शोकापलीकडे जाऊन स्वर्गलोकात आनंद पावतो.
Kaṭha 1.1.13
स त्वमग्निँ स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो
प्रब्रूहि त्वँ श्रद्दधानाय मह्यम् ।
स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त
एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण ॥ १.१.१३ ॥
हे मृत्यो, स्वर्गप्राप्ती करून देणाऱ्या त्या अग्नीला तू जाणतोस. श्रद्धावान अशा मला ते सांग. स्वर्गलोकातील लोक अमरत्व प्राप्त करतात. दुसरा वर म्हणून मी हेच मागतो.
Kaṭha 1.1.14
प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध
स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन् ।
अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां
विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ॥ १.१.१४ ॥
हे नचिकेता, मी तुला ते सांगतो; माझ्याकडून नीट ऐक. स्वर्गाकडे नेणारा तो अग्नी जाणून, तो अनंत लोकप्राप्ती व आधार आहे हे जाण. गुहेत ठेवलेला हा तू जाण.
Kaṭha 1.1.15
लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै
या इष्टका यावतीर्वा यथा वा ।
स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तं
अथास्य मृत्युः पुनरेवाह तुष्टः ॥ १.१.१५ ॥
त्या अग्नीसाठी किती व कशा प्रकारच्या विटा लागतात, हे सर्व मृत्यूने त्याला सांगितले. नचिकेतानेही सांगितल्याप्रमाणे ते पुन्हा सांगितले. तेव्हा संतुष्ट होऊन मृत्यू पुन्हा त्याला म्हणाला.
Kaṭha 1.1.16
तमब्रवीत् प्रीयमाणो महात्मा
वरं तवेहाद्य ददामि भूयः ।
तवैव नाम्ना भविताऽयमग्निः
सृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण ॥ १.१.१६ ॥
प्रसन्न झालेला तो महात्मा त्याला म्हणाला: आज येथे मी तुला आणखी एक वर देतो. हा अग्नी तुझ्याच नावाने ओळखला जाईल. आणि अनेक रूपांची ही माळ तू घे.
Kaṭha 1.1.17
त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं
त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू ।
ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा
निचाय्येमाँ शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १.१.१७ ॥
तीन नाचिकेत यज्ञ करणारा, तिघांशी संयोग साधून, तीन कर्मे करून जन्म आणि मृत्यू ओलांडतो. ब्रह्मापासून जन्मलेल्या, स्तुत्य देवाला जाणून आणि याला पूर्णपणे साक्षात करून तो परम शांती प्राप्त करतो.
Kaṭha 1.1.18
त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा
य एवं विद्वाँश्चिनुते नाचिकेतम् ।
स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य
शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १.१.१८ ॥
तीन नाचिकेत यज्ञ करणारा हे तिन्ही जाणून, असा विद्वान होऊन नाचिकेत अग्नी रचतो. तो मृत्यूचे पाश पुढून दूर फेकून, शोकाच्या पलीकडे जाऊन स्वर्गलोकात आनंद पावतो.
Kaṭha 1.1.19
एष तेऽग्निर्नचिकेतः स्वर्ग्यो
यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण ।
एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासः
तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व ॥ १.१.१९ ॥
हे नाचिकेता, हा अग्नी तुझ्यासाठी आहे; हा स्वर्ग देणारा आहे, जो तू दुसरा वर म्हणून निवडलास. लोक हा अग्नी तुझ्याच नावाने सांगतील. हे नाचिकेता, तिसरा वर निवड.
Kaṭha 1.1.20
येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये-
ऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके ।
एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहं
वराणामेष वरस्तृतीयः ॥ १.१.२० ॥
मनुष्य मेल्यानंतर तो असतो की नसतो, ही शंका आहे; काही म्हणतात तो असतो, काही म्हणतात नसतो. या विद्येचा उपदेश तू मला कर. वरांमध्ये हाच तिसरा वर आहे.
Kaṭha 1.1.21
देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा
न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः ।
अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व
मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम् ॥ १.१.२१ ॥
यावर देवांनाही पूर्वी यात्रद्दल संशय होता; हा धर्म सूक्ष्म आहे, सहज जाणता येत नाही. हे नचिकेता, दुसरा वर माग; मला आग्रह करू नकोस, याला सोड.
Kaṭha 1.1.22
देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल
त्वं च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्थ ।
वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो
नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ॥ १.१.२२ ॥
यावर देवांनीही खरोखर संशय केला होता; हे मृत्यो, हे सहज जाणता येत नाही असे तूही म्हणालास. याचा सांगणारा तुझ्यासारखा दुसरा मिळणार नाही, आणि याच्या बरोबरीचा दुसरा वरही नाही.
Kaṭha 1.1.23
शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्वा
बहून्पशून् हस्तिहिरण्यमश्वान् ।
भूमेर्महदायतनं वृणीष्व
स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि ॥ १.१.२३ ॥
शंभर वर्षांचे आयुष्य, पुत्र आणि नातवंडे माग; पुष्कळ गुरे, हत्ती, सोने, घोडे माग. पृथ्वीवरील मोठे राज्य माग, आणि जितकी वर्षे तुला हवी तितकी स्वतः जग.
Kaṭha 1.1.24
एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं
वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च ।
महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि
कामानां त्वा कामभाजं करोमि ॥ १.१.२४ ॥
यासारखा वर तुला वाटत असेल तर संपत्ती आणि दीर्घायुष्य माग. हे नचिकेता, या महान पृथ्वीवर तू स्थिर हो; मी तुला सर्व इच्छांचा उपभोक्ता करीन.
Kaṭha 1.1.25
ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके
सर्वान् कामाँश्छन्दतः प्रार्थयस्व ।
इमा रामाः सरथाः सतूर्या
न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः ।
आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व
नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः ॥ १.१.२५ ॥
मर्त्यलोकात जे जे दुर्लभ काम आहेत, ते सर्व इच्छेनुसार मागून घे. या स्त्रिया, रथ आणि वाद्ये — असे भोग मनुष्यांना सहज मिळत नाहीत. मी दिलेल्या यांच्याकडून सेवा करवून घे. हे नचिकेता, मृत्यूविषयी विचारू नकोस.
Kaṭha 1.1.26
श्वोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत्
सर्वेंद्रियाणां जरयंति तेजः ।
अपि सर्वं जीवितमल्पमेव
तवैव वाहास्तव नृत्यगीते ॥ १.१.२६ ॥
हे अंतका, मर्त्य माणसाचे हे भोग उद्यापर्यंतच टिकतात; हे सर्व इंद्रियांचे तेज झिजवतात. हे संपूर्ण जीवनही अल्पच आहे. तुझे रथ, तुझे नृत्य आणि गीत तुझ्याकडेच राहोत.
Kaṭha 1.1.27
न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो
लप्स्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चेत्त्वा ।
जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं
वरस्तु मे वरणीयः स एव ॥ १.१.२७ ॥
धनाने माणूस तृप्त होत नाही. तुला पाहिले असल्यामुळे आम्ही धन निश्चित मिळवू; तू राज्य करशील तोपर्यंत आम्ही जगू. परंतु माझ्याद्वारे निवडण्यायोग्य वर तोच आहे.
Kaṭha 1.1.28
अजीर्यताममृतानामुपेत्य
जीर्यन्मर्त्यः क्वधःस्थः प्रजानन् ।
अभिध्यायन् वर्णरतिप्रमोदान्
अतिदीर्घे जीविते को रमेत ॥ १.१.२८ ॥
अजर अमरांच्या समीप पोहोचूनही, खाली राहणारा जीर्ण होणारा मर्त्य, जाणत असूनही, सौंदर्य आणि रतीच्या आनंदांचे चिंतन करत, अतिदीर्घ जीवनात कोण रमेल?
Kaṭha 1.1.29
यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो
यत्साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत् ।
योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो
नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥ १.१.२९ ॥
ज्याविषयी लोक संशय करतात, हे मृत्यो, मरणोत्तर स्थितीतील ते महान रहस्य आम्हाला सांग. खोलवर लपलेला हा वर सोडून नचिकेता दुसरा कोणताही वर निवडत नाही.